140. Kiel ni jam vidis (110, R. 2) de regulo de almovo kaj de eblo
anstataŭi prepozicion per akuzativo, devenas en Esperanto renkonto de
komplementoj en akuzativo (kiuj ne estas veraj rektaj komplementoj) post
verboj, kiuj ne havas rektan komplementon. (Netransitivaj verboj, eĉ verbo
»esti«.)
E.: _Enui la patrujon._ (Z.)
_Aleksandro turniĝis en polvon._ (Haml. V. 1.)
_Mi jam tri jarojn estas tombisto._ (Haml. V. 1.)
_Ni sciiĝis tiun novaĵon_ (anstataŭ: pri tiu novaĵo).
X. MODOJ KAJ TEMPOJ.
141. Propozicio (3), rilate al realeco de afero eldirata, estas elparolata
kaj esprimata diversmaniere de parolanto. La ideo povas esti eldirata, kiel
reala, okazanta fakto (E.: Petro kuras); aŭ kiel volo, deziro de parolanto
(E.: Petro, kuru!); aŭ kiel simpla opinio, kompreno, k. t. p. (E.: Petro
kuras por varmiĝi.—Oni ne diras, ke Petro estas varma, sed lia varmiĝo
estas rigardata kaj esprimata, kiel celo de lia kuro).
Diversa maniero, laŭ kiu propozicio estas komprenata, estas esprimata en
Esperanto per tri modoj: _indikativa_, _ordona_, _kondiĉa_,—kaj iafoje per
_infinitivo_.
Rilato inter ĉefa kaj dependa propozicio (211) estas esprimata per
konjunkcioj plej ofte. Tiuj konjunkcioj ne ordonas difinitan modon, ĉar en
Esperanto modo uzota dependas nur de ideo esprimota. (218.)
142. Kion oni diras, tio povas rilati simple unu el tri tempoj: _estinto_,
_estanto_, _estonto_ (simplaj tempoj); aŭ rilati ian momenton _pasintan_,
_estantan_ aŭ _okazontan_, jam estantan en _estinteco_, _estanteco_ aŭ
_estonteco_, rilate al tiu momento (malsimplaj tempoj).
XI. INDIKATIVO.
143. Indikativo estas modo, per kiu oni eldiras simple ion, kiel veran,
jese, nee, aŭ demande.
E.: _Patro venas. Kiam patro venos, ni foriros._
_Kvankam tio estas konata, tamen oni devas rememorigi pri ĝi._
_Se li estas malsana, mi senkulpigas lin._
XII. INDIKATIVO. TEMPOJ SIMPLAJ.
144. Per estinta tempo (_is_) oni esprimas tion, kio pasis.
E.: _Li venis antaŭ du horoj. Pluvis hieraŭ. Se li estis malsana, li ne
povis veni._
_Kiam tiu bela knabino venis domen, ŝia patrino insultis ŝin._ (Z.)
145. Kiam oni celas ion, kio okazas kutime, tiam oni povas uzi laŭvole
tempon estintan aŭ estantan en dependaj propozicioj (montrantaj tempon,
kondiĉon, lokon, k. t. p.), kiam ago, esprimata de la dependa propozicio,
okazas antaŭ tiu, kiun esprimas la ĉefa propozicio.
E.: _Kiam mi alvenas somerloĝejon, la freŝa aero ĉarmas min_,—aŭ: _kiam
mi alvenis somerloĝejon, la freŝa aero ĉarmas min_.
146. Per estanta tempo (_as_) oni esprimas tion, kio okazas en momento,
kiam oni parolas, kio okazas kutime aŭ en ĉia tempo, aŭ kio estas
komprenata, kiel nuna. (E.: pensoj enhavataj en libroj ankoraŭ nun
posedataj, k. t. p.)
E.: _Mi kuras. La vero ĉiam venkas._ (Z.)
_La aŭtoro diras en sia verko, ke ..._
147. En vivaj rakontoj ofte faktoj pasintaj aŭ okazontaj estas esprimataj
per estanta tempo.
E.: _Mi haltis, perdante la spiron, sur la rando de l' monto, kaj, min
apoginte al angulo de dometo, mi komencis rigardi la pentrindan
ĉirkaŭaĵon, kiam subite mi aŭdas post mi konatan voĉon: »Peĉorin!
