civium suorum nonnullis negotium cum Euenio conficiendum mandarunt. Et
hi ad id conficiendum hac usi sunt ratione. (2) Conveniunt Euenium in
sella sedentem, eique adsidentes primum aliis de rebus verba faciunt,
deinde ad commiserandam hominis calamitatem progressi, atque ita eum
fallentes, interrogant quasnam pœnas esset postulaturus, si voluissent
Apolloniatæ pœnas sustinere eorum quæ in illum admisissent. (3) Et
ille, qui de oraculi responso nihil audiverat, optans ait: Si quis ipsi
daret agros istos (ibi nominabat cives quosdam, quos noverat duo
pulcerrima Apolloniæ prædia possidere), et ædes insuper in urbe, quas
noverat ille pulcerrimas esse; hæc, inquit, si nactus fuisset, in
posterum se non iraturum esse civibus, sed hac mulcta fore contentum.
(4) Quæ ubi illi dixit, adsidentes ei cives responderunt: «Euenie, hanc
mulctam, ex oraculi responso, solvunt tibi Apolloniatæ pro eo quod te
luminibus privarunt.» (5) Et ille quidem, postquam rem totam cognovit,
ægerrime tulit se ita esse circumventum: Apolloniatæ vero ea, quæ ille
optaverat, empta a dominis, ei dederunt. Protinus autem ab hoc tempore
insitam divinandi vim et sacra interpretandi idem Euenius habuit, ita
ut hoc nomine celebris evaserit.
XCV. Hujus igitur Euenii filius Deiphonus, adductus a Corinthiis,
sacrorum interpres fuit apud hunc exercitum. Audivi vero etiam, eumdem
Deiphonum, usurpato Euenii nomine, passim per Græciam operam suam
locasse, quum non fuisset Euenii filius.
XCVI. Græci, ut perlitarunt, naves ex Delo ad Samum moverunt; et
postquam ad Calamos venerunt, terræ Samiæ locum ita nominatum, ibi
prope Junonis templum, quod eo loci est, adpulerunt et ad navalem
pugnam se compararunt. At Persæ, ubi illos adnavigare resciverunt, ipsi
quoque naves moverunt; et cæteras quidem admoverunt continenti,
Phœnicum vero naves ut abirent permiserunt. (2) Deliberantibus quippe
visum erat, pugna navali non esse decernendum; nec enim se Græcis pares
esse existimabant. Ad continentem autem navigarunt, quo essent sub
pedestris exercitus sui tutamine, qui in Mycale erat, nempe jussu
Xerxis de reliquo exercitu ibi custodiendæ Ioniæ caussa relictus.
Sexaginta hominum millia erant, quibus Tigranes præerat, vir et forma
et statura inter Persas eminens. (3) Hujus igitur sub exercitus tutamen
se recipere decreverunt duces classis, navesque in terram subducere, et
vallo circumdare, quod simul munimentum navibus et sibi refugium esset.
XCVII. Hoc inito consilio moverunt Persæ; quumque præternavigato
Potniarum (_dominarum, dearum: nisi_ Potniensium) templo, quod in
Mycale est, in Gæsonem et Scolopoentem venissent, ubi est Cereris
Eleusiniæ templum, quod Philistus statuit, Pasiclis filius, Neleum
Codri filium ad Miletum condendam secutus: (2) ibi subduxerunt naves;
et, cæsis arboribus frugiferis, muro eas circumdederunt partim ligneo,
partim lapideo, palosque præacutos circa murum defixerunt. Denique, in
utramque partem re deliberata, et ad tolerandam obsidionem et ad
superandum hostem sese comparabant.
