Usá ka buntag sa bulan sa Enero sa 1900, usá ka bapor midunggo sa
Sugbo gikan sa Leyte. Usá ka tawo, usá ka babaye'ng maanyag ug usá
ka bata'ng masoso nga gikugos ug binatonán, nangawas. Kadto silá
dilí lain: kon dili si Marcos, ang asawa ug anák niya nga nanganhi
sa Sugbo sa pagpamiyesta sa Señor.
Sa usá ka baláy sa Pili didto silá mangabút, sa baláy sa usá ka
kaubanan sa asawa ni Marcos.
Sa hapon niadto'ng adlawa gipanghatod ang isip sa mantalaan'g El
Imparcial [4] ug ang sa mahitungud sa giabután ni Marcos, nadawat
niini, kay siyá man ang dihá sa ganghaán. Ubós sa mga balita'ng
mahitungud sa gubat diin may mga letra'ng kinulób, [5] nabasa ni
Marcos kiní'ng mosonód:
Gabii, ika 8 ug tunga ang takna, sa balangay sa Sambag misulod ang
pilá ka mga manggugubut nga sangkap sa pusíl.--Nanagpasalidsid sa
dalan ug giuyón lamang sa ila'ng mga lawas ang mga pusíl, apan kay
sa kanál, may nanagpahupo man'g mga amerikanhon, ang ma manggugubut
walá makabantay, gidasmagan sa mga nanaghupó.--Duha ka manggubut
naigo ug nangamatay, ang ubán nanagpakadalagan ug ang sargento
nila hidakpan kay gigakus sa toló ka amerikanhon.--Ang hidakpan
ginganla'g si Lucas Rivera, giangaa'g Banóg, tungud kay nabantog
nga kanunay'ng mamihag sa mga amerikanhon ug polis, [6] ug karón
anaa sa Kotta.--Ang mga amerikanhon namatya'g usá may toló nga
samarán, ug may usá pa gayud nga walá'y labut nga naigo sa bala.
¡Lucas Rivera! Ang igsoon sa nagbasa, ang igsoon nga walá na igdungog.
--¿Matuod kiní? ¿Buhí diáy si Lucas?--nakapangotana'ng usará si Marcos.
Nabag-o sa panumduman ni Marcos ang tanán'g mga hitabó sa una'ng
adlaw. Mibati siyá'g kasubo tungud sa gidangat sa iya'ng igsoon,
mibati usá'g kalipay kay iya'ng hinsayran nga buhi diáy ang iya'ng
manghod. Nahinumdum siyá sa iya'ng mga ginikanan, sa ila'ng pagtoón,
sa mga adlaw sa tulon-anan, sa pagpangga kanila'ng duhá, sa kapaitan
sa Sudlon, ug daw pagahitan-awan niya ang panagway ni Lucas nga kutob
sa tamboanan'g kinalata'g puthaw sa bilanggoán sa Kotta, nagahilák,
nagapanghimaraót kaniya kang Marcos.
Sa sunód nga adlaw, si Marcos, pasangil nga alam-alaman niya ang
iya'ng igsoon nga papanumpaon sa pag-ampo ug paglaban sa bandilá'ng
amerikanhon, nakapangayo'g pase [7] sa Preboste [8] sa pagduaw kang
Lucas kuyog kaniya ang iya'ng asawa.
Sayóp ang banabana ni Marcos. Si Lucas walá magsubó, walá maghilák,
nawad-an na niadto'ng kaaghop sa bata pa silá, nga buhi pa ang ila'ng
mga ginikanan. Si Lucas ingón lama'g walá'y gibati'ng kaguól sa sulod
sa bilanggoán.
Humán ang panaggakus sa duhá ka managsoon nga dugay na'ng walá
managkakita, tapus ipailá ni Marcos nga ang babaye'ng iya'ng kuyog,
maó ang nagadalá sa iya'ng bansagon, si Lucas ang una'ng misulti:
--Walá ko palandunga nga kitá managkakita pa; walá ganí akó makabalita
kon buhi pa ba ikaw ug kahá bulahan.... Akó, akó...--mipahiyóm--ania
nahulog karón sa mga kamót ni'ng mananáp.
Ug gitudlo ang usá ka amerikanhon nga nag bantay kaniya.
--¿Hain man karón ikaw? ¿Unsa may giagián mo?--miusáb pagsulti
si Lucas.
Sa hamubó'ng pag-asoy, gisulti ni Marcos ang tanán'g kaagi sa iya'ng
pagtabók sa Leyte, ang pagkaminyo niya didto, ang kahimtang niya,
ang hinungdan sa iya'ng pag-anhi sa Sugbo ug ngano'ng nasayud siyá
nga hidakpan si Lucas.
--Oo,--gisakgaw ni Lucas ang sulti sa iya'ng maguláng--hidakpan akó
nila. Ila pa karón; apan aduna da'y panahon....