ĉu jam longe tie ĉi?« Mi min turnas: Gruŝnicki! Ni nin
ĉirkaŭprenis._ (Mary IX. 20.)
_La princino, ŝajne, estas el tiuj virinoj, kiuj volas, ke oni ilin
plezurigu; se daŭre du minutoj apud vi ŝi enuos, vi estas perdita
nereveneble._ (Mary XXV. 29).
148. Oni uzas ankaŭ estantan tempon por montri tion, kio daŭris iom da
tempo kaj daŭras ankoraŭ.
E.: _Li estas en Parizo jam de tri jaroj._
RIM. Kompreneble se tuta rakonto estas en pasinta tempo, oni uzas
estinton. E.: »Li estis jam de tri jaroj en Romo, kiam alvenis lia
patro«.
149. Per estonta tempo (_os_) oni esprimas tion, kio okazos.
E.: _La patro venos post du tagoj._
_Tiam la floro malfermiĝos._
_Se pluvos, li ne venos._
XIII. INDIKATIVO. TEMPOJ MALSIMPLAJ.
150. Estintan tempon en pasinto[5] oni uzas por montri, ke, je momento
pasinta, io estis jam ankaŭ pasinta.
E.: _Mi estis skribinta mian leteron, kiam la leteristo venis._
_Rim._ Oni uzas tiun tempon en dependa propozicio, kies ĉefa propozicio
estas en simpla estinto, kiam oni uzus simplan estinton en la dependa
propozicio, se la ĉefa estus en estanto.
151. Estantan tempon en pasinto oni uzas, kiam oni metas sin pense en
pasinta momento kaj priskribas tion, kio okazas en tiu sama momento.
E.: _Mi estis skribanta leteron, kiam okazis tertremo._
152. Estontan tempon en pasinto oni uzas por montri, ke, dum epoko jam
pasinta, io estis ankoraŭ okazonta; aŭ ke oni jam decidis ion fari.
E.: _En jaro 1886 la lingvo Esperanto estis ankoraŭ aperonta._
_Ili interkonsentis, kaj estis enirontaj la landon, sed ..._
RIM. Por montri, ke la afero estis plej baldaŭ okazonta, oni ofte uzas
vorton »tuj«. E.: »Ni estis tuj elirontaj, kiam ekpluvis« (En la momento
mem eliri, pluvo ekfalis.)
153. Estintan tempon en estanto oni uzas por montri staton devenantan de
ago pasinta.
E.: _Li estas alveninta de du horoj._ (Beaufront.)
_Jam longe ili estas mortintaj._
154. Estantan tempon en estanto oni uzas por montri staton aŭ agon
daŭrantan, okazantan en la momento mem.
E.: _Lasu min trankvila, ĉar mi estas laboranta serioze._
_Li estas vojaĝanta._
RIM. Frazo »li vojaĝas« povus signifi: li vojaĝas kutime, sed eble nun ne
estas en vojaĝo. Tiun formon malsimplan oni uzas nur, se malklaraĵo estas
timebla. (159.)
155. Estontan tempon en estanto oni uzas por montri, ke oni jam decidis
fari ion; aŭ ke io okazos, sed en ne deviga, ne certa maniero.
E.: _Mi estas vojaĝonta Madridon en proksima vintro_ (kredeble mi
vojaĝos; mi intencas vojaĝi).
_Kiam abeloj estas forflugontaj, ili zumas forte._
RIM. Per aldono de »tuj, baldaŭ« k. s. oni alproksimigas la estonton: »mi
estas tuj elironta, tial rapidu realporti respondon«.
156. Estintan tempon en estonto oni uzas por montri, ke kiam alvenos ia
momento, afero estos jam finita.
E.: _Kiam vi venos al mi, li estos dirinta al mi la veron._ (Z.)
157. Estantan tempon en estonto oni uzas por montri, ke ia afero okazos
samtempe kun alia, kiu ne ekzistas ankoraŭ.
E.: _Mi timas, ke la respondo alvenos, dum mi estos promenanta._
158. Estontan tempon en estonto oni uzas por montri, ke ia afero okazos
antaŭ alia, kiu mem ankaŭ estas okazonta.