XCVIII. Græci, ut ad continentem abiisse barbaros cognoverunt, ægre
ferebant quod sibi e manibus essent elapsi: nec vero satis certi erant
quid facerent ipsi, utrum domum redirent, an in Hellespontum
navigarent. (2) Ad extremum decreverunt neutrum horum facere, sed ad
continentem dirigere naves. Itaque præparatis scalis et aliis rebus
quarum in navalia pugna usus est, versus Mycalen navigarunt. (3) Ubi
vero prope castra fuerunt hostium, neque quisquam adparuit qui adversus
illos egrederetur, naves autem viderunt intra murum subductas, et
frequentem peditatum secundum littus in acie stantem; ibi tunc
Leotychides, primum, præter littus quam proxime potuit navigans,
præconis voce hæc verba Ionibus adclamavit: (4) «Viri Iones, quotquot
estis qui me auditis, accipite quæ dico! omnino enim non intelligent
Persæ quæ vobis mando. Quando ad manus venerimus cum hoste, tum quisque
vestrûm ante omnia libertatis memento, deinde vero tesseræ Hebæ. Hæc
etiam qui vocem meam non exaudierit cognoscat vestrûm ex his qui
audiverint.» (5) Cujus sermonis idem consilium fuit quod Themistoclis
ad Artemisium. Scilicet, si barbaros laterent dicta, persuasurum se
speravit Ionibus ut deficiant; sive illa ad barbaros fuissent delata,
facturum ut hi Græcis (_Ionibus_) diffiderent.
XCIX. Deinde, postquam ita Ionas hortatus Leotychides est, hæc fecerunt
Græci: adpulsis ad littus navibus exscenderunt, aciemque instruxerunt.
Persæ vero, quum Græcos cernerent ad pugnandum paratos, scirentque
hortatos eos esse Ionas; nec Samiis nec Milesiis satis fidebant. Et
Samiis quidem, quod eos suspicarentur cum Græcis sentire, arma adimunt.
(2) Samii enim, quum in classe barbarorum[TR10] advenissent Athenienses
captivi, quos in Attica relictos ceperat Xerxis exercitus, hos omnes
pretio redemerant, et dato viatico Athenas remiserant: quo magis hos
suspicio premebat, ut qui quingenta capita hostium Xerxis liberassent
captivitate. (3) Milesios vero jusserunt exitus viarum custodire ad
Mycalæ cacumina ferentium, ut qui regionem optime nossent: id autem hoc
consilio fecerunt, ut illi extra castra essent. (4) Ab his igitur
Ionibus, quos suspicabantur si potestatem nanciscerentur, res novas
molituros, hoc modo sibi Persæ præcaverunt: ipso vero crates
comportarunt, quæ sibi pro vallo essent.
C. Jam Græci, instructa acie, ibant in hostem, quum subito fama quædam
pervolavit universum exercitum, et caduceus conspectus est in littore
depositus. Currebat autem fama hujusmodi, Græcos in Bœotia exercitum
Mardonii prælio superasse. (2) Nempe multis utique documentis
declarantur res quæ divinitus contingunt; quandoquidem tunc quoque,
quum idem congruit dies quo et ad Platæas cladem Persæ acceperunt et ad
Mycalen accepturi erant, ad Græcos hic stantes fama pervenit; quo
factum est, ut multo majorem fiduciam caperet exercitus, et ad
subeundum periculum esset alacrior.
CI. Atque etiam hoc alterum contigit ut concurreret, quod utraque pugna
prope Cereris Eleusiniæ templum pugnata sit. Nam prope Cereris templum
et in Platæensi agro, ut supra dixi, pugnatum est, et nunc ad Mycalen
pariter pugnaturi erant. (2) Victoriam autem jam tum reportasse Græcos
cum Pausania, recte his fama nunciavit: nam Platæensis pugna matutino
adhuc tempore hujus diei pugnata erat, hæc autem ad Mycalen sub
vesperam. (3) Pugnatam autem esse utramque pugnam eodem ejusdem mensis
die, haud multo post, ratione inita, liquido cognoverunt. Anxii autem
fuerant, priusquam hæc fama advenit, non tam sui caussa, quam omnium
Græcorum, metuentes ne Mardonio succumberet Græcia: (4) sed postquam
illa exercitum pervolavit fama, eo confidentiores et celeriore gradu in
hostem iverunt. Igitur et Græci et barbari pugnandi studio flagrabant,
quippe quibus et insulæ et Hellespontus præmium victoriæ propositum
erat.
