Mga anák sa usá ka magtiayon'g adunahan sa Sugbo, maó si Marcos ug
si Lucas. Duhá ka managsoon'g lalake.
Si Marcos maó ang maguláng, si Lucas maó ang manghod. Maguláng ug
manghod sama'ng pinalangga sa mga ginikanan: tinagád sa pagkaon,
pagsapót ug pagtoón. Unsa'y makaon sa usá, maó usáb sa usá, unsa'y
sapót sa maguláng maó usáb ang sa manghod.
Dungan ang pagpasulód sa Colegio de San Carlos diin interno silá toló
ka tuig.
Sa pagkatapus sa curso sa 1897-1898, kun sa bulan sa Marso sa 1898,
nanagpakalabáng silá sa eksamen sa segundo año, busa sa pagbukás
unta sa tulon-anan sa Hulyo niadto'ng tuiga, magasugod na silá
sa tercer año; apan nahitabó ang Kagubut sa bulan sa Abril, ug,
tungud sa kasamok, silá'ng duhá, kuyog sa ila'ng mga ginikanan,
nanghilangyaw sa usá ka lungsod sa Boól. Sa pagkahusay na sa Sugbo
nanghibalík silá dinhi, apan ang ila'ng baláy sa Lutaw nasunog na. [1]
ug ang ila'ng amahán gidakóp ug gibaríl sa hawan sa Hospital sa mga
sanlahón sa Mabolo [2]. Tungud sa pagkabalo sa inahán, pagkasunog ug
kawalá sa ila'ng baláy ug mga bahandi, tungud sa kakuyáw, ang duhá
ka mga managsoon nangailo: namatáy ang ila'ng inahán sa sakít nga
sugpa. Silá nailo ug ang ila'ng pagtoón walá na mapadayon. Usá ka
iyaán ang misagóp kanila.
Makalolooy ug mamingaw ang ila'ng kahimtang: ílo, walá'y kasaligan,
ang ila'ng iyaán kabús, silá walá maanad sa buhat, ug bisan matuod
may diyotay silá'ng kahibalo nga hikat-onan sa Colegio, walá silá
makasuláy kon unsaon paggamit sa ila'ng kahibalo ug kusóg alang sa
panggubatan sa panginabuhi.
Silá mga dagkudagku na ug nakapalandong nga kay ang ginikanan niadto'ng
tanán'g kadaot nga giagiáan nila, maó man ang kagamhanan'g praylenhon
nga nagahari kanhí sa Pilipinas, nangalagíw sa baláy sa ila'ng iyaán,
nanungas sa Sudlon ug nangípon sa mga manggugubut.
Natapus ang gubat ug walá igdungog si Marcos ug Lucas. Nanugbong
ang mga manggugubut ug giugbok sa patag ang Bandilá'ng Pilipinhon,
ang duhá ka managsoon walá manghitungha. Nagsugod na lamang usáb ang
gubat sa mga pilipinhon batok sa mga amerikanhon ug silá walá igkita
sa ila'ng kahigalaan.
¿Nangamatay ba kahá sa panggubatan?
Sanglit maalam ug diyotay, giilá sa mga dakú'ng tawo sa Kagubut nga
hugót siyá'ng dumadapig, maisog nga sundalo ug nakasabút sa matuod
nga tinguha sa pagsukol sa mga pilipinhon nga maó ang pagluwás sa
Yuta'ng-Natawohan, gipili ni General Luis Flores si Marcos arón
maó'y mangulu sa pilá ka sundalo nga manabók sa pulo sa Leyte diin
magakuha'g mga pusíl nga gikan sa Manila ug dad-onón dinhi sa Sugbo.
Apán nahitabó nga sa pag-abút ni Marcos sa Ormók, (Leyte) diín giingón
nga didto mahimutáng ang mga pusíl nga kuhaon, kiní gikatabók na
diáy sa Bogó, ug nahitabó usáb nga niadto'ng semanaha nangampo ang
mga katsila. Samtang si Marcos nagapaabut ug higayon sa pagpauli
nganhi, naibog sa usá ka maanyag nga dalaga niadto'ng lungsora, nga sa
katapusan, sanglit usá ka manggugubut nga gibantog sa kaisog, gitangdo
niadto'ng babaye'ng naibgan, nga sa kaulahian nahimo'ng asawa niya.
Walá na siyá mahibalík una sa Sugbo. Ang dugós sa kaminyoon ug
ang kainit sa bag-o'ng salag sa gugma, nakapapuyó kaniya didto:
Nahikalimót siyá sa Sugbo, nahikalimót siyá sa iya'ng igsoon'g si
Lucas. Siyá malipayon uyamot....
Ug humán ang daghan'g mga kakulian nga mahitabó sa usá ka magasugod
sa pagpuyó'ng kinaugalingon sa kaminyoon, nakakob-ot sa usá ka
kasarangan'g kahimtang. Sa sinugdan didto siyá moipon sa baláy sa
iya'ng ugangan, unya nakatukod ug kaugalingon'g puloy-anan.
Si Lucas lai'g giagián kay sa iya'ng igsoon....
Sa katapusan'g pagsulong sa mga cazadores ug moros [3] didto
sa Buhisan, maó'y usá sa mga naangol: naigó sa bala ang iya'ng
bukton'g-walá, ug tungud sa kaluya, nahiligás, nahulog sa usá ka
gahong. Usá ka mangangahoy'ng tigulang niadto'ng dapita, lalake
siyá, maó'y nakakaplag kaniya nga nagahangós sa ilalom sa gahong:
maó'y nagkuha kaniya ug nagdalá sa baláy diín gitambalan ug gigalám
siyá pag-ayo.
Sa pagtugbong na sa mga manggugubut, walá si Lucas makaubán: buhi pa
ang ulat sa iya'ng bukton'g walá, nagatakiáng pa tungud sa piáng sa
pagkahulog. Ug sa pagkaayo na niini, arón sa pagbalus sa utang-buót
niadto'ng mangiloy-on'g tigulang, walá gihapon motugbong: mitabang
paghinlo sa baúl sa manluluwas kaniya ug nagapaabut nga masanggi
ang maís nga bag-o'ng gipugás, arón siyá makabalik pagtabang igo nga
makabayád na siyá sa iya'ng utang-buót sa nagluwás kaniya sa kamatayon.
Gani anagón pa ang maís, nagsugod na usáb ang gubat batok sa mga
amerikanhon. Siyá, makalolooy'ng ilo, walá na'y igsoon; namatyan sa
mga ginikanan tungud sa gubat, ¿unsa'y iya'ng mahimo, karón nga lain
na usáb ang mopukon sa Bandilá'ng maanyag sa Usá ka Adlaw ug Toló
ka Bitoon?
Gibaid niya ang iya'ng pinuti, kadto'ng pinuti nga gikasangka na niya
sa mga badóng ug kampilan sa mga moros, sa bayoneta ug bala sa mga
cazadores, ug míipon sa mga revolucionario sa bukid sa Mahayahay.
--Sama da matud pa niya--nga mamatáy sa hilanat ug sa bala. Ang dili
masama maó nga ang Bandilá'ng Pilipinhon nga nagakayab sa kahanginan,
ilisda'g lain....