E.: _Ni aŭskultigos nian aŭdantaron, se ni montros al ĝi, ke la aferoj,
kiujn ni estos parolontaj, estas grandaj, novaj, nekredeblaj._
RIM. Tiu formo estas proksimume neuzata. Oni pli volonte (kaj pli simple)
diras: »aferoj, kiujn ni estas parolontaj«, aŭ: »kiujn ni parolos«.
159. Malsimplajn tempojn oni uzas nur malofte en Esperanto, kiam oni volas
nepre precizigi ideon, se ĉirkaŭaj frazoj ne igas ĝin sufiĉe klara.
E.: _Kiam tiu bela knabino venis domen, ŝia patrino insultis ŝin_
(Z.)—anstataŭ: _estis veninta domen_.
_Kiam ŝi parolis tiujn ĉi vortojn, elsaltis el ŝia buŝo tri rozoj_
(Z.)—anstataŭ: _kiam si estis parolanta_ ...
_La malfeliĉa infano rakontis al li naive ĉion, kio okazis al ŝi_
(Z.)—anstataŭ: _estis okazinta_ ...
_Kiam malriĉa virino petos de vi trinki, vi donos ĝin al ŝi ĝentile_
(Z.)—anstataŭ: _estos petinta de vi trinki_.
_Li ne evitos jam la morton, kiun la bato via eble ne alportis_
(Haml. IV. 7),—anstataŭ: _ne estos alportinta_.
160. Tempo uzota, simpla aŭ malsimpla, estas ĉiam montrata de ideo
esprimota, kaj neniel dependas de aliaj kaŭzoj (konjunkcioj, aliaj verboj,
k. c.)
E.: _La filo de la reĝo demandis ŝin, kion ŝi faras tie ĉi_ (Z.).—»Faris«
povus montri ion jam pasintan.
_La princedzino diris, ke via vizaĝo estas al ŝi konata._ (Mary XX.)
_Adiaŭ! Mi esperis, ke vi estos edzino kara de Hamleto mia._ (Haml.
V. 1.)
161. Resume, tempojn malsimplajn oni uzas plej malofte. Se oni uzas ilin,
tiam:
_A._ Por diri, ke ago _estis_, _estas_, aŭ _estos_ farata en la momento
mem, pri kiu oni parolas, oni uzas verbon »esti« kun _estanta participo_ de
verbo esprimanta tiun agon.
_B._ Por diri, ke ago _estis_, _estas_, aŭ _estos_ finita en la momento,
pri kiu oni parolas, oni uzas »esti« kun _pasinta (estinta) participo_ de
verbo esprimanta tiun agon.
_C._ Por diri, ke ago _estis_, _estas_, aŭ _estos_ nekomencita ankoraŭ sed
tamen okazos, oni uzas »esti« kun estonta participo de verbo montranta la
agon.
XIV. ORDONA MODO. (IMPERATIVO.)
162. En ĉefaj propozicioj imperativo montras ordonon de parolanto.
E.: _Venu tien ĉi!_ (Mi volas, ordonas.)
163. En dependaj propozicioj, imperativo montras ordonon, volon, deziron,
peton, devon, konvenon, necesecon, timon, k. t. p.
E.: _Mi deziras, ke li venu._
_Estas necese, ke li venu._
_Mi petas, ke vi ne faru tion._
_Mi timas, ke li venu._
RIM. 1. Alia modo (e.: indikativo estonta) montrus malpli fortan deziron,
peton, k. c.: »mi petas, ke li vizitos tiun malsanulon. Mi timas, ke li
venos, kaj eble difektos la ĝardenon«. (V. ekz. 157, 218. R. 2.)
2. Reciproke oni povas uzi imperativon por montri fortan volon: e.:
»mi esperas, ke vi ĉesu petoli«.
164. Por tempoj malsimplaj de imperativo oni agas kiel por indikativo.
(Estu amanta, aminta, amonta.)
XV. KONDIĈA MODO. (KONDICIONALO.)
165. Kondicionalo montras, ke afero dependas de supozo, t. e. de alia afero
(kondiĉo), kiu ne estas vera, ne ekzistas efektive en momento, kiam oni
parolas.