CII. Athenienses, et qui proxime illos locati erant, dimidium fere
totius exercitus, viam habebant secundum littus et per plana loca;
Lacedæmonii vero, et qui post hos locati, per voraginem et montana. (2)
Dumque hi circumibant, illi in altero cornu pugnam jam commiserant.
Quamdiu igitur Persis rectæ stabant crates, repugnabant illi hostibus,
neque eis erant inferiores. Sed quum Athenienses hisque proximi, quo
ipsorum esset factum, non Lacedæmoniorum, invicem cohortati, acrius
incumberent operi, tum quidem mutata est rei facies. (3) Perruptis enim
cratibus ingenti impetu conferti in Persas irruebant: et illi
exceperunt quidem impetum, et per sat longum tempus repugnarunt; ad
extremum vero intra murum profugerunt. (4) Quos insecuti Athenienses
cum Corinthiis et Sicyoniis et Trœzeniis (hi enim ita deinceps in acie
locati erant), simul cum illis intra murum irruerunt. Ut igitur etiam
castellum hoc expugnatum est, omissa pugna barbari fugam corripuere,
exceptis Persis; qui, etiam ad exiguum licet numerum redacti,
constanter tamen Græcis, adsidue irruentibus sese opposuerunt. (5) Et
ex ducibus quidem Persicis duo fuga evasere, duo vero perierunt.
Artayntes et Ithamitres, classiariorum præfecti, fuga salutem
petierunt; pugnantes vero ceciderunt Mardontes et imperator pedestris
exercitus Tigranes.
CIII. Dum adhuc pugnabant Persæ, advenerunt Lacedæmonii, quique cum his
erant, et reliqua simul peregerunt. Ceciderunt autem ibi ex ipsis etiam
Græcis haud pauci; quum alii, tum ex Sicyoniis multi, eorumque dux
Perilaus. (2) Samii vero, qui in exercitu Medico militabant, quibus
arma erant adempta, quum jam initio vidissent ancipitem esse pugnam,
quidquid in eorum fuit potestate, fecerunt, quo Græcos juvarent. (3) Et
reliqui Iones, videntes Samios initium facere defectionis, ipsi quoque
a Persis deficientes, adorti sunt barbaros.
CIV. Jam Milesiis quidem mandatum erat, ut viarum exitus custodirent,
salutis caussa Persarum; quo, si eis accidisset id quod etiam accidit,
ducibus his uterentur, quorum ope in cacumina Mycalæ salvi evaderent.
Hoc quidem consilio Milesios Persæ ibi locaverant ad illud efficiendum:
simul vero, ne, si exercitui adessent, novi quidpiam molirentur. (2) At
illi plane contrarium ejus, quod mandatum erat, fecerunt: fugientes
quippe barbaros per contrarias duxerunt vias, quæ ad hostes ferebant;
et ad extremum eos ipsi, ut infensissimi hostes, interfecerunt. Ita
quidem iterum Ionia a Persis defecit.
CV. In hac ad Mycalen pugna inter Græcos virtutis præmium obtinuerunt
Athenienses; et ex Atheniensibus Hermolycus Euthyni filius,
pancratiastes. Idem vero Hermolycus post hæc, quum bellum gererent
Athenienses cum Carystiis, Cyrni in agro Carystio cecidit in prælio, et
prope Geræstum sepultus est. (2) Post Athenienses autem Corinthii et
Trœzenii et Sicyonii præcipuam virtutis laudem commeruerunt.
