NOTE:

[100] FOLIETTA cit., 816, e gli altri delle note precedenti.

[101] JULII PP. II, _Capitulor._, anno 1503-1512. — ARCH. SECR. VAT., t.

LXII, p. 252. — SCHEDE BORGIANE. — COD. VATICANO, segnato n. 8046:

_«Capitula Capitanei triremium. — In nomine Domini, amen. Anno millesimo

quingentesimo undecimo, indictione XIV, die vero decimoquinto mensis

septembris pontificatus, SSmi in Xto patris et domini nostri, domini

Julii divina providentia papæ secundi anno octavo. Cunctis pateat

evidenter et sit notum per hoc præsens publicum instrumentum, quod

infrascripta sunt pacta conventiones et capitula, inita facta firmata et

stabilita inter rev. in Xto patrem et dominum Laurentium de Flisco epum

Escalon. vicecamerarium, et in Camera aplica remi in Xto patris ad dni

Raphaelis epi Ostien. car. s. Georgii dni Papæ camerarii locumtenentem,

cum præsentia consensu et voluntate revm. patrum P. Orlandi electi

Mazaren. præfati S. D. N. thesaurarii generalis, Ferdinandi Ponzetti

decani, Philippi de Senis prothonotarii, Laurentii Pintii ejusdem S. D.

N. datarii, Francisci Armellini, et Johanis de Viterbio, Cameræ aplicæ

clericorum præsidentium, simul in uno loco audientiæ congregatorum et

super rebus Cameræ aplicæ consultantium, et deliberantium, vice et

nomine præfati S. D. N. et Cameræ aplicæ, speciali mandato ipsis a S. D.

