Walá mabilanggo si Lucas. ¿Ngano'ng mabilanggo nga dili man tinuod
nga nangawat? Pinggan ang nabuák, nanagbugno ang duhá ka iró tungud
sa bukóg sa liog sa manók, ¿kawat na diay kaná? Niadto'ng higayona
gidaóg sa katarungan ang butangbutang.
Arón makakaón ug mabuhi ang tawo--kon kiní kabus man gani--dilí
angay'ng mohunong pagbuhat sa matag-adlaw. Ang kan-on sa kabús
hinamogán sa singót ug usahay bahogán sa luha. Busa si Lucas,
sa pagtuman niana'ng tulomanona, nagaantus sa tanán'g midangat
kaniya. Kaná maó ang kinabuhi: usá ka pagpakigbugno nga waláy
pagkatapus.
Ang nahitabó kaniya sa baligyaán sa turko, sa pagbaul niya sa yuta,
sa pagsulod niya sa tornahán ug sa pagpangagalon niya, ingo'g naka
patagám. Nangita'g lain'g opisyo, lain'g buhat nga kakuhaan sa
iya'ng pagkaon: misulod ug paginante sa trabajo sa usá ka bag-o'ng
dalan nga gigahad. Daghan siyá'g kauban, usá ka amerikanhon ang
kapatas nila. Apan dinhi ug tingali hangtud sa Langit, kon ugaling
may trabajo man didto, ang mga kapatas malagmit mamaisog, kay kadto
lamang amerikanhon'g kapatas nila, piáng ug pirot pa siyá, maisog
kaayo, makusóg manggadem ug mamatid.
Si Lucas, sa paglikáy nga hipatirán ug hibalikasán sa amerikanhon,
nagabuhat kutob sa iya'ng maabut. Magabarina sa mga bató'ng lag-it
nga sudla'g dinamita ug buk-on. ¡Kinsa'y magpalandung nga si Lucas,
usá ka tawo nga sa panahon sa gubat halos gani dili motan-aw sa dagway
sa amerikanhon tungud sa kasilag, karón mahimo'ng higala niadto'ng
kapatas nga bulagaw'g mga matá, labí pa'ng maisog kay kang Kabáng
ug Negro! Nahitabó ugód nga ang amerikanhon nagbuhi ug dinamita,
midalagan sa pagkatapus ug duslit, apan nabulasot ang tiíl nga toó sa
usá ka lungág ug walá makapadayon pagdalagan nga kon wala pa mabirá ni
Lucas, mapigsat unta ang ulo kay hibundakan sa usá ka daku'ng tipák
sa bató. Kutob niadto, segundo capataz na siyá, ug gipabantay siyá
sa mga tawo nga nanagbuhat.
Gani kadaghanan sa ato'ng mga igsoon mga ligóy: mabaskog mamuhat,
manghuyad sa palakol, kon anaa ang amerikanhon; apan si Lucas na lamang
gani ang mahibilín, ¡adyos palagol!... ang usá molakát kay moinóm, ang
usá mokuot sa honsoy ug manabako, ang usá mangalot sa wal y katól....
--Tinuod kamó pagbuhat.--matud pa ni Lucas--Dili bika ang salapí'ng
ginasuhol kanato. Salapí sa Lungsod. Ug kitá da ang mabulahan ni'ng
dalan nga ato'ng gibuhat.
Kadto'ng sultiha igo na kaayo nga hinungdan sa pagkasilag sa mga kauban
níya. Bisan asa pagahidunggan niya ang mga sulti'ng pasambingay batok
kaniya ug hangtud gayud nga may usá ka tawo'ng supang, nagbitbit ug
wasay, miduol kaniya, miharang ug miigón:
--¡Mabuhi ang tigpahaba!
Diriyot malimot si Lucas. Kasumbagón niadto'ng tawo, gani sa pagtan-aw
nga usá da siyá ug labut pa gihunahuna niya nga sayóp ang gihunahuna
sa iya'ng mga kauban nga siyá nagpahabá, walá motingog, milakát ug
mibiya sa iya'ng katugdanan, mibiya niadto'ng buhata.
"GRUMETE"
Hibaloán ta nga si Lucas natawo sa balangay sa Lutaw ¿katuhoan ba
nga walá na gayud siyá'y kaubanan kun kaila niana'ng balangaya?