CVI. Græci, plerisque barbarorum, partim in prælio, partim in fuga
interfectis, naves cremarunt et totum munimentum, præda prius egesta et
in littore deposita: repererantque arcas nonnullas rebus pretiosis
repletas. (2) Munitione et navibus incensis, retro navigarunt. Deinde,
postquam Samum pervenere, deliberarunt de Ionia in aliam terram
transferenda, et qua parte Græciæ, quæ in potestate esset Græcorum,
sedes Ionibus sint adsignandæ. Ionia enim videbatur barbaris esse
relinquenda, (3) quandoquidem fieri non posset ut ipsi perpetuo Ioniæ
præsiderent, eamque custodirent; Iones autem, nisi sub Græcorum
præsidio essent, nequaquam sperare possent, salvos se fore nec pœnas
Persis daturos. (4) Qua proposita deliberatione, qui ex Peloponnesiis
aderant dignitate eminentes, emporia Græcorum qui cum Medis sensissent,
ejectis incolis, cum agro ad quodque emporium pertinente, Ionibus tradi
debere censebant incolenda. Contra Athenienses nullo pacto Ionas aliam
in terram transferendos censebant, nec decere Peloponnesios de ipsorum
coloniis quidquam statuere. (5) Quibus obnitentibus, haud inviti
Peloponnesii concesserunt. Itaque Samios, et Chios, et Lesbios,
reliquosque insulares, qui arma et naves cum Græcis sociaverant, in
commune sociorum receperunt, fide et jurejurando adstrictos de
societate constanter et cum fide servanda. (6) His jurejurando
adstrictis, ad Hellespontum navigarunt, pontes soluturi, quos adhuc
stratos se reperturos esse existimaverant.
CVII. Qui ex barbaris fuga evaserunt, numero haud multi, in Mycalæ
cacumina compulsi erant, hi deinde Sardes salvi redierunt. (2) Qui dum
eo revertuntur, in itinere Masistes, Darii filius, qui acceptæ cladi
interfuerat, ducem exercitus Artaynten multis insectatus est
maledictis, quum alia dicens, tum et esse illum muliere ignaviorem,
quod isto modo bellum administrasset; et quavis pœna dignum esse, qui
regis domum illa calamitate adfecisset. (3) Apud Persas autem muliere
ignaviorem audire, maximum opprobrium est. Et ille his diu auditis
indignatus, acinacen eduxit, interfecturus Masisten. (4) Sed irruentem
in eum cernens Xenagoras, Praxilai filius, Halicarnassensis, a tergo
stans ipsius Artayntæ, corripuit medium, sublatumque prostravit humum:
atque interim adcurrentes satellites Masisten protexerunt. (5) Quo
facto Xenagoras et apud Masisten, et apud Xerxem, servato fratre,
gratiam iniit: ob idemque factum dein a Xerxe universæ Ciliciæ
præfectus est. (6) In reliquo itinere nihil amplius memorabile accidit:
itaque Sardes hi venere. Morabatur autem tunc Sardibus Xerxes ab eo
inde tempore quo post cladem mari acceptam, Athenis fugiens, hanc in
urbem venerat.
CVIII. Sardibus igitur dum Xerxes moratur, amore tunc captus est uxoris
Masistæ, quæ et ipsa ibi erat. Quum vero missis qui eam sollicitarent
nihil profecisset, nec vim ei vellet inferre, ratione habita fratris
sui Masistæ; (quod ipsum etiam mulierem retinuit, bene gnaram sibi vim
non iri illatum;) (2) tum ille, quum nulla ei alia via pateret, filio
suo Dario hasce conciliat nuptias, nempe filiam hujus mulieris et
Masistæ illi dat uxorem; ratus, si hoc fecisset, facilius se matre
potiturum. Hoc conciliato matrimonio, et peractis nuptiarum solennibus,
Susa abiit. (3) Quo ut pervenit, uxoremque Darii suas in ædes recepit;
tum vero, omissa uxore Masistæ, mutatoque amore, uxorem Darii deperiit,
Masistæ filiam, eaque potitus est. Nomen huic mulieri Artaynta fuit.
CIX. Sed succedente tempore comperta res est hac ratione. Amestris,
uxor Xerxis, amiculum texuerat ingens, variegatum, et spectatu dignum,
quod dono dedit Xerxi. (2) Quo ille delectatus, idem amiculum indutus
convenit Artayntam. Jamque quum et hac delectatus esset, jussit eam,
pro eo quod ipsi gratificaretur, petere quidquid illa sibi dari
voluisset; omnia enim, quæ petitura esset, consecuturam. (3) Tum illa
(nam in fatis erat, ut ingens calamitas universæ familiæ incumberet)
Xerxi respondit: «Dabisne mihi quod abs te petam?» Et ille, quidvis
potius aliud petituram illam ratus, interposito jurejurando promisit.