--Aduna'y hihuna-hunaan akó, Lucas.--mitubág si Marcos--Moatubang
akó sa Preboste, hangyoon ko nga pasayloon ikaw, manumpa sa dili na
pagbalik sa bukid.
--¿Akó pasayloon?--misingka ang binilanggo--¿Kinsa'y mopasaylo
kanako? ¿Unsa'y salá ko sa Preboste? ¿Salá ba diáy ang pagsukob sa
manulong sa ato?
Ug mitalidhay si Lucas.
--Dili; pamatia pag-ayo. Himoon ta kaná'ng lansisa, arón ikaw buhian,
ug unya kon makabuhí ka na, moubán ka kanako sa Ormók diin magapuyo
kitá sa daku'ng kalinaw.
¡Kalinaw! Maó kaná ang gipangita sa mga tawo'ng malipayon: ¡ang
kalinaw! Walá'y sapayán nga ang inyo'ng isigkatawo magaantus sa
mga pagtampalas sa lain'g tawo, nga ang ato'ng Lungsod uliponon sa
lain'g Lungsod, basta malinaw lamang ang pagpuyo. Mangotana akó kanimo,
¿nalimot na ikaw ngano nga sa gubat batok sa mga katsila mitungas ka sa
bukid? ¿hikalimtan mo na nga ang ato'ng mga ginikanan nangamatay tungud
sa usá ka kagamhanan'g gikasilagan ta? Na, kon kadto'ng kagamhanana
walá'y pulós, ambut kon maarang-arang ba kiní karón'g ania....
--Pamatia akó.--Misulti ang asawa ni Marcos--¿Hain man ang palabihón
mo, dinhi sa sulod sa bilanggoán nga kasubó da'y imo'ng bation, kon
adto ikaw sa gawás nga dili ka bilanggoon? Karón, ¿unsa may nahimo
mo dinhi sa sulód?
Ang tingog nga matagming ug luray sa asawa ni Marcos, mituhóp sa
dughan ni Lucas. Walá kiní makatubág dayon. Nakahunahuna hinoon
nga kon makagawás siyá, may higayon sa pagbalik pagtungas sa bukid,
busa sa dugay na'ng pag-alam-alam kaniya miingón:
--Kamó'y mahibaló. Kamó'y magabuut. Sa ako'ng bahin, walá na akó'y
gihinugon sa Kalibutan, bisan pa itako sa luthang.
Ug nanagpanamilitay silá.
Ang magtiayon nanggula ug usá ka amerikanhon'g nagbitbit ug daghan'g
yawi sa bilanggoán, miduol ug giingón si Lucas.
--Vamos....
Usá ka bulan kapín kutob sa pagkasulod ni Lucas sa Kotta, siyá
gibuhian; apán gipapanumpa sa dili pagbudhi sa kagamhanan sa Estados
Unidos.
Dad-on siyá ni Marcos sa Leyte diin maó'y himoon encargado sa
diyotay'ng patigayon, si Lucas mibalibad ug walá moubán, walá mapala sa
hunahuna ang pagbalik sa bukid, ug kay walá may higayon sa pagtungas,
dinhi nangita siyá'g colocación.
Si Marcos ug ang iya'ng asawa namauli sa Leyte, si Lucas nahibilín
sa Sugbo, buut bisan unsa'y modangat kaniya.
Ug unya, walá na usáb igdungog ni Marcos....
¡Palad, palad! Ikaw butáng nga makalilibog. Dili masubay ang dalan
nga agián mo usahay, kay bisan dili tuyoon ug supak sa kabubut-on
sa tawo, mousá ka lamang pagkawala, mobiya ug moalaot sa walá'y
salá'ng binuhat.
Marcos ug Lucas managsoon. Sama'g mga ginikanan; apan samtang
ang maguláng imo'ng gilipay, ang manghod imo'ng pahilahon.
Usahay ang tawo mahinayak sa pagkasala ug paghikalimot nga
aduna'y magbubuhat kaniya kun imo'ng paduhaduhaon sa katarungan
sa iya'ng Bathala.
Sa luha sa mga kabus, sa agulo sa mga alaot, sa bakho sa mga
makalolooy, ikaw ang tagsala. Lakip ang amo'ng Lungsod nga wala'y
lain'g sayop--kon sayóp man gani--kon dili ang paghigugma sa
Kagawasan, haakohan mo pagpahilak.
¡Palad, palad! Ikaw bubhoan ug wala'y pulós usahay. Wala ka
maghunahuna nga kon lipayon pa lamang nimo ang tanán, madawat mo
unta ang panalangin ug walá'y manghimaraot kanimo. Panig-ingni
ang Adlaw: mosidlak alang sa tanán.
Gani ambut ngano'ng gikasilagan mo ang kabus ug hahimtang....