_ De terræ Corinthiacæ appellatione et originibus — incolis Corinthi —
Achæorum bello contra Romanos — Corintho a Mummio eversa et a Cæsare
restituta — Cromyone vico et memorandis in eo — Isthmo — Sini,
Pityocampte — Isthmi perfodiendi conaminibus factis — certamine
Neptuni cum Sole de Corintho — memorandis in Isthmo — templo Neptuni
et signis in eo. _
Corinthiaca quidem regio ad Argivorum fines pertinet; a Corintho vero
nomen accepit, quem Jovis fuisse filium, nondum inveni qui serio
tradiderit, præter Corinthiorum multitudinem. Nam Eumelus Amphilyti
filius e gente Bacchiadarum, qui carmina dicitur fecisse, in Corinthiaca
scriptione testatum reliquit (si modo Eumeli illud opus est), Ephyram
Oceani filiam primam in iis finibus consedisse: Marathonem deinde Epopei
filium, Aloei Solis filii nepotem, patris iniquitatem et contumeliam
fugientem, in maritimam Atticæ partem coloniam deduxisse: audita vero
Epopei patris morte, in Peloponnesum reversum, ac mox inter filios regno
distributo, in Atticam redisse, atque ab Sicyone quidem Asopiam, a
Corintho vero Ephyræam nomen accepisse. (2) Corinthum vero habitant
veterum quidem nemo amplius Corinthiorum, sed coloni ab Romanis missi.
Hujus rei causa fuit Achæorum concilium: in quo quum Corinthii
censerentur, et ipsi una cum ceteris bellum Romanis intulerunt, Critolai
auctoritatem secuti. Is enim, quum belli dux ab Achæis esset designatus,
et Achæos et ex iis, qui sunt extra Peloponnesum, plerosque ad
defectionem sollicitavit. Romani vero rerum potiti, et ceteræ Græciæ
arma eripuerunt, et munitarum omnium urbium muros demoliti sunt:
Corinthum vero a Mummio, Romanorum in illa expeditione duce, deletam,
posterius a Cæsare (a quo Romana respublica eam, quam nunc etiam
retinet, formam accepit) restitutam ferunt. Carthaginem etiam idem, dum
reipublicæ præerat, restituisse dicitur. (3) In Corinthiaco agro est qui
Cromyon dicitur, a Cromo Neptuni filio. In eo altam fabulantur Phæam
suem et eum quem Pityocampten nominant, cui suus est inter Thesei
ærumnas locus. Operis index est pinus, quæ ad meam usque ætatem in
litore se progredientibus ostendit, et Melicertæ ara. Eo enim a delphine
evectum puerum memorant: quem quum offendisset expositum Sisyphus, et
humarit in Isthmo, et Isthmicos in ejus honorem ludos instituerit. (4)
In prima Isthmi fronte locus est, ubi Sinis latro, curvatis ad terram
diversarum pinorum ramis, ad eos, quos pugnando vicisset, arctis
utrinque vinculis alligabat, ut, quum in suam naturam arbores redirent,
illi distraherentur, vinculis in neutram partem cedentibus, sed pariter
utrinque adstringentibus. Tali etiam ipse postea supplicii genere Sinis
a Theseo affectus est. Theseus enim eam viam, quæ Athenas a Trœzene
duxit, a latrociniis perpurgavit, et lis, quos ante nominavi,
interemptis, et in Epidauro sacra (_?_) Periphete, quem Vulcano natum
putabant, quique in pugna ænea clava utebatur. (5) Isthmus autem ipse
Corinthiacus mari utrinque alluitur. Duobus ejus latera promontoriis
terminantur, Cenchreis et Lechæo. Ea res interiorem regionem continentem
facit. Nam quicunque Peloponnesum insulam facere conatus est, morte
oppressus, opus imperfectum reliquit. Qua sane Isthmus fodi cœptus
fuerit, operis exstant vestigia: sed saxosa ejus pars omnino tentata non
fuit. Quare situs adhuc sui naturam servat. Alexandro quidem Philippi
filio id unum ex animi sententia non cessit, quod Mimantem fodere non
potuit. Gnidios vero ad Isthmum fodiendum aggressos oraculum Pythii
Apollinis deterruit. Tam scilicet difficile est, divinitus attributam
certis rebus naturam humana arte superare. (6) Quod vero Corinthii de
terra sua prædicant, non ipsi, opinor, primi commenti sunt. Nam ante eos
Athenienses ad Atticam ornandam deorum contentionem memoriæ prodiderunt.
Ipsi quidem Corinthii Neptunum narrant in certamen cum Sole de regione
descendisse: disceptatorem inter eos Briareum fuisse: qui quum Isthmum
Neptuno, Solis vero promontorium, quod urbi imminet, adjudicasset, ex eo
Isthmum Neptuni fuisse. (7) Insignia vero illic opera sunt theatrum et
stadium e candido lapide. Qua ad ipsum dei templum aditus est, una in
parte athletarum positæ sunt statuæ, qui victores in Isthmiis renunciati
fuere: in altera pinus consitæ, et earum multæ quasi ad rectam lineam.
In templo, quod modica sane magnitudine est, ænei stant Tritones: et in
antica ejus parte Neptuni signa duo, tertium Amphitrites, et Thalassæ
(_Maris_) ipsum quoque æneum. Quæ intus sunt, dedicavit ætate nostra
Herodes Atheniensis, equos quattuor inauratos, præter ungulas tamen, quæ
ex ebore sunt: (8) et juxta equos Tritones duos aureos ad pubem usque:
nam reliqua eburna sunt. In curru stant Amphitrite et Neptunus: et
rectus delphini insistit Palæmon puer: ebore et auro hæc etiam expolita.
In media basi, quæ currum sustinet, expressa Thalassa, quæ filiam tenet
Venerem. Adsistunt utrinque quæ Nereides appellantur: quibus et in aliis
Græciæ locis aras dedicatas novi, quum lucos illis Pœmænisi (_?_)
consecrarint; ubi et Achilli honores habentur. Dotûs in Gabalis
sanctissimum est templum. Exstat in eo peplus, quem ob filium Alcmæonem
accepisse Eriphylen Græci dicunt. (9) In eadem basi Neptuni insculpti
sunt etiam Tyndari filii, quod ipsi quoque salutaria creduntur navibus
et vectoribus numina. Galenes (_Malaciæ_) præterea et Thalassæ assunt
simulacra; et equus, cujus, quæ sunt infra pectus partes, ceti figuram
præferunt. Ino ad hæc, Bellerophontes, et equus Pegasus.