Rafaël. Esther. Sachel. Rose.
RAFAËL. Goeien avond.—Ik zeg goeien avond.
SACHEL. Dat hoor ’k. Zeg liever goeien nacht!
ESTHER. Goeien avond! Meneer zeit goeien avond. ’t Lijkt hier ’n
kosthuis! Meneer doet ons de éér an te kommen slapen!
RAFAËL. Ik heb me verlaat. Ben je ongerust geweest, vader? Vader? Hoor
je me niet? Kun je geen antwoord geven? Ook goed.
ESTHER. Gelijk heit-ie dat-ie z’n mond houdt. Van mijn kreeg je ook
geen boe, geen ba. Wat ben jij voor ’n zoon? Zou bij Abram angaan—is
niet bij Abram geweest! Je most mijn zoon wezen!
SACHEL. Waar heb jij uitgehangen?
RAFAËL (verstrooid). Wat doet dat ’r toe? ’k Heb dat van Abram
vergeten. Spijt me. Met opzet heb ’k ’t niet gedaan.
ESTHER. Hij vertelt wat! Geen opzet—wèl opzet! Komt ’r wat op an!
SACHEL. ’k Heb je gevraagd wáar je gezeten heb de godganschelijke
dag—en je praat ’r om heen....
RAFAËL. Mot ik van àlles uitleg geven? Ik ben hier en daar en overal
geweest—de tijd is omgevlogen. (vermoeid). Heb je wat te eten, tante?
’k Heb honger.
ESTHER. Wou je dat ’k noù nog ging dekken? Ik zou je danken. Kom op
tijd!
SACHEL. Nou nog eten? Nou wordt ’r niet meer gegeten.
RAFAËL. Goed. ’k Zal zelf ’n stuk brood nemen.
SACHEL. God, wat straf je me zwaar! Op me ouwen dag overgeleverd an
vréémden! As je moeder-zaliger je zien kon, as ze zien kon hoe jij je
blinden vader mishandelt, mis-han-delt, dan, dàn, dàn....
RAFAËL (rustig). Laat moeder ’r buiten. Je hoeft geen herinneringen
wakker te maken. Ik was op ’t graf.
ESTHER. Hij was op d’r graf! ’t Is toch geen jaartijd? Was ’r nièt
gegaan....
RAFAËL (haalt de schouders op).... Ik was op ’t graf, uren lang, heb
zitten suffen en droomen. Da’s alles. De zerk is weggezakt, vader. Je
kan de plek haast niet meer vinden. D’r groeit van alles. ’k Heb wat
bloemen meegebracht. Hier heb je ze. D’r mag wel ’n nieuwe zerk komen.
SACHEL. Jij ben krankzinnig, jij ben gèk! Ik wil jouw bloemen niet! Wèg
met jouw bloemen! Was teruggekomen zooas ’t je pàste! Had niet je dag
verluierd, je dag verslingerd met onzin—ònzin, zeg ik! Gister ben je
niet thuis geweest, had je ’n uitvlucht! Eergister heb je geen vin
verroerd! Zóo alle dagen die God geeft! Ben jij ’n zoon? Denk jij ’r an
dat je ’n blinden vader heb, dat ’t ongeluk me vervolgt, dat Levi en
Abram en zoo’n koopman-van-niks as Aaron—alles naar zich toeschleppen,
dat m’n zaak verloopt, m’n goeie zaak, m’n záák, waarvoor ik gezweet
heb, m’n zaak, m’n zaak! Ik kan ’r bij huilen! Op m’n ouwen dag ken ’k
bedelen gaan! Heb ’k je daarvoor grootgebracht!
ESTHER. Trek ’t je toch niet zoo an! Mot je om zóó’n zoon grienen?
SACHEL. God straft me wel! Heb ik ’t brood niet uit me mond gespaard
toen-die ’n kind was? Hebben z’n moeder-zaliger en ik niet kromgelegen
om ’m groot te brengen! Heeft-ie geen scholen bezocht en talen geleerd,
waarvan wij nooit gehoord hebben! Hebben we ons niet voor ’m
uitgekleed, bij ’m gewaakt as-die ziek was, ons alles ontzegd om ’t hèm
goed te laten gaan! En nou? Wat heb ik nou? Nou ken ik alléén
rondwurmen! An niemand steun! Nou ken ’k vèrrèkken! Nou mot ’k wachten
tot ze hiér kommen met handel—me laten bedriègen—me laten bestelen!
RAFAËL. Dat ’s niet mijn schuld.
SACHEL. Niet zijn schuld! Ik ken ’m vasthouen! Ik ken ’m daar dwingen
thuis te blijven en voor mijn te kijken!
RAFAËL. ’k Heb over die dingen gedacht, van middag nog—en je heb
gelijk—maar ànders worden kan ’t niet, nou niet, nooit meer.
ESTHER. Stapelmesjogge!
SACHEL (hard). En wáarom niet?