Tum illa, postquam juravit rex, nihil verita, amiculum istud petiit.
(4) At Xerxes, in omnes se partes vertens, dare recusavit, nulla quidem
alia de caussa, nisi quod Amestrin metuebat, veritus ne ab illa,
jampridem id quod agebatur suspicante, in hac culpa deprehenderetur;
sed urbes se illi dono daturum ait, et auri immensam vim, et exercitum
cui nemo alius nisi ipsa præfutura esset. Est autem hoc Persicum utique
donum, exercitus. (5) At mulieri non persuasit; ideoque amiculum ei
dedit. Quo munere illa supra modum gavisa, gestabat amiculum, eoque
superbiebat: et eam illud habere cognovit Amestris.
CX. Quo comperto, regina non tam in mulierculam illam odium concepit,
quam in ejus matrem, Masistæ uxorem; eique, ut quæ auctor hujus rei, ut
illa putabat, et unice in culpa esset, exitium meditata est. (2) Itaque
diem observavit, quo maritus ipsius Xerxes regiam cœnam erat
propositurus: (paratur autem hæc regia cœna semel quotannis, natali
regis die; et Persico sermone _tycta_ dicitur, quod Græcorum lingua
τέλειον, id est perfectum, significat; quo etiam die tantum rex sibi
caput smegmate detergit, et munera dat Persis:) (3) hoc igitur
observato die Amestris petiit a Xerxe, ut sibi traderetur uxor Masistæ.
Ille vero rem atrocem et indignam judicavit, uxorem fratris illi
tradere, eamque nullam hujus rei culpam habentem: intellexerat enim cur
hanc illa sibi tradendam postularet.
CXI. Verumtamen, quum illa postulare non cessaret, ipse autem lege
teneretur, quæ vetabat regem Persarum negare quidquid ab illo, quando
regia cœna proposita est, postulatur, postremo admodum quidem invitus
indulget. Tradita vero muliere, hoc fecit: (2) uxorem jussit, quæ
vellet, facere: ipse vero fratrem ad se vocatum his verbis compellavit:
«Masista, tu Darii filius es, meusque frater: ad hæc vir bonus et
fortis es. Jam tu hanc mulierem, quam adhuc in matrimonio habuisti,
noli porro habere: sed tibi ego, pro illa, meam filiam despondeo. Cum
hac matrimonium contrahe; illa vero, quam nunc habes, non sit porro tua
conjux; sic enim mihi placet.» (3) Cui Masistes, miratus dicta,
respondit: «Proh domine! quænam est hæc importuna oratio, quod me jubes
uxorem meam, ex qua mihi tres juvenes filii nati sunt, et filiæ, quarum
tu unam tuo filio in matrimonium duxisti, denique quæ animo meo
convenit, hanc me dimittere jubes, et tuam filiam ducere uxorem! (4)
Ego vero, rex, magni quidem facio quod me conjugio filiæ tuæ digneris:
at horum tamen equidem neutrum faciam: tu vero noli mihi vim adferre,
talem rem postulans. Tuæ certe filiæ reperietur alius maritus me non
inferior: me vero sine meam habere uxorem!»[TR11] (5) Quo responso
iratus Xerxes, «Igitur hoc, inquit, profecisti: nempe nec ego tibi
filiam meam dabo in matrimonium, nec tu istam porro habebis uxorem; quo
discas oblata accipere.» (6) Et ille, nihil amplius nisi hoc verbum
subjiciens, «Domine, nondum tamen prorsus me perdidisti,» foras exiit.
CXII. Per idem tempus quo Xerxes cum fratre disseruit, interim
Amestris, accitis regis satellitibus, uxorem Masistæ misere dilacerat:
præcisas mamillas canibus projicit, et nares et aures et labia, denique
linguam ubi exciderat, domum dimittit ita indigne dilaniatam.