Kutob sa 1898, pag-alsa sa Sugbo batok sa mga katsila, maó ang
paghibulág niya niana'ng balangaya. Ang ila'ng baláy, ingón sa hisayran
ta na usáb, nasunog; ang yuta'ng giugbokan gibaligya sa iya'ng iyaán,
sa iyaán nga misagóp kaniya ug kang Marcos, sa pagkailo nila, ug ang
iya'ng iyaán patáy na. Ang ubán nila'ng mga kaubanan nanghilangyaw'g
lain'g dapít; ang ila'ng mga silingan nanghilalin usáb [13]. Aduna'y
mga talirongan si Lucas nga igakita sa lain'g mga balangay, apan tanán
pulós na nanagsul-ob sa amerikana ug walá na makailá kaniya, kaniya
nga walá'y lain'g sapót kon dili ang dansoy. ¿Kinsa'y makighimamat
kang Lucas nga kini kabus kaayo? Kon kini, sa paggubat, nakasakude pa
sa Recoletos [14], tingali daghan ang makighigala, kay dato man unta.
Sa pagbiya niya sa "trabajo" sa dalan, ang amerikanhon, ang higa'a
niya'ng amerikanhon, naghatag ug usá ka "recomendación" nga bisan
mangilad nga pagkabuhat [15] nagapulos kang Lucas sa pag-atubang
niya sa Kapitán sa usá ka bapor nga magapanaw sa Negros ug hiatlan
usá'ng nakulanga'g "grumete". Gidawat siyá sa Kapitán'g amerikanhon,
busa makita ta nga niadto'ng higayona sa nawóng ni Lucas mimay-on'g
ang kalipay. Aduna na siyá'y buhat nga kabuhian, buhat nga lain sa
hiagián niya, kahá mabugat ug usahay aduna'y balód nga molubóng sa
kinahiladman sa dagat; apan usá ka katungdanan nga walá'y samok.
Migikan ang bapor. Songsongón. Mihurós ang habagat.
Nagakalayó sa dunggoanan ug nagasugod pagkilingkiling. Siyá walá
maanad niadto'ng mga panawa. Gidagat siyá, gipanglipogngan ug
nahipaubó sa "cubierta" sa bapor. Samtang ang hangin nagahurós,
ang balód nagapungasi, ang Kapitán, apu ni Iyo Sam, nagapagulá sa
iya'ng kalake: kusóg nga inum sa wisky, ug ang gisampotan maó ang
kahubóg ug ang mga alaot nga "grumete" maó'y gidulaan: gipasaká ang
tanán sa puente, gipakulob sa salóg ug gipakamangkamang sa hawanan'g
mapig-ot, iya'ng gikabay-an. Usá da ka "grumete" ang walá didto, maó
ang bag-o, si Lucas. Kiní'ng makalolooy nagalisód, gilabdan sa ulo,
dili gani makatindog ug naghabwa sa iya'ng tanán'g kinaon. Apan walá'y
pasaylo: Ang Kapitán maó ang hari sa taas sa bapor: gipayayongan si
Lucas ug didto kay dili man makatukod sa mga tiíl, arón kakabay-an,
gipatiran....
Sa pagkaugma, sa pag-idlak sa Adlaw, sa una'ng lungsod nga gidunggoan
niadto'ng bapora, gipakawas si Lucas, gibiyaan sa bapor.
Panalagsaon da'ng kaagiha kadto'ng kang Lucas. Hapit dili mahitabó
sa usá lamang ka tawo. Mahitabó hinoon, malagmit mahitabó sa alaot
nga mamomoo, apan usá ka kagul-anan sa usá da ka mamomoo: dili kay
usá ka tawo alang sa daghan'g kagul-anan.
Apan may kinaiya si Lucas nga panalagsaon ug kay panalagsaon angay'ng
paninguhaon pagkasayud sa tanán'g tawo: maó ang iya'ng kalig-on. Sa
tanán'g kapaitan nga giagian niya, ¿nakadungog ba kamó nga miagulo si
Lucas, nga miagho ug midangoyngoy? Kahá may pilá ka tolo sa luha--luha,
dili sa katalaw, kon dili sa kalagot--nangahulog sa iya'ng aping,
apan walá siyá malubá.
Alang sa kabus, labáw sa kusóg sa bukton niya, kinahanglan ang kusóg
ug kalig-on sa kabubut-on, ang kalig-on sa kasingkasing. Malubay gani
ang kasingkasing, tanán walá na'y pagapuslan...