RAFAËL. Dat kan ’k niet zeggen....
SACHEL. Jij liegt! Jij heb iets buitenshuis, dat ik niet weten mag, dat
je verbergt!
RAFAËL. Nee.
SACHEL. Zeg op! Zeg op: je mag alles zeggen!
ESTHER. Geheimen? Zallen me geheimen zijn! Nog geen dubbeltje zijn ze
me waard! As die niks zeit, weet ik nog genog!
SACHEL. Op ’t graf van z’n moeder heit-ie gedacht! Hahaha! Op ’t graf
van je moeder most jij niet durven kommen!
RAFAËL. Waarom zullen we zóó tegenover elkander staan? Ik zal ’t je
niet lang meer lastig maken.
SACHEL. Wat? Wàt zeit-ie?
ESTHER. Schtos! Schtos!
RAFAËL. Ik ga weg.
SACHEL. Jij gaat weg? Jij gaat weg? Zeit-ie dat Esther?
RAFAËL. ’t Is beter vrindschappelijk van mekaar te gaan. Over heftige
dingen hebben we later allemaal spijt.
SACHEL. Hahaha! Hahaha! Nou is alles in orde! O! O! O! Voel jij dan
niks as je m’n oogen ziet?
RAFAËL. Vróéger gaven die me onrust, angst, wroeging,—hoe zal ik ’t
noemen?—vroeger had ik alles voor je kunnen doen—in den tijd toen ik
jong, jij hulpeloos was—vroeger zou ’k geen seconde rust hebben gehad,
als ’k tranen in je arme oogen had gezien—vroeger zou ’k me de haren
uit ’t hoofd hebben getrokken bij de gedachte—ènkel bij de gedachte—jou
displezier te doen... Nou is dat ùit me—’r heelemaal uit—je heb ’t ’r
uit getràpt!
SACHEL. Ik? Ik? Wat heb ik joù gedaan? Wat? Wat?
RAFAËL. Nee. Ik wil niks verwijten. Je ben ’r niet verantwoordelijk
voor. Je heb ’t zèlf geleerd....
ESTHER. Ik ga naar bed. Ik heb genog van die kinderpraat! Zal ik me
nachtrust geven an dàt gekles! Hij wil wèg: laat ’m gaan! ’k Dacht dat
je wijzer was. Praatjes, uitvluchten, smoesies! Mòrgen vraagt-ie je
weer centen! Jouw zoon is ’n klaplooper—nou wéet je ’t.
SACHEL. Ze heit gelijk! Wat stoor ik me an joùw gekkepraat. ’r Komt ’n
end an me geduld! ’k Heb ’t lang genoeg gekropt. Làng genoeg!
RAFAËL. Dreig niet, vader! Ik zei je toch dat ik ’n besluit heb
genomen—’n besluit dat zóó vaststaat, dat niemand ’r iets an veranderen
kan. Ik ga weg. Heel gauw. Ik maak jullie ongelukkig. Jullie mij. ’k
Weet geen àndre oplossing.
SACHEL. Waarom wil jij weg?
RAFAËL. Dat is mijn zaak.
SACHEL. Bloedhond! ’n Blinden vader an z’n lot overlaten! God zal je ’r
voor bezoeken!
RAFAËL. Nee, vader. Ik voel me voor ’t eerst sinds jaren weer
rustig—nou ik mijn weg ga, nou ’k weet wàt ’k doen moet.
SACHEL (woest). De reden, de reden! Je heb toch je gezonde hersens! Jij
ben toch niet idioot! De reden!
RAFAËL. De reden—de reden. Sta je ’r zóo op? ’t Zou voor ons beter
zijn, als ’k zweeg. Je wil dat ik spreek? Dan zùl je hooren, dan zul je
weten hoe ’k me hier ben gaan voelen als ’n ellendige—als ’n vreemde.
ESTHER. Ach wat ’n schtos! Wat doen me met z’n onzin!
RAFAËL. Laat me uitspreken, tante. Ik kijf niet, maak geen twist: ’k
zeg de dingen kàlm—en als je ’t voelen kan: ’n tikje wanhopig—’t Is
niet zoolang geleden—’k denk twee, drie—’k weet ’t niet—’t doet ’r niet
toe...... Ik was ’n jongen, ’n kind. En ’k hield van je, vader. ’k
Hield zièlsveel van je. Als ’k je tasten zag door den winkel, de
bergplaatsen, dan moest ik haast snikken. Had ik je niet gekend met je
oogen vol leven en opgewektheid? ’t Was zoo schrikkelijk je àltijd in
’t donker te denken. Soms kneep ’k m’n oogen dicht, hield m’n hand er
voor, om ’t licht af te sluiten—dan dacht ik: god, hoe afschuwelijk,
hoe vreeselijk—hij heeft de dingen gekend zooals ik ze ken—nou moet-ie
gissen, de vormen raden, de kleuren raden....