CXIII. Masistes, quum nihil etiam tunc horum audivisset, metuens tamen
aliquam sibi calamitatem imminere, cursu domum suam properavit. Ubi
conspecta uxore ita mutilata, consilio cum filiis inito, protinus cum
filiis aliisque nonnullis Bactra proficiscitur, Bactrianam provinciam
ad defectionem sollicitaturus, et quanta maxima posset mala illaturus
regi. (2) Atque hoc ipsum etiam perfecisset, ut mihi videtur, si usque
ad Bactros et Sacas pervenisset: hi enim illum diligebant, et erat ipse
Bactrianæ præfectus. (3) At Xerxes, ubi eum hoc agere cognovit, misso
contra eum exercitu, et ipsum et ejus filios et milites qui cum illo
erant, in itinere interfecit. Et hæc quidem de amore Xerxis et de
Masistæ obitu hactenus.
CXIV. Græci a Mycale versus Hellespontum profecti, primum ad Lectum
naves adpulere, ventis retenti: deinde vero, ubi Abydum pervenere,
pontes viderunt rescissos, quos adhuc stratos esse putaverant; qua de
caussa etiam maxime ad Hellespontum navigaverant. (2) Quare Leotychidæ
cæterisque Peloponnesiis placuit retro navigare in Græciam:
Atheniensibus vero, eorumque duci Xanthippo, visum est his in locis
manere, et Chersonesum tentare. Itaque Lacedæmonii domum navigarunt,
Athenienses vero, postquam ex Abydo in Chersonesum trajecerant, Sestum
oppugnarunt.
CXV. Est autem hæc Sestus munitissimus illius regionis locus: itaque,
adlato nuncio de Græcorum in Hellespontum adventu, in illam se
receperant et ex aliis finitimis oppidis frequentes, et ex Cardia
Œobazus Persa, qui ibi armamenta pontium deposuerat. Tenebant urbem
indigenæ Æolenses: cum his vero et Persæ erant, et aliorum sociorum
haud exiguus numerus.
CXVI. Tyrannus universæ provinciæ Artayctes erat, Persa, sævus vir et
nefarius: qui etiam, decepto rege quum contra Athenas proficisceretur,
Protesilai thesauros, Iphicli filii, Elæunte spoliaverat. (2) Est enim
Elæunte, Chersonesi oppido, Protesilai sepulcrum, eique circumdatum
fanum, in quo erant pecuniæ multæ, et aureæ argenteæque phialæ, et æs,
et vestis, et alia donaria; quæ Artayctes rapuit, dono sibi data a
rege. (3) Deceperat autem Xerxem tali oratione: «Domine, inquit, est
hic loci domus viri Græci, qui, quum adversus terram tuam arma ferret,
pœnas dedit, occisusque est. Hujus tu domum mihi dono da; quo discat
quisque, contra tuam terram non esse arma ferenda.» (4) Quibus dictis
facile persuasurus erat regi, ut ei domum hujus viri largiretur; quippe
qui nihil eorum, quæ ille sentiret, suspicatus erat. Quod autem ille
Protesilaum adversus regis terram arma tulisse dixit, id hoc modo
intellexerat: Persæ universam Asiam existimant suam esse et illius
regis qui quoque tempore apud illos regnum obtinet. (5) Artayctes
igitur dono sibi datas opes Elæunte Sestum transportavit, et in agro
heroi consecrato partim sementem fecit, partim pecora sua pavit: et
quoties ipse Elæuntem venit, in penetrali cum mulieribus concubuit. (6)
Tunc vero obsidebatur ab Atheniensibus, quum nec ad tolerandam
obsidionem paratus esset, nec omnino exspectasset Athenienses, qui
prorsus de improviso illum invaserant.
CXVII. Postquam vero obsidioni autumnus supervenit, tum dolentes
Athenienses, quod et domo abessent, et urbem non possent expugnare,
orarunt duces, ut domum se reducerent. (2) At hi negarunt id se prius
facturos, quam aut expugnassent urbem, aut a communi Atheniensium
revocarentur. Ita illi quoque præsentem rerum statum patienter tulerunt.
CXVIII. Jam vero, qui in urbe erant, ad extrema redacti erant malorum;
ita quidem ut lora etiam lectulorum elixarent comederentque. Quum autem
ne hæc quidem amplius suppeterent, noctu profugerunt Persæ cum Artaycte
et Œobazo, in postica urbis parte de muro descendentes, qua parte valde
rari erant hostes. (2) Quod factum, ubi illuxit, Chersonesitæ
Atheniensibus e turribus significarunt, portasque eis aperuerunt.
Moxque major horum pars persecuti sunt profugos, cæteri vero urbem
occuparunt.
CXIX. Et Œobazum quidem, quum in Thraciam fugisset, captum Thraces
Absinthii Plistoro indigenæ deo mactarunt suo more; cæteros autem, qui
cum eo erant, alio modo interfecerunt. (2) Artayctes vero cum suis, qui
post illos demum fugam capessiverant, deprehensi quum paullo ultra Ægos
Potamos essent progressi, satis diu restiterunt; donec, aliis
interfectis, cæteri vivi capti sunt: (3) quos vinctos Sestum
Athenienses duxerunt, in hisque ipsum etiam Artaycten et ejus filium.
CXX. Memorantque Chersonesitæ, uni ex eis, qui vinctos custodiebant,
quum salsamenta super igne torreret, prodigium obtigisse hujusmodi:
salsamenta igni imposita subsiliebant palpitabantque, veluti recens
capti pisces. (2) Quod factum quum mirarentur reliqui adcurrentes,
Artayctes, ut vidit prodigium, compellans hominem salsamenta torrentem,
ait: «Hospes Atheniensis, non est quod tu hoc prodigio terrearis. Non
enim tibi illud adparuit; sed mihi Portesilaus, qui Elæunte est,
significat, se etiam mortuum et sale conditum, vim habere a diis
tributam nocendi his qui injuria illum adfecerunt. (3) Nunc igitur ego
hanc mihi ipse mulctam, qua redimam culpam, volo irrogare: pro
thesauris quos ex illius templo abstuli, centum talenta deo solvam; pro
me autem et pro filio meo ducenta talenta pendam Atheniensibus, si
salvos nos dimittere voluerint.» (4) Hæc ille pollicitus, prætori
Xanthippo non persuasit. Nam Elæuntii, ulciscendi Protesilai caussa, ut
supplicio ille adficeretur, rogarunt; et ipsius etiam prætoris in hanc
partem inclinaverat sententia. (5) Itaque illum in littus eductum, in
quod pertinuerant pontes a Xerxe juncti, sive, ut alii memorant, in
collem supra Madytum oppidum situm, clavis asseri adfixum suspenderunt;
et filium ejus in patris Artayctæ conspectu lapidibus obruerunt.
CXXI. His rebus gestis, retro in Græciam navigarunt, pecunias aliaque
pretiosa secum vehentes, atque etiam pontium armamenta, quæ in templis
dedicare constituerunt. Atque hoc anno nihil præterea memorabile gestum
est.
CXXII. Hujus Artayctæ e trabe suspensi progenitor Artembares fuit, is
qui Persis auctor fuerat sermonis, quem illi arripientes Cyro
proposuerunt, in hanc sententiam: (2) «Quoniam Juppiter, sublato
Astyage, Persis imperium tradidit, et præ omnibus hominibus tibi, Cyre;
age, quum terram possideamus exiguam, eamque asperam, hac relicta aliam
habitemus meliorem! (3) Sunt autem multæ tales in propinquo, multæ
etiam longinquiores: quarum si unam occupaverimus, pluribus hominibus
admirationi erimus. Decet autem hoc facere viros principatum tenentes:
et quando tandem id fieri commodius poterit quam nunc, ubi tot
hominibus et universæ Asiæ imperamus?» (4) Quibus auditis Cyrus, minime
probans propositum, Faciant hoc! ait; simul vero ita se comparent, ut
qui imperium porro non habituri sint, sed passuri! Ita enim naturam
ferre, ut mollibus in terris molles nascantur homines: nec enim ejusdem
terræ esse, et eximios fructus ferre, et fortes bello viros. (5) Et
intelligentes Persæ, longe sapientiorem Cyri sententiam quam suam,
desistentes proposito abierunt; et imperare maluerunt, tenuem
incolentes terram, quam campestrem fertilemque colentes aliis servire.