E.: _Se li estus riĉa, li havus multajn amikojn. (Sed li ne estas riĉa,
li do ne havas multajn amikojn.)_
_Se mi tion scius, mi ĝin dirus. (Sed tion mi ne scias.)_
RIM. 1. Kiam oni volas montri per vorto »se«, ke kondiĉa rilato ekzistas
inter du propozicioj, sed neniel celas realecon de enhavo de ambaŭ
propozicioj, tiam oni uzas simple indikativon. E.: »Se vi ne faris alian
aferon, vi estas sufiĉe rekompencita.«
2. Kondicionalo povas iafoje montri deziron, timon, minacon, k. c.
kiam efektivigo de l' kondiĉo eldirata ŝajnas preskaŭ neebla. E.: »Se mi
povus lin venki!—Se iam vi mokus min!...
3. Oni iafoje uzas kondicionalon eĉ kiam afero estas reala, por
montri (pro ĝentileco aŭ alia kaŭzo) malpli da forton en la senco. En tia
okazo (kiel en supra) oni alpensas alian frazon kondiĉan. E.: »Mi ne
volus tion fari« (se tio okazus).—»Mi estus feliĉa ricevi vian verkon«
(se vi havus afablecon ĝin sendi al mi ...)
166. Por tempoj malsimplaj de kondicionalo, oni agas kiel por indikativo.
E.: _Mi ne farus la eraron, se li estus dirinta al mi la veron._ (Z.)
XVI. INFINITIVO.
167. Infinitivo esprimas ideon verban en ĝenerala maniero. Oni uzas ĝin:
_a_) subjekte, kiam ago estas montrata ĝenerale; _b_) komplemente, por
klarigi ideon.
E.: _Bone pensi kaj bone agi sufiĉas por vivi bone kaj feliĉe._
_Vivi estas agi: kiu ne agas, ne vivas._
_Li ĉesis kuri._
RIM. 1. Infinitivo uzata subjekte estas vera substantivo, sed neniam
akceptas artikolon antaŭ si. Plie adjektivo, uzata kiel ĝia predikato,
estas en formo adverba (26, 64). Oni povas ĉiam ŝanĝi tian infinitivon en
substantivon, ŝanĝante _i_ en _o_ aŭ _ado_. Tiam oni povas uzi artikolon
kaj meti adjektivon en ordinaran formon _a_. E.: »Scii estas utile.« »La
sciado estas utila.«
2. Por participoj uzataj en tempoj malsimplaj, oni ofte uzas formon
_a_, eĉ kiam la participo rilatas infinitivon aŭ enhavon de tuta
propozicio. E.: »Pli bone estas honorinde vivadi, ol esti honorinde
naskita.«
168. Adjektivo aŭ substantivo rilatanta unu el tiaj ĝeneralaj infinitivoj
(subjektoj) restas ordinare en nominativo. (Pro verbo »esti«.)
E.: _Promeni estas agrabla okupo._
169. Infinitivon oni povas uzi komplemente post verbo, adjektivo aŭ
substantivo; prepozicion oni ne antaŭmetas, escepte »por, antaŭ, anstataŭ«.
(111.)
E.: _Malbonaj infanoj amas turmenti bestojn._ (Z.)
_Mi volis ŝlosi la pordon._ (Z.)
_Mi estas preta ĵuri._ (Haml. IV. 7.)
_Morgaŭ mi petos la permeson veni antaŭ viajn reĝajn okulojn._ (Haml.
IV. 7.)
170. Kiam subjekto de infinitivo estas substantivo aŭ pronomo en akuzativo,
se ekzistas samtempe komplemento de tiu infinitivo, preferinde estas uzi
alian modon kun konvena konjunkcio (ke ...). Se la komplemento estas ankaŭ
en akuzativo, tiam oni _devas_ fari tiun ŝanĝon por eviti malklaraĵon.
E.: _Mi kredas lin esti bona_ (... ke li estas bona.)
_Mi kredas lin ami sian edzinon_ (... ke li amas sian edzinon.)
171. Simile tempoj malsimplaj de infinitivo estas maloftaj. (Esti amanta,
aminta, amonta.) Oni uzas pli volonte konjunkcion kun alia modo.