N. vivæ vocis oraculo super hoc facto, inter eos ex una, ac dominum

Joannem de Blasia partibus ex altera, pro seipsis agentes stipulantes et

capitulantes de et super custodia maris et splagiæ romanæ, solemni

stipulatione interveniente per singula capitula repetita, videlicet._

»I. _In primis quia præfatus rev. Dominus vicecamerarius et locumtenens

de consensu et voluntate ac nomine supradictis conduxit præfatum dominum

Joannem de Blasia custodiæ prcedictæ, scilicet a Terracina ad montem

Argentarium, totam splagiam romanam includentibus et comprehendentibus,

cum duabus galeis, qualibet vigintinque banchorum, et cum duobus

brigantinis quolibet quindecim banchorum, in quibus sint homines ad

minus quinquaginta pro qualibet galea, et triginta pro qualibet

brigantino, liberi et expediti ad bellum navale, una cum nautis et

ciurma ad id necessariis: et hoc pro duobus annis proxime futuris et

deinde ad beneplacitum S. D. N. inchoandis a die qua faciet monstram in

faucibus Ostiæ, seu ubi prefata Sanctitas sua voluerit, quod

beneplacitum renovatum non censeatur nisi per quatuor menses posteaquam

aliqua pars prædictarum a prædicta conducta discedere velle

declarverit._

»II. _Item prefatus Dnus vicecamerarius et locumtenens, quo supra

nomine, promisit eidem Joanni pro ejus et prædictorum hominum et

nautarum stipendio dare et consignare, durante dicta conducta, omnia

emolumenta et introitus Directi, videlicet duorum pro centenario, quod

impositum fuit et colligitur pro hujusmodi custodia, juxta consuetudinem

et ordinationem desuper factam per Cameram aplicam, et ex nunc dictum

Directum assignavit ei, currendum a die monstræ per eum faciendæ, quod

possit exigere ad ejus voluntatem et petitionem, ultra quod pro dicto

stipendio nihil aliud petere possit._

»III. _Item præfatus R. D. vicecamerarius et locumtenens, de voluntate

et nomine quibus supra, concessit eidem Joanni quod quandocumque

contingat ipsum comprehendere aliquem conducentem granum extractum ex

portubus et locis S. R. E. mediate vel immediate subjectis sine bulletta

et licentia dohanerii tractarum aut ejus legitimi substituti per quam

non indicaverit solvisse dohanerio vel substituto prædictis jura dohanæ,

eo caso ipse Præfectus possit et sibi liceat levare et auferre dictum

granum, et illius medietatem retinere pro se, et aliam medietatem

fideliter consignare Cameræ apostolicæ et similiter et omnibus et

singulis rebus bonis et mercantiis, quos in fraudem et contra

prohibitionem ac contra bandum asportari deprehenderit._

»IV. _Item promisit et concessit præfato Præfecto in predam omnes et

singulos piratas, turbatores et alios mare ipsum infestantes cum eorum

navigiis rebus et bonis ubicumque illos reperire invadere capere et

habere poterit. Et si forte aliqui ex ipsis piratis et turbatoribus ad

portus terras et loca prædicta S. R. E., ipso Præfecto eos persequente,

et fugati ab eo, diffugerent, officiales et homines locorum eos capere

et consignare debeant et teneantur in manibus ipsius Præfecti, et ad

ejus arbitrium et potestatem._

»V. _Item præfatus R. D. vicecamerarius et locumtenens, de volontate et

nomine quibus supra, obtulit et promisit ei omne oportunum auxilium et

favorem per quascumque terras et loca S. R. E. subjecta contra

quoscumque ei et ejus genti adversantes; mandans ex nunc omnibus et

singulis officialibus et personis dictorum locorum ut ad omnem ipsius

Præfecti requisitionem oportunis sibi favoribus et auxiliis assistant._

»VI. _Item præfatus R. D. vicecam. et locumt. ut supra concessit dicto

Præfecto, quod si ipse insequeretur aliquem piratam, perturbatorem, et

infestatorem predictum, qui receptarentur in aliquo portu seu loco extra

terras et loca præfatæ S. R. E. ita quod eos capere non posset, et

incolæ portus et loci illius ei consignare nollent, liceat ei exercere

contra eos represalias, quas ex nunc eidem Præfecto concedit, donec

illis qui a dictis piratis et infestatoribus damnum passi fuerint prius

fuerit satisfactum, et de receptione et impedimento hujusmodi constare

fecerit. Sed ipsas represalias exequi non possit, nisi prius ab eadem

Camera apostolica concessum fuerit. Et quidquid ipse Præfectus vigore

dictarum represaliarum cœperit et ad ejus manus pervenerit tam per

mare quam per terram fideliter assignet in Camera apostolica pro

satisfactione eorum qui damnum passi fuerint._

»VII. _Et e converso supradictus dominus Johannes præfectus promisit cum

duabus galeis et brigantinis duobus ad eum pertinentibus, ut præfertur

bene armatis, custodire, tueri et defendere dictam splagiam, a prædicta

civitate Terracinæ usque ad dictum montem Argentarium, ab omnibus et

singulis piratis, latronibus, invasoribus et perturbatoribus, omnesque

et singulos tam ad almam Urbem quam ad alia loca S. R. E. mediate vel

immediate subjecta venientes, indeque recedentes cum eorum navigiis

lignis bonis rebus et mercibus._

»VIII. _Item promisit idem Præfectus solvere de suo omne damnum et

robariam quæ in aliquo loco maris præfati quomodocumque evenerit,

etiamsi ipse Præfectus in eo loco non adesset, dummodo locus ipse in

terminis et finibus prædictis ex quacumque parte comprehensis existat;

