Duhá ka tuig ug tungá ang nangagi kutob sa katapusan ta'ng pagkakitá
kang Lucas didto sa baybayon sa usá ka lungsod sa Negros Oriental. Duhá
ka tuig, dili hamubó'ng panahon: sulod niana'ng gidugayona, daghan'g
mga butáng ang manghitabó, daghan'g mga butáng ang mangabalhin; ang
kauswagan hataás na kaayo'g lakang, ug, samtang kadaghanan magalakát
padulong sa unahan--ang patigayon, ang kinaadman, ugb.--ang mga
mamomoo anaa gihapon sa gitindogan niya, tingali labí na'ng pig-ot
sa panginabuhi, kay bisan tuod aduna'y diyotay'ng pagdugang sa
iya'ng suhol, and dugang dili makatumbas sa pagtubo sa mga bilí sa
mga butáng nga kinahanglanon niya, sama sa makaon; labut pa gayud,
samtang ang kauswagan nakakuha'g mga gimbuhaton nga hisapían sa mga
mamomoo--ingón, pananglit, sa mga tag-iya sa baroto nga dili na karón
makasapi tungud sa muelle; ingón pananglit sa mga carromatero nga
makasalapí kanhi sa paghakot nganhí sa Sugbo sa mga butáng sa lain'g
lungsod, karón dili na, tungud sa tren--ang gidaghanón sa mga mamomoo
midugang sa piló sa piló nga gidaghanón tungud sa kamatay sa hayop,
sa init nga milarag sa mga tanóm ug sa dagku'ng mga buhisan....
¡Duhá ka tuig!... Tingali nangabalhin ang daghan'g butáng; apan
ang kahimtang sa mga mamomoo maó gihapon: malagmit nga makadawat
sa balikas, pagtampalas ug patid sa mga tag-iya sa buhat kun sa
mga tinugyanan nila. Usá ka pag-usáb nga mabaskogon sa panglihok,
ipanunot sa katarungan, maó ang gikinahanglan, arón maluwás ang mamomoo
ni'ng kahimtanga. Walá'y sapayán nga kiní'ng bahina sa katawohan
magakakha-tuka sa iya'ng pinangitaan ug nga hangtud sa hangtud dili
makatipig ug daghan'g salapi, apan nga ilhon lamang ang pagkatawo niya,
ilhon ug paigoan pagbayad ang bilí sa singót ug kakapoy niya....
Gialirongan sa iya'ng isigkamamomoo, si Lucas, lain na'g panagway ug
panglihok, lain na'g hunahuna, karón kay niadto'ng pagkakita ta kaniya,
duhá na ka tuig ug tunga; lain na, midaku ang iyan'ng lawas, malig-on
ang mga bukton, maayo ang panapót ug nakadalá na sa mga panglihok
nga hikat-onan niya sa mga lungsod nga iya'ng hiadtoán. Gialirongan
sa iya'ng mga isigmamomoo sa baláy'ng katigoman nila, nagahinulti
nga gipatalinghugan sa tanán. Pamation ta ang iya'ng mga pulong,
kahá aduna'y mga pagtulon-an nga hikaplagan kanila nga mga daku'g
kapuslanan.
Dili mahimo--makusóg ang sulti ni Lucas--nga sa lain'g tawo, sa
lai'g kahimtang kanato, ato'ng itugyan ang ato'ng kagawasan. Ang
mga dato, ¡ay ang mga dato!... nagakinahanglan pagdugang sa
gidaghanon sa ila'ng salapí, hapit gani dili na kitá nila suholan,
arón maila na lamang ang tanán. Ang mga maalam, ¡ay ang mga
maalam!... nangalingáw sa ila'ng kaalam: kaha manglaban kanato
sa sulti, pinaagi sa baba, apan dili sa buhat.
Sa ato'ng mga kamót ania da ang ato'ng kagawasan, ania da ang
ato'ng kauswagan.
Matud pa, nga tag-iya sa buhat ug mamomoo managkomboya sa
patigayon: ang nahiuna ug ang naulahí mobutáng sa ila'ng puhonan:
ang dato sa, iya'ng salapí: ang mamomoo dili sa laín kon dili
ang singót ug kahago niya. Managkomboya, apan pagkamingaw nga
kahimtang ang sa mamomoo: ang kahago niya walá tumbasi sa puhonan
sa dato. Kiní walá mag isip kaniya ug kauban sa patigayon, walá
gani maghunahuna nga kon walá pa'y kabus, siyá dato ug salapian,
kahutdan sa salapi ug maparot, hangtud nga dili na makabangon
pagbalik, kay walá may mohinabang kaniya....
Ania ang pagsabut kó sa kahimtang sa tagiya sa buhat ug sa mamomoo:
siyá, usá'g-usá kanila, maó'y mga magpagatigayon. Ang tagiya sa
buhat mobutáng sa iya'ng puhonan, ang mamomoo sa iya'ng kahago ug
singot: apán sa pagbahina'y na sa makapín, ang sa kabus diyotay
da kaayo ug pahat.
Lig-onon ta ang ato'ng katiguman, mag-unsa kitá'ng tanán ug
pangitaon ta ang igo'ng bahin nato. Apan alang sa tagsatagsa,
kinahanglan nga tumanon ta usáb ang ato'ng katungdanan. ¿Unsa'ng
katungora ang ato'ng pangitaon kon walá kitá magtuman sa
katungdanan?
Akó ubós nga igsoon ninyo, makalolooy nga higala ninyo, sa hataas
nga dalan nga ako'ng ginalaktan, dalan'g mapaít uyamot, nagatoo
nga alang kanato, kinahanlang nga ato'ng tumanon kini'ng mosonód:
1. Tumanon, sa kinasingkasing pagtuman, ang ato'ng tagsatagsa ka
katungdanan. Dili magligoyligoy sa buhat, kay kaná maó'y usá ka
paglimbong ta sa ato'ng agalon kun tag-iya sa buhat. Buhaton ta
ang ato'ng buhat sama sa ato'ng kaugalingon'n buhat.
2. Wad-on ang kataspok. Ang mamomoo kinahanglan may kalagsik,
dili mag-usik sa panahon sa pagligidligid sa baláy. Aduna siyá'y
kaugalingon'g takna alang sa pagpahulay.
3. Lig-onon ang lawas, galmon pag-ayo nga mahilikáy sa sakít,
ingón man ang iya'ng tiponbalay.
4. Dili mag-usik sa pinangitaan sa mga kalingawan ug paliton nga
dili kinahanglanon.
5. Magbatón ug maayo'ng pamatasan. Manggintahuron ug dili
mag-among-among sa buhat sa isigkatawo ug sa mga butáng sa tag-iya
sa buhat.