ANCILLA: Mulier serva. _Ancillae_ primum sic dictae ab Anco Martio,
quarto Romanorum rege, quod is bello magnum foeminarum ceperit.
(_Festus._)
Sine nota posse _ancillas_ adamari putabant antiqui.
Ne sit _ancillae_ tibi amor pudori,
Xanthia Phoceu; prius insolentem
Serva Briseis niveo colore
Movit Achillem.
—Hor. _Od._ II, IV, 1 sqq.
Ingenuam malo; sed si tamen illa negetur,
Libertina mihi proxima conditio est:
Extrema est _ancilla_ loco; sed vincet utramque,
Si facie nobis haec erit ingenua.
—Mart. III, XXXIII, 1 sqq.
Sed non in matrimonium ducere licitum erat, imprimis ingenuo et
proceri; quod indubitate patet ex Suetonio:
"Acten[TR3] libertam paulum abfuit, quin justo matrimonio sibi
conjungeret, submissis consularibus viris qui regio genere ortam
pejerarent."
—Suet. _in Neron._ 38.
Saepe matronarum consciae _ancillae_, nec non libidinibus adjutrices.
"Procedentibus deinde longius logis, rogavi _ancillam_, ut in
platanona produceret dominam. Placuit puellae consilium: itaque
collegit altius tunicam, flexitque se in eum daphnona qui ambulationi
haerebat; nec diu morata, dominam producit e latebris."
—Petron. _Sat._
Tabellas furtim amasiis portabant.
Conscia quum possit scriptas portare tabellas,
Quas tegat in tepido fascia lata sinu.
—Ovid. _Art. Amat._ III, 621 sq.
Sed quoniam, quamvis vittae careatis honore,
Est vobis vestros fallere cura viros:
_Ancillae_ puerive manus ferat apta tabellas.
—Ovid. _Art. Amat._, III, 483 sqq.
Lena vetat miserum Phryne, furtimque tabellas
Occulto portans itque reditque sinu.
—Tibull. II, VII, 45 sq.
_Ancillae_, ut aevo nostro, persaepissime amasiis suis dominorum
secreta provulgabant.
"Jam scies omnem domus nostrae statum; jam scies dominae meae miranda
secreta."
—Apul. _Met._ III.
Tunc neque te prodet communi obnoxia culpae,
Factaque erant dominae dictaque nota tibi.
—Ovid. _Art. Amat._ I, 395 sq. _ubi de Ancilla._
Et etiam _ancillae_ maritorum dictabantur uxores.
"Et nos quae majores sumus, maritis advenis _ancillae_ deditae,
extorres lare et patria degemus."
—Apul. _Met._ V.
"Primum enim nuptiarum ritus fuerat, quod se maritus et uxor invicem
emebant, ne videretur _ancilla_ uxor."
—Isidor. _Orig._ IV, 24.
"Ex quo illas tabulas quae matrimoniales vocantur, recitari
audissent, tanquam instrumenta quibus _ancillae_ factae essent."
—Augustin. _Confess._ III, 9.