XVII. PARTICIPOJ.
172. Participoj adjektivaj akordiĝas kiel ordinaraj adjektivoj: _nombre kaj
kaze_, se ili estas apudmetitaj; _nur nombre_, se ili estas uzataj
predikate. (62, 63.)
E.: _Mi ne amas infanojn bruantajn._
_Ni estas lacigataj de la bruado._
_Ni trovis ilin_ (estantajn) _mortintaj_.
RIM. Por uzado de participoj en tempoj malsimplaj, vidu XIII.
173. Estonta participo ne montras per si mem devon. Tiel »la konstruota
domo« ne signifas la domon, kiun oni devas konstrui, sed nur domon, kiun
oni konstruos. (Beaufront.)
174. Kiam participo montras cirkonstancan komplementon kaj rilatas
subjekton de frazo, tiam oni plej ofte metas ĝin en adverban formon.
E.: _Promenante sur la strato, mi falis._ (Z.)
_Trovinte pomon, mi ĝin manĝis._ (Z.)
_Li venis al mi tute ne atendite._ (Z.)
RIM. 1. Tio okazas plej ofte por montri manieron (137) laŭ kelkaj uzoj de
latina gerundivo ablativa, aŭ montri samtempecon, malsamtempecon de fakto
kun alia.
2. Se la participo ne rilatas la subjekton de la frazo, tiam oni
uzas modan formon kun konjunkcio, adverbo, k. c. aŭ oni ŝanĝas la
konstruon de la frazo por ĉion rilatigi al la subjekto. E.: »_Post kiam
la malamikoj forkuris, ni transiris la ponton._« Oni ne diras: »la
malamikoj forkurinte, ni transiris la ponton.«—»_(Tenante) la okulojn al
la ĉielo, li preĝis fervore_,« sed ne: »la okuloj turnite al la ĉielo, li
...«
3. Kiam participo rilatas rekte subjekton, (aŭ komplementon) t. e.
estas uzata kiel apudmetita adjektivo, kompreneble ĝi ne prenas tiun
gerundivan formon, sed akordiĝas kiel simpla adjektivo. E.: »Al homo
pekinta senintence, Dio facile pardonas.« (Z.)—»La tempo pasinta jam
neniam revenos; la tempon venontan neniu ankoraŭ konas.« (Z.)
XVIII. PASIVAJ VERBOJ.
175. Pasivaj verboj, estante formataj per kunligo de verbo »esti« kun
pasivaj participoj, havas nur malsimplajn tempojn. Tiuj tempoj signifas
absolute kiel tiuj de aktivaj verboj. (XII, XIII.)
176. Pasivaj participoj sekvas regulojn de aktivaj. Iliaj komplementoj
estas signataj per »de« aŭ »per«. (144.)
177. Oni devas atenti neuzi estantan pasivan participon anstataŭ estinta,
kaj reciproke. Participo »ata« montras, ke ago daŭras en priparolata
momento, aŭ ke oni konsideras ĝian daŭradon; participo »ita« montras
finitecon de ago.
E.: _La pordo estas fermita. (Oni ĝin fermis.)_
_La pordo estas fermata. (Oni ĝin fermas nun.)_
_Pasero kaptita estas pli bona ol aglo kaptota._ (Z.)
_Mono havata estas pli grava ol havita._ (Z.)
XIX. REFLEKSIVAJ VERBOJ.
178. Refleksiva verbo montras agon de subjekto sur sin mem. (80.)
E.: _Li batis sin._ _Mi lavas min._ _Li sidigis sin._
RIM. Oni do uzas ilin nur kiam subjekto vere agas sur sin mem, kaj ne,
kiel en naciaj lingvoj, en multaj aliaj okazoj. Por esti certa, ke oni
povas tiel ripeti personan pronomon, oni povas demandi kaj respondi jese:
»ĉu mi povus fari tiun agon sur alian personon?« E.: »Mi lavas min« (mi
povus lavi alian).
179. Kiam subjekto fariĝas ia, oni povas uzi sufikson »iĝi« anstataŭ ripeti
pronomon personan.
E.: _Li sidiĝis_ (aŭ: _li sidigis sin_). (Z.)
_Li montriĝis_ (aŭ: _li montris sin_).
180. Se ekzistas multenombra subjekto kaj oni volas montri, ke ago iras de
unu al alia de tiuj subjektoj, oni uzas vorton »reciproke« aŭ esprimon »unu
la alian«. (Kun tiu ĉi lasta oni ordinare ne ripetas personan pronomon.)
(Beaufront.)
E.: _Ili batas sin reciproke_ (aŭ: _ili batas unu la alian_.)
XX. APARTA UZADO DE KELKAJ VERBOJ.
181. »Esti« estas sola helpa verbo. Neniam oni uzas »havi« kun participo
predikateca.
E.: _Mi estas alveninta._ _Mi estis manĝinta._
182. Plej ofte (159, 161) oni uzas simplajn tempojn anstataŭ verbo »esti«
kun participo aktiva.
E.: _Mi venis, vidis, venkis._
_Li alvenis de du horoj._
183. Kiam oni havas kelkajn participojn rilatantajn saman subjekton, kaj
kiam la helpa verbo estas en sama tempo por ĉiu el ili, tiam oni povas ne
ripeti »esti« antaŭ ĉiuj participoj.
E.: _Li estis subite alveninta kaj ekkaptinta lian kruron._
184. »Igi, iĝi«, estas ofte uzataj en senco de »farigi, fariĝi«.
Kompreneble oni tiam ne trovas post ili predikaton adjektivan en akuzativo
(63).
E.: _Mi igis lin bona._ _La ĉielo iĝis luma._
185. »Devi« oni ne devas konfuzi kun ŝuldi. Tiu ĉi lasta esprimas nur, ke
oni estas debitoro je iu ĉu mone ĉu dankeme, k. c. »Devi« kontraŭe montras
moralan devon, necesecon. Iafoje »devi« egalas »necese estas«.
E.: _Mi ŝuldas al vi tri mil frankojn._
_Ni ŝuldas tiun verkon al lia genio._
_Mi devas vin forlasi, ĉar oni atendas min._
_Oni devas ami siajn gepatrojn._
_Oni devas_ (necese estas) _zorgi pri sia eksteraĵo, se oni volas
sukcesi en la mondo_.
RIM. Oni ne uzas »devi« por montri, ke eble oni faros ion, aŭ ke oni jam
decidis ion fari. En tia okazo oni uzas »estonton en estanto« (155).
186. »Kuŝi« estas uzata ne nur en senco »esti en lito« aŭ por montri
ripozadon, sed ankaŭ por esprimi ĉian ajn malstaran staton.
E.: _La krajono kuŝas sur la libro._ (Z.)
187. »Lasi« estas uzata ofte de D-ro Zamenhof en Hamleto anstataŭ »igi«
(krom ĝia ordinara senco). Tion ĉi oni ĝis nun ne renkontis aliloke.
E.: _Mi lasis lin alveni kaj la korpon mi lasis serĉi_ (Haml. IV. 3)
anstataŭ: »_mi alvenigis, mi serĉigis_«. #
188. »Meti« estas elasta verbo (_D-ro Zamenhof._ _Letero pri deveno de
Esperanto._) kion oni uzas por multaj esprimoj.
E.: _Mi metis la manon sur la tablon._ (Z.)
_Vortoj kunmetitaj estas kreataj per simpla kunligado de vortoj._
(Z.)
_Oni metis antaŭ mi manĝilaron._ (Z.)
_Se oni volus kunmeti plenan registron de liaj bonaj ecoj._ (Haml. V.
2.)
_Metu vian ĉapelon sur sian lokon._ (Haml. V. 2.)
_Neniam vi kunmetu viajn manojn en tia formo ..._ (Haml. I. 1.)
_La krimulo jam estos elmetita al la meritita puno._ (Esperantisto
47.)
_Multaj personoj estis metitaj en malliberejon._ (Esperantisto 46.)
_Li metis sian atenton sur la belan Raĥelon_ (id.)
_La malnoblulo metis ian reton por ŝia patro_ (id.)
_Mi certe almetos ĉiujn penojn por plenumi vian komision_ (id.)