si piratæ et prædatores hujusmodi majorem numerum galearum et

brigantinorum et armatorum in eis existentium non habuerint, ita quod

ipse Præfectus propter majores vires ipsorum piratarum et depredatorum

majorem numerum galearum et brigantinorum habentium eos invadere et

aggredi rationabiliter non valuerit, ut cum illis congrediatur eo usque

confligendo aut cum effectu insequendo: ita quod super hujusmodi

damnorum refectione nullam aliam habeat excusationem nisi quod damna

ipsa habentes majorem numerum galearum et brigantinorum perpetraverint,

de quo constare debeat in præfata Camera, cujus judicio præmissa in

eventu decidentur et determinentur._

»IX. _Item promisit prænominatus Præfectus ad præmissum effectum

retinere duas galeas, quamlibet vigintiquinque banchorum; et duos

brigantinos quemlibet quindecim banchorum ad se pertinentes et de suo

emptos sive fabricatos, in quibus, absque ciurma necessaria, sint ad

minus quinquaginta homines in qualibet galea, et triginta, in quolibet

brigantino, bene armati ad usum classis, videlicet cum bombardis,

balistis, partesanis, ronchonibus, lanceis longis, ramponibus, rotellis,

targonibus, cœterisque armis et armamentis ac munitionibus

necessariis et opportunis tam ad defendendum quam ad offendendum, ac

numerum dictorum hominum ad minus, qui sint et bene armati et in

hujusmodi expeditione assueti, apti, et practici._

»X. _Item promisit et se obligavit facere monstram toties quoties per

præfatam Sanctitatem suam seu per Cameram apostolicam, et ubicumque

requisitus fuerit._

»XI. _Item promisit ponere in terram quinquaginta vel plures homines ad

omnem requisitionem SSmi D. N. et Cameræ apostolicæ._

»XII. _Item promisit et se obbligavit quod si contingat aliquem per

prædictum mare navigantem, aut ejus navigia, a piratis cursariis et

turbatoribus prædictis capi aut depredari aut impediri, ipse Præfectus

omni diligentia curabit invasores et piratas hujusmodi per mare et loca

quæcumque persequi, et prædam eripere, et ab eis prædam sic ereptam ac

navigantes et nautas cum ea captos detinere et recuperare, illamque

fideliter propriis dominis et patronis restituere, ipsosque captos et

recuperatos hujusmodi ad locum tutum reducere, sine mercedis aut prætii

alicujus receptione. Alias si recuperationem et restitutionem prædictas

cum effectu non fecerit, omni excusatione cessante, sicut promisit et

solemniter se obligavit, omnia damna illis qui in prædictis locis a

piratis et aliis invasoribus, ut præmittitur, passi fuerint, de suo

efficaciter reficere, ita ut damnum passis integre satisfaciat; et

Camera apostolica a prædicto onere omnino sit libera, et ipsam a

prædictis indemnem penitus præservare sit obligatus, nisi ipsi piratæ et

invasores majorem numerum galearum et brigantinorum et armatorum in

eisdem existentium habuerint, de quo constare debeat, ut in aliis primis

capitulis expressum fuit in Camera prædicta._

»XIII. _Item ipse Præfectus promisit, sub pœna duorum millium

ducatorum, durante conducta prædicta, dictis galeis sive brigantinis pro

vectura aliqua sive mercium sive rerum ad quemcumque locum devehendarum,

aut pro aliquo naulo, non uti._

»XIV. _Item promisit et se obligavit quod tam in æstate quam in hyeme

statio sua erit apud portum Civitevetulæ, vel ad fauces Ostiæ, seu in

aliis portubus et locis S. R. E. in mari prædicto, scilicet inter

Terracinam et montem Argentarium, ad hoc ut promptius invadentibus

prædicta loca obsistere, et ad almam Urbem venientes sive ab ea et ab

alis locis prænominatis discendentes defendere possit._

»XV. _Item teneatur dictus Capitaneus repræsentare dictas galeas et

brigantinos suos ad omnem requisitionem SSmi D. N. vel Cameræ ad fauces

Tyberiis vel ubi Sanctitas sua mandaverit, ita fulcitas sicut recepit

sub pœna decem millium ducatorum, ad quam fidejussores expresse

teneantur._

»XVI. _Item promisit et se obligavit quod nec ipse neque alius de ejus

comitiva et gentibus aliquid capiet a navigantibus, etiamsi dono

offeratur, alioquin puniatur arbitrio Cameræ._

»XVII. _Item promisit habere et tenere amicos Sanctitatis suæ et S. R.

