Het groote eiland Nieuw-Guinea sluit ten oosten de eilandengroep
van den Indischen archipel; het strekt zich van het noordwesten
naar het zuidoosten, van den 131° tot den 149° oosterlengte, uit,
en reikt bijna van den equator tot over den 10° zuiderbreedte. Ten
noorden en ten oosten wordt het door den Stillen-oceaan bespoeld;
ten westen door de zoogenoemde Bandazee; ten zuiden wordt het door
de Torresstraat van Australië gescheiden.
Als men Australië of Nieuw-Holland tot de vastelanden rekent,
zooals tegenwoordig door de meeste aardrijkskundigen geschiedt, dan
is Nieuw-Guinea waarschijnlijk het grootste eiland van de wereld,
want het overtreft Borneo en Madagaskar aan oppervlakte. Ongetwijfeld
werd het reeds lang voor de aankomst der Europeanen in de oostersche
zeeën door handelaars van de meer westelijk gelegen eilanden bezocht,
die daar tripang, schildpadden, paradijsvogels, wilde muskaatnoten en
hout kwamen halen. Hieruit laat zich ook het verschijnsel verklaren,
dat de Portugeezen, die reeds in het eerste vierdedeel der zestiende
eeuw van de Molukken uit de noordwestelijke kust van Nieuw-Guinea
bezochten, daar de Papoeas, de "kroeshairigen", in het bezit vonden
van ijzeren gereedschappen. Volgens het algemeen aangenomen gevoelen,
zijn Antonio d' Abreu en Francisco de Serrano de eerste ontdekkers
geweest; Meneses drong in 1526 tot in de streek door, waar nu Dorey
ligt. Reