Cum eorum, qui humaniores litteras repetebant, domesticæ scholæ
præfectus fuissem, id propositum habebam maxime, et eo industriam omnem
convertendam existimabam, ut P. JUVENCII, harum litterarum hodie inter
nos facile Principis, sapienti monito obtemperarem. Primus, ait ille,
Magistri labor erit, Latinum stilum illis optimum demonstrare, et ut
assequantur, adjuvare. Ergo putare mecum cœpi, quæ adjumenta offerrem
præsentissima, queis viis Adolescentes non minus sciendi aviditate, quam
ingenii præstantia, ad omnem hujus litteraturæ laudem paratissimos,
ad Latinæ Linguæ Proprietatem, Elegantiam, Copiam quam celerrime
commodissimeque perducerem.
_Proprietatem_ ut condiscerent, hoc est, e barbarie vulgaris sermonis
sordibusque emergerent, præter expositos barbararum vocum Indices
multiplices, si quam vocem suspectam haberent, _Thesaurum Latinitatis_,
seu _Forum Romanum_ consulerent, jussi. Ex eodem præcipuorum verborum
syntaxin usumque Latinitatis proprium ipse exscripsi: quo labore
perfunctus admoneor a Collega, dudum id a P. POMÆIO in suis Flosculis
præstitum. Etsi dolerem actum me egisse, deque libello tam pervulgato
ignorasse puderet, in eamdem tamen cum viro egregio cogitationem,
methodum ac prope verba incidisse mihi gratulabar. Hos ergo flores
transcribendos dedi meis; seposui quot diebus quartam horulæ partem,
qua suscitandos pertentarem singulos, constitutumque ejus diei pensum
de memoria repeterem; si qua adhærerent, explicabam; difficiliora
paradigmatis illustrabam; et fiebat, ut quotidianæ scriptionis argumento
fere aliquid inserere possent. Atque hisce scriptionis, auditionis,
exercitationis industriis jam intra bimestre Latinum quid velut in herba
efflorescere, non sine jucundo animi sensu animadverti.
Ut vero ad _Elegantiam_ quoque perpolirentur, TURSELLINI particulas
singulis, SHORUM illis aut DOLETUM, HADRIANUM aliis aut GOCLENIUM, etc.,
ut copia erat, divisi, monuique, ne legerent duntaxat, sed lecta in
chartam compendio referrent, quo memoriæ commendarent altius, quæ ab
lectione sæpe, ut fit, minus intenta facile devolatura erant.
Ut _Copiam_ cum elegantia combiberent, MANUTIUM a BUCHLERO auctum, et
SCHÖNSLEDERUM præbui, quos altera quavis periodo inspicerent, quorum
opibus ad ornatum varietatemque nec timide et liberaliter tantisper
uterentur, dum usu non admodum diutino in jus suum assererent quæ
aliena fuerant, abjectisque centonibus, de suo liberum quid et nativum
contexerent; cogitarent autem præterea: hæc incipientium subsidia ad
proritandum duntaxat, Latinoque aliquo sapore imbuendum Tironum palatum
excogitata; cæterum germanæ Latinitatis spem omnem in assidua CICERONIS,
bonorumque ex aurea ætate Auctorum lectione collocandum; hos tanta cura
pervolvendos velut si nihil peractum paratumque accepissent a majoribus,
sed unis ipsis eruenda forent, quæ ex his venis tantis conatibus
egessere, quidquid hactenus fuit Phraseologorum.
Hæc agenti cum illud incommodum videbatur, quod tot libellorum, queis
Discipulorum pluteos onerarem, turba mihi undeunde corradenda esset,
tum quid iisdem, dum hinc Adverbia, Epitheta inde, etc., fastidiose
commendicant, plurimum utilissimi temporis volvendo revolvendoque
inaniter elaberetur. Hoc tædio ut levaremur utrinque, optare cœpi, esset
aliquis, qui sparsas has operas, eademque apud diversos repetita in unum
quoddam corpus conflandi consilium caperet. Tot jam exstare Criticorum,
Grammaticorum, Phraseologorum Indices, Enchiridia, Gazophylacia,
Thesauros, Elegantias observavi, ut felicem se reputare posset is, quem
tantam, tam paratam materiam in unum volumen certo ordine ac methodo
ædificandi animus incesseret; feliciores vero fore Discipulos, qui in
magno viæ compendio progressiones tamen celeriores facerent, nec jam
per rivulos concursare deberent, quos in unum fontem Vir adeo beneficus
corrivasset.
Externis vero nostris scholasticis quam ejusmodi opera non opportuna
modo, sed necessaria foret omnino! CICERONEM, CICERONEM ex alto suggestus
Juvenibus inclamamus magistri, in hunc velut regulam omnisque Latinitatis
exemplum respicere, hunc legere, imitari et scribere jubemus, sed iis
juvenibus, quorum parti maximæ, præter fragmenta quædam suæ classis
scholastico libro (quamquam et hunc quam pauci emant) inserta nullus
domi CICERO; plurimis TERENTII, LIVII, SALLUSTII, etc. ipsa nomina
peregrina, plerique, quid NIZZOLIUS aut Forum Romanum hominis vel rei
sint, perinde ut maragnonius quispiam ignorent. Et hos stimulis fodiemus?
hos Latinos Ciceronianos effici volumus? qua autem ope, ad quem lydium
lapidem suspectæ fidei voces explorent? barbaras secernant, melioribus
commutent? unde colores, verasque pro adulterinis pigmentis elegantias
petant? unde ad copiolam aliquam parandam vel Synonymiam exsugant? Huc
certe flagitii vidi devenisse nonnullos, ut Epistolam, chriam, orationem
scripturi _in Synonymis_, _Gradibus ad Parnassum_, etc. habitarent,
qua re quid horribilius et ad corrumpendum stilum aptius excogitari
possit? quod si opulentiores quidam filii familias circumfluant etiam
natentque Ciceronibus, Terentiis, etc. quam pauci iis urantur igniculis,
ut formulas inde, phrases, etc. in adversaria excerperent, justam animi
contentionem ad exhaurienda principiorum ardua afferrent?
Eædem atque his majores difficultates, cum Poeticæ fores obsiderent,
fuere qui _Flavissas_, _Synonyma_, _Gradus ad Parnassum_, etc., præclara
adeo adjumenta elaborarent, ut brevi tempore Poeticum aliquem colorem
inde caloremque trahere multos experiamur. Quid est igitur, quod nemo
dum ad Oratoriam gradientibus de tali adminiculo de gradibus ad rostra
gratificatus est? quid? quod optarunt hoc multi, nemo optantibus moram
gessit? quid autem (aiebam), quin tute hanc spartam occupas, et lexicon
aliquod Phraseologicum, aut quodvis demum nomen habeat, vel ipse
conficis, vel si per temporis angustias excludaris, typum denique et
summas lineas designas, quas tali provocatione commoti alii depingant
denique et absolvant.
Consilii dubium duæ res magnopere retrahebant, magnitudo laboris et
ignobilitas. Infida utebar parumque firma valetudine. Operosæ scholæ
quotidianæ vacui utilisque temporis relinquebant minimum; et informaveram
nonnulla, quorum Auctor minimum dici possem, cum e præsenti opere præter
diligentis scribæ nomen nihil ad me rediturum cernerem. Titubantem
Collega meus, externorum Rhetorum Magister, Vir et morum et Latinitatis
purissimæ candore longe suavissimus, P. GABRIEL WIMMERT, iteratis
identidem hortatibus in proposito retinuit, tantoque promptiorem habuit,
quod ejusmodi, ut ego sum, hominum genus, ab omni fumo alienissimum esse,
idque pro honestissimo ducere debet, si, magno quidem suo impendio,
quæstu minimo, plurimorum commodis servire possit.
Re deliberata Phraseologos, quos nancisci poteram, omnes tres in classes
partior; horum alii _Proprietatem_ docerent, ut NIESSII, CELLARII,
VOSSII, VORSTII, BORICHII Commentarioli; alii _Elegantiam_ præstarent,
ut HADRIANUS, VALLA, DOLETUS, TURSELLINUS, SCHORUS, FABRI, etc.,
_Copiam_ denique nonnulli suppeterent, quorum chorum MANUTIUS duceret
et SCHÖNSLEDERUS. Horum, inquam, operas omnes in unum Corpus cogendas,
eximenda, quæ apud singulos præcipua essent, atque sub unum conspectum
objicienda constitui, ea tamen adjecta conditione, ut ne voluminis moles
ita excresceret, quin ab juvenibus in scholam ad statas scriptiones
comportari posset. Hanc vero, quam vides, methodum mihi descripsi:
I. NIZZOLIUM equidem pro solo operis stravi, ejusdemque ordinem
alphabeticum sum secutus, quin tamen iisdem me carceribus includerem,
iisdem religionibus obligarem; neque enim in ea sum hæresi, ut vel
CICERONEM de omnibus argumentis disputasse, aut non iisdem cum VITRUVIO,
VARRONE, LIVIO, CÆSARE, etc., si de iisdem rebus loqui voluisset,
vocabulis usurum fuisse, existimem. Quare aliorum quoque ex aurea ætate
Auctorum voces adjeci, asterisco notatas, ut ab Ciceronianis secernantur,
non quod fugiendæ essent. Totus enim in ea sum sententia, juvenes intra
hujus ætatis limites constringendos, et a Plinianis, Senecianis, etc.
omnino abstinendos. Intelligent autem, quam hic vocem non repererint,
nullum habere idoneum Auctorem: atque adeo meliore commutandam.
II. Vocabula nihilominus _sacra et religiosa_ suis locis characterum
forma diversa intexui, eademque e PONTANO, quo nemo melius christiane
simul et Latine loqui docet, TYMPII opera collectis observationibus
illustravi.