189. »Sidi«, krom senco »sidi sur seĝo« estas ofte uzata ankaŭ en senco
»esti en sia difinita loko«.
E.: _La kuiristo sidas en la kuirejo._ (Z.)
_La urbo sidas sur monteto._
_En la kandelingo sidis brulanta kandelo._ (Z.)
190. Por esprimi staton (de l' korpo, de l' animo, k. c.), oni plej ofte
uzas verbon »esti« kun adjektivo.
E.: _Mi estas varma, malvarma, malsata, soifa, sesjara, prava, malprava_,
k. t. p.—_Miaj manoj estas malvarmaj, sed miaj piedoj estas
varmaj._
RIM. 1. Kelkaj aŭtoroj uzas verbon devenantan el tiuj adjektivoj. Tiu
uzado fariĝis pli ofta en lasta tempo. E.: mi hontas, soifas, malsatas,
malsanas.
2. Neniam oni diras: »mi havas varmon«, k. c.
IX.
PREPOZICIO.
I. ESPLORO ĜENERALA.
191. Prepozicio esprimas rilaton inter vortoj; plej ofte ĝi montras
nerektan aŭ cirkonstancan komplementon de verbo, komplementon de
substantivo aŭ adjektivo, k. t. p. ĝi anstataŭas kazojn deklinaciajn.
Prepozicio en Esperanto ordinare havas sian komplementon en nominativo. Oni
uzas akuzativon post prepozicio nur se tiu ĉi kazo estas postulata de alia
kaŭzo. (Z.) [E.: almovo.] (36. R. 1; 127. R.)
E.: _La libro estas sur la tablo, kaj la krajono kuŝas sur la fenestro._
(Z.)
_Mi trinkis teon kun kuko kaj konfitaĵo._ (Z.)
_Mi vivas kun li en granda amikeco._ (Z.)
192. Prepozicio estas ordinare memstara vorto; tamen kelkaj estas ankaŭ
adverboj (210) aŭ konsistas el tuta esprimo.
E.: _Kaŭze de la finiĝo de la unua dekjaro..._ (Z. en L. I. n-ro 18, pĝ.
83.)
_Li staris meze de la malamikoj._
193. Prepozicioj estas ofte uzataj kiel prefiksoj aŭ por formi kunmetitajn
vortojn. Kiam tio ĉi okazas por verbo, oni tre ofte ripetas antaŭ nerekta
komplemento de la verbo la prepozicion, per kiu oni formis tiun verbon.
E.: _Tio estis senutila. Mi eliris el la korto._
194. En Esperanto ĉiu prepozicio havas sencon bone difinitan. Se la senco
de frazo ne montras klare, kian prepozicion oni devas uzi, tiam oni povas
uzi la komunan prepozicion »je«. Sed estas bone uzi la vorton »je« kiel
eble pli malofte. (Z.)
E.: _Mi ridas je lia naiveco._ (Z.)
_Je la lasta fojo mi vidas lin ĉe vi._ (Z.)
195. Anstataŭ la vorto »je« oni povas ankaŭ uzi akuzativon sen prepozicio.
Sed oni ne uzas akuzativon tiam, kiam la klareco de la senco tion ĉi
malpermesas. (37, 114.) (Z.)
E.: _Mi ridas lian naivecon._ (Z.)
_Mi veturis du tagojn kaj unu nokton._ (Z.)
_Mi pardonis mian malamikon._ (Z.)
_Mi pardonis al la malamiko lian kulpon._ (Z.)
196. Rilatoj plej ofte esprimataj de prepozicioj povas ordiĝi laŭ jena
tabelo:
_Loko._ (116-121.) Mi loĝas en Parizo. Li estas apud la pordo.
_Tempo._ (121-131.) Mi venos post tri tagoj.
_Celo._ (132.) Mi manĝas por vivi.
_Kaŭzo._ (131-137.) Rabi pro malsato. Morti de febro. Flari per nazo.
_Maniero._ (137-140.) Paroli pri io. Agi laŭ sia opinio.
_Deveno_ (47, 133), _dependo_. Mi ricevis leteron el Parizo. Tiu libro
estas verkita de mia frato. La birdo deflugis de la arbo.
_Posedo_ (_ofte_: _genitivo_). Tio estas la libro de mia frato.