E. pro amicis, et inimicos pro inimicis, cujuscumque status, gradus, et

præminentiæ fuerint._

»XVIII. _Item sanctitas D. N. promisit eidem Præfecto consignari facere

homines in terris Ecclesiæ damnatos ad mortem naturalem, prout Sanctitas

sua eligi mandabit, qui sic electi et consignati solum per annum

retineri possint in dictis galeis, nisi aliter de voluntate ejusdem

Sanctitatis suæ fuerit decretum._

»XIX. _Item prædictus Capitaneus sive Præfectus promisit et se obligavit

quod si ei per sanctitatem D. N. vel per Cameram præfatam comodatæ

fuerint galeæ prædictæ et brigantini, quas et quos retenturus est ad

prædictam custodiam, illas et illos ad omnem requisitionem Sanctitatis

suæ et Cameræ prædictæ illesas et integras, et prout erant tempore factæ

accomodationis prædictæ restituere. Et nihilominus si tempore

restitutionis prædictæ adhuc conducta sua duraverit, promisit et se

obligavit habere duas galeas et duos brigantinos de suo fabricatos et ad

prædictam custodiam bene instructos et armatos ut supra dictum est._

»XX. _Item prædictus Capitaneus promisit et se obligavit dare

sufficentem cautionem banchorum pro summa mille quingentorum ducatorum

auri, qua emanata, reiterare et renovare ipsam cautionem pro refectione

damnorum, et statim ad judicium ipsius Cameræ, pro observatione

præmissorum et refectione damnorum illis qui ea passi fuerint, prout

præfata Camera summarie et extrajudicialiter iudicaverit._

»XXI. _Item si contingeret durante conducta præfatum Præfectum mitti per

sanctitatem D. N. ad aliqua loca extra dictam splagiam, quod in prædicto

eventu, eo non præsente in dicta splagia, non teneatur ad refectionem

aliquorum damnorum quæ in dicta splagia fierent durante absentia dicti

Præfecti sive Capitanei ex causa missionis SSmi D. N. dummodo ipse

Capitaneus de destinatione præmissa in ipsa Camera clare constare facere

teneatur._

»XXII. _Item prædicti domini Vicecamerarius et Clerici præsidentes pro

complemento armaturæ unius galeæ promiserunt præfato Capitaneo ducatos

centum quadraginta auri de Camera pro stipendio singuli mensis

septuaginta nautarum sive remigantium, una cum illis octuaginta quos

habet paratos, donec commutati fuerint pro eis homines damnati ad

mortem, vel ipse aliquos piratas capiat ut supra, quibus consignatis,

dictum stipendium per Cameram solvendum cessare debeat pro rata

cujuslibet consignati._

»_Pro quibus, etc._

»_Actum Romæ in domo habitationis r. p. d. Ferdinandi Ponzetti decani

prælibati Cameræ apostolicæ sub anno, indictione, die, mense et

pontificatu, quibus supra: præsentibus ibidem venerabilibus viris et

dominis Johanne Phaleto et Johanne Emerici, clericis Alben. et Tolosan.

diœcesis testibus._

»_Melchior de Campania, Notarius rogatus._

»_Joannes de Blaxia, nobilis januensis, Præfectus et Capitaneus

generalis classis triremnium et brigantinorum S. R. E. pro custodia

maris ejusd. S. R. E._

»_Pro cautione ducatorum quingentorum, Barth. de Auria._

»_Pro aliis quingentis, Sebastianus Sauli, januensis._

»_Pro aliis quingentis, Augustinus Chisius, de Senis._»

[1512.]

XV. — Il primo strumento di questo genere, stipulato alla fine del

secolo decimoquinto, sotto Alessandro VI, dai capitani Mosca e Mutino,

ho già pubblicato nella mia storia del Medio èvo; e sopra vi ho fatto

tal commentario quale allora occorreva per la qualità di quei tempi e

del mio lavoro. Ora devo continuarmi nello stesso metodo: e lasciando da

parte la descrizione delle galèe e dei brigantini, largamente già svolta

in altri libri; e similmente passando oltre su quei capitoli che

nell'uno e nell'altro strumento tornano identici, voglio considerare le

mutazioni introdotte in un secolo di avanzata civiltà, e dopo dodici

anni di esperienza; perchè meglio si veda lo svolgimento tecnico e

amministrativo, insieme cogli usi e colle costumanze marinaresche.

Vengano dunque per ordine i capitoli, spicchino tra l'altre ove sono le

notizie utili alla storia, e vadano i confronti infino al secolo

precedente. Nel principio si determina la forza materiale dei navigli,

dicendo galèe di venticinque banchi: dove sta la parte pel tutto,

secondo l'uso del tempo; perché dai venticinque banchi (come dal

pentecòntoro primitivo) uscivano per le due bande cinquanta remi lunghi,

onde si calcolava la forza e la grandezza d'una galèa, come oggidì si

valuta quella dei piròscafi pel numero dei così detti cavalli. Gli

uomini da combattere tornano fissi nel numero di cinquanta, che coi

marinari, colle maestranze, e cogli ufficiali, formano un cencinquanta,

ed altrettanti rematori; in somma trecento persone per ogni galèa. Ma i

brigantini, legni minori di soli quindici banchi, dovevano essere

forniti di trenta remi tra le due bande, di trenta rematori, di trenta

soldati, e insieme cogli ufficiali e coi marinari avere in circa novanta

persone. I quali per loro bravura si credevano tanto sufficienti ad ogni

prova contro pirati malviventi e frodatori, che a numero pari non

dubitavano punto di riuscire superiori a qualunque nimico: obbligati in

caso contrario a far le spese di ogni danno proprio ed altrui.