Tan-awon ta: Atua gibiyaan sa bapor, atua sa baybayon sa lungsod diin
walá siyá, bisan usá ka putól nga ilá....
¡................!
Kon ang ubán'g bahin sa kinabuhi ni Lucas, pulós kapaitan, tingali
ang labí'ng mapaít maó ang pagbiya kaniya sa bapor. Walá siyá'y
ilá didto, walá'y salapí'ng ikapalít ug ma kaon. Labut pa, ¿dili ba
maó'y labí'ng makasamad sa kasingkasing, ang palabilabi, pagdaogdaog,
ingón sa gibuhat kaniya?
Si Lucas, kon mahuyang pa'g kasingkasing, aduna'y dapít nga
kapaingnan arón matapus ang iya'ng mga kasakit: maó ang dagat,
mosalom ug magiumós. Apan wala: maó da'y magabuhat ni'ng butanga
kadto'ng mga talawán, ang mga walá managpanghibaló kon unsa ang
kinabuhi. ¿Ngano'ng ikaluya kaná'ng mga hitaboa? ¿Si Lucas da ba sa
Kalibutan ang nahitaboán niana?
Walá mahunahuna ni Lucas ang paghikog. Usá ka butáng ang iya'ng gisaad
nga himoon: maó ang dili pagtalikód sa mga kalisdanan, ang pagdasdas
niini. Kon makalatás, maayo; kon mapukan, unsaon man. Niadto'ng
dughan'g kagá, diin nangagdal ang mga gusok, may usá ka kasingkasing
malig-on... Usá ka kasingkasing walá'y giliatán sa mga garás sa
kasakit, usá ka kasingkasing nga nagatipig ug usá ka butáng nga sa
kaulahian ikatudlo niya sa iyan'ng mga kasama, arón sa pakiggubat
sa mga tawo nga tungud sa gugma sa bulawan, dili na mobati'g kalooy,
dili na makailá sa bilí sa singót ug kahago sa isigkatawo....
Nagalingkod siyá sa usá ka daku'ng bató sa tuláy niadto'ng baybayon,
sumala sa giasoy na sa unahan. Giduol sa usá ka tawo nga miingón:
--Uy, ¿tagadiin ka?
Si Lucas walá motubág sa una'ng pangotana. Sa mga takna sa kagul-anan
pakaingnón ta nga tanán'g isulti kanako pulós pagbugálbugál.
--¿Buut ikaw'g salapí?
Igoigo'ng pangotanaha, ¿kinsa'y dili buut ug salapí? Ang dato
gani nga dato, molongi man sa salapi nga ato'ng komoon, ¿si Lucas
pa ang dili modawat niadto'ng gihagád kaniya? Si Lucas igo lamang
miyanghag. Gipakaingón niya kon gitunghaan siyá ua usá ka tawo nga
buut modungag sa mga kasubo'ng gibati.
--¿Buut ikaw?--giusáb pagpangotana.
--¿Unsa ma'y buhaton?--misukna si Lucas.
--Moubán ikaw sa Hawaii. Tag 36 ka pisos ang imo'ng bulan.... Maayo'ng
pagkabutáng, maayo'ng pagkaon, may sapót....
Sa Sugbo nakadungóg na si Lucas kon hain ang Hawaii ug unsa
ang Kalbaryo nga giagián sa mga nanghiadto na; apan gidudhoan
siyá'g limá ka pisos nga patinga, patinga nga makaluwás sa iya'ng
kagutom. Nahibaló siyá lagí nga kadto'ng nagmaymay kaniya maó'y usá
ka tawo nga magabaligya'g tawo sa bilí'ng limá ka pisos sa usá ka
Compañía; apan kaná'ng tanán walá na niya mahunahuna, kon dili maó'y
iya'ng napalangdong hinoon nga sa Sugbo walá siyá'y mapaabut....
--Hala, ubán sa Hawaii, maayo didto.--miusáb pagsulti ang tawo.
--Iharí ang imo'ng patinga--matud pa ni Lucas--moubán akó. Dili tungud
kay nadaóg akó sa imo'ng sulti, kon dili kay buut gayud lamang ako'ng
moadto, kay buut ko'ng hikalimtan ang mga kaguól ko dinhi.
Ug si Lucas mikuyog sa tawo....