SACHEL. Hou je mond! Dàt vraag ik je niet!
RAFAËL. Toen kwam de dag...... ’n Vrijdag, als vandaag—’k Was begonnen
je in de zaak te helpen.... Je had ’n partij goed verkocht—’k weet niet
meer wàt.—De schuit lag voor de loods—de knechts stouwden de balen. ’k
Ziè ’t gebeuren. Jij stond bij de weegschaal. Je zag me niet: had me
niet hooren loopen. Nièmand zag me: ’k was in de scheemring van de
loods. Jozef, de knecht, las ’t gewicht—zelf schreef jij de getallen.
Ik keek naar je met ’n zoo groote genegenheid, ’n zoo groot medelijden.
Je had zooveel wil—je droeg ’t ongeluk zoo dapper. ’k Zag je vingers
bevend over ’t papier bewegen—’k wou naar je toekomen en zeggen: laat
mij ’t schrijven—vermoei je toch niet. Maar op eens zag ik iets, iets
dat me dee schrikken, me terugdrong naar de scheemring. ’r Werd ’n baal
gewogen—Jozef en de koopman bukten naar de gewichten—en terwijl—tastte
je voet naar de schaal—bleef er op drukken. Ze wogen je voet mee.
Niemand lette op je. Ze hadden vertrouwen in je blinde oogen. Je stal.
Je was ’n dief....
ESTHER. Dat lieg je! ’k Zou me schamen zulke leugens te zeggen!
SACHEL. Laat ’m gaan.... Laat ’m uitspreken....
RAFAËL. Ik lieg niet! Loog ik maar!—ik dacht dat ’k me vergist had,
bleef angstig wachten op ’n tweede baal.—De baal kwam—werd op de
bascuul geschoven—wéér bedrukte je voet ’t blad—wéér nam je wat je niet
toekwam. Ik hoorde den koopman verwonderd spreken dat de balen zoo
zwaar waren; wantrouwig bekeek-ie de schaal. Jij, stond zwijgend, met
gevouwen handen—je stond zóó verlaten, zóó rampzalig met je enkel-witte
oogen, dat niemand aan jou dacht—’n hulpelooze blinde. En bij elke
schaal herhaalde je ’t—óver de twintig maal. Twintig maal! Twintig maal
je stelende voet en je dooie oogen, je bewusteloos meeleven, je
misbruik maken van ’n ramp, je misbruik maken van ’t meelij van
andren!—Nou weet je een hoofdzaak. ’k Heb zitten huilen achter de
loods—zoo màl was ik toen. Twee uur later zijn we naar de kerk gegaan,
zooals elken Vrijdagavond. Je zat naast me. Ik bad niet. Telkens keek
ik naar je oogen om er iets in te vinden, om er ’n uitdrukking in te
zien—telkens zag ik het wit, ’t wit zooals ’t geglansd had toen je bij
de bascuul naar den hemel stond te kijken.—’t Was ’n bleeke hemel met
’n ènkele streep: zóó, zóó sterk is ’t me bijgebleven!—Van de kerk
gingen we naar huis. De sjabbestafel wachtte. Je klaagde, dat ’k stil
was. Ik wàs stil. Je zei brooge. Je doopte ’t brood in ’t zout. En
aldoor keek ik, kéék ik. ’t Lamplicht scheen in je oogen. ’t Lamplicht
gaf ’r denzèlfden glans aan—als de hemel. Je wierp ’n glas om—wat nooit
gebeurde. En ’k voelde niks. Je was geen blinde meer voor me. Je was
’n.... Je was ’n.... Waarom zal ’k verwijten, schimpen? ’t Is gebeurd.
Honderd keer na die eerste heb ’k ’t zelfde gezien. Ik wou je
vervangen, zèlf ’t goed wegen, afleveren. Jij wóú niet. Je maakte je
kwaad. Nooit mocht ik aan de bascuul komen. Je beloog me. Je zei dat je
niet werkloos kon blijven, dat je geen rust had als je stil moest
zitten. En met Jozef samen—met je knecht lag je onder één deken!—bleef
je de kooplui bestelen, bestelen... Laat me uitspreken! Langzaam heb ’k
alles begrepen, ben ’k je—zòo is ’t, vader—gaan minachten... ’n Blinde
beklaag ik zoo innig—’n blinde zie ’k voor me als ’n mensch van wien
God oneindige gelatenheid èn berusting vraagt—’n blinde zie ’k als
iemand die voor de helft afscheid heeft genomen—van àlles.... Jou zag
’k ’t gèld, dat je bij elkaar schraapte, bestréélen, jou zag ’k vechten
en worstlen om naar je toe te halen, jou zag ik dag aan dag—bedriegen.
Hoe wouen je blinde oogen me dan wat doen? Hoe wou je voor me staan als
’n hulpelooze, als ’n—vàder?
SACHEL. Doen àndren anders?