Il documento presente determina soltanto i numeri, senza entrare nella

qualità e negli uffici di ciascuno; e senza stabilire le competenze del

soldo, vestito e vitto: segno che rispetto a ciò le parti si rimettono

alle mutue convenzioni degli arrolati col capitano, o alla consuetudine

vigente. Di che se alcuno volesse sapere, e talvolta potrebbe anche

averlo necessario per ragioni di confronto e di costumi, noterò in breve

ciò che risulta dai documenti del tempo vicino se non simultaneo al

Biassa. Di vestiario ognuno faceva da sè con certa uniformità relativa,

perchè semplice[102]: berrette e cappelli piumati, farsetti e giubboni

di velluto, bandoliere e cinturini di cuojo, cappotti e cappucci a

becchetto. In caso di combattimento o di mostra tanto i soldati che i

marinari allacciavansi la corazzina e il morione[103]. La guardia

facevano colla spada e colla picca, e traevano le armi d'asta, gli

archibugi, le fiaschette e le forcine dall'armeria del naviglio. Dalla

càneva del penése pigliavano la giornaliera razione. Questa Razione si

mantiene da tre secoli sempre viva, si legge nei documenti toscani del

cinquecento, nei bandi granducali per le milizie, nei contratti e

inventarî romani, ed è registrata dal Falcone, perchè necessaria, non

essendo lo stesso vitto e razione. Quello esprime provvisione necessaria

al vivere, nutrimento, cibo; ma razione aggiugne di più il modo

ragionevole del distribuirlo, secondo la proporzione dei gradi, perchè

non si dava uguale a tutti; ma a chi parte scempia, a chi parte

avvantaggiata, a chi doppia, a chi quadrupla. La distribuzione ordinaria

pel sostentamento di un uomo libero chiamavasi Parte, si valutava a due

scudi mensuali, e si componeva quotidianamente di una pinta di vino, due

libbre di biscotto, tre once di minestra, una libbra di carne fresca, o

mezza di salata, o di pesce o di cacio; più aceto, olio e sale:

tutt'insieme due scudi, come in alcun luogo dimostrerò. Ai fanti, ai

provieri, ai semplici marinari una sola razione; e costoro dicevansi di

parte scempia: ai marinari avvantaggiati o di prima classe, metà più; e

dicevansi di parte e mezza: alle maestranze e agli ufficiali parte

doppia; e così di seguito, sempre alla ragione di scudi due per parte:

salvo a ciascuno il diritto di toccarla in derrata o in danaro al

predetto ragguaglio. Antichissimo costume: mi ricorda Vegezio nella

primitiva milizia romana chiamare Duplari, quelli che toccavano a doppio

la vittuaglia[104]. I soldi rispondevano al pregio alto della moneta in

quei tempi, e al basso delle opere e delle derrate; e correvano dai due

ai quindici scudi per mese, secondo lo specchietto che inserisco qui

appresso, perché si vegga a un batter d'occhio il numero delle persone,

i titoli degli ufficî, e la spesa particolare e collettiva di ogni mese

per ciascuna galèa semplice: salvo sempre il crescere di gente e di

soldi nella capitana, e il crescere similmente nelle sensili per le

occorrenze di rinforzo straordinario. Salvo pure il diminuire di gente,

di soldi e di razioni nel tempo del riposo invernale: riposo, per la

stessa indole della lingua comune (donde a ragione uscì la voce

Sciopero) chiamato per la bocca dei marinari Scioverno. Agli esempî

sopperiscono i documenti toscani, gli statuti cavallereschi di santo

Stefano, e l'uso di tutti gli altri porti d'Italia, dove dicesi

Sciovernare e Scioverno, in senso di riposare e di riposo disarmato

nella darsena durante il verno. Metto gli ufficiali in ordine di dignità

secondo il costume romano, e mi tengo al minimo dei numeri, riducendo

ogni cosa alla più chiara e semplice espressione che per me si possa

derivare dai complicatissimi documenti che cito.

La guerra dei pirati e la marina pontificia dal 1500 al 1560, vol. 1 · 第 48 / 177 题