_Aparteno_, _aldono_ (_ofte_: _dativo_). La rozo apartenas al Teodoro.
Donu vestojn al la malriĉuloj.
_Kunigo._ Venu kun mi. Li estas bona, kaj, krom tio, riĉa.
_Disigo_, _forigo_. Metu vian manon for de mia kolo. Apartigu pajlon de
fojno. Li fariĝis sen mono. Tri rozoj elsaltis el ŝia buŝo.
_Proksimigo._ Li venis al ni. Kien ili iras? Kontraŭ Polujo. Iru ĝis la
rivero.
_Kontraŭigo._ Voĉdonu por aŭ kontraŭ la propono. Li sukcesis malgraŭ la
malhelpoj. Anstataŭ li oni sendis lian fraton. Li estas preskaŭ
kuracisto, kvazaŭ reĝo.
II. LOKAJ PREPOZICIOJ. (116-121.)
ANTAŬ, APUD, ĈE, ĈIRKAŬ, EKSTER, EN, FOR (DE), ĜIS, INTER, JE, KONTRAŬ,
POST, PRETER, SUB, SUPER, SUR, TRA, TRANS ...
197. Iaj lokaj prepozicioj povas havi sian komplementon en akuzativo, kiam
oni volas montri movon al ĝi. (116-121.)
198. »For« (de) estas ofte uzata en senco mala de »apud«, kvankam ĝia
ordinara senco estas »disigo«.
E.: _Li estas for de tie ĉi_ (aŭ: forestas de tie ĉi).
199. »Ekster« estas malo de »en«.
E.: _Li iris en la domon, sed mi mem restis ekster ĝi._
_Starante ekstere, li povis vidi nur la eksteran flankon de nia
domo._ (Z.)
_Li loĝas ekster la urbo._ (Z.)
RIM. 1. Malo de »en« povas esti »el«, nur kiam oni celas movon eniran aŭ
eliran.
2. En devenaĵoj ofte radiko »intern'« estas uzata kiel malo de
»ekster«. E.: _La ekstero de tiu ĉi homo estas pli bona ol lia interno._
(Z.)—_Mi staras ekster la domo, kaj li estas interne._ (Z.)
200. »Inter« diferencas de »en« per tio, ke ĝi montras staton de io rilate
al kelkaj aferoj, en kiuj oni ne estas, sed en kies aro oni troviĝas. »En«
supozas, ke oni estas en interno de io; »inter« montras, ke oni restas
ekster ĉiu objekto konsiderata aparte.
E.: _Inter Rusujo kaj Francujo estas Germanujo._
201. »Preter« diferencas de »trans« en tio, ke ĝi montras movon de io, kio
pasas antaŭ alia afero. »Trans« signifas, ke io sin trovas sur alia flanko
de limo ekzistanta inter du aferoj.
E.: _La hirundo flugis trans la riveron, ĉar trans la rivero sin trovis
aliaj hirundoj._ (Z.)
_En tiu ĉi minuto iris preter ni du sinjorinoj._ (Mary XI. 29.)
_Silente mi iris sur la bulvardo preter la fenestroj de l' domo, kie
sin kaŝis nia belulino._ (Mary XV. 22.)
RIM. 1. Devenaĵoj: preteriri, preterlasi, preterdoni. Transiri,
transdoni, transskribi, k. t. p.
2. Malo de »trans« estas eble »ĝis« (latine: cis) kiun oni tiel uzas
en senco loka (krom ĝia tempa). E.: Miaj fratoj akompanis la gastojn ĝis
ilia domo. (Z.)—Franco diras, ke Parizo sidas ĝis Alpoj kaj Romo trans
Alpoj.—Tion ni povos fari ĝis dek tagoj. (127.)
202. »Sur« diferencas de »super« en tio, ke ĝi montras ordinare tuŝadon de
objektoj. »Super« montras, ke afero estas sub alia, sed ne devige, ke ili
sin tuŝas reciproke; plie »sur« ne ĉiam rilatas altecon.
E.: _Li staras supre sur la monto._ (Z.)
_Mi metis la manon sur la tablo._ (Z.)
_Sur lia vizaĝo mi vidis ĝojan rideton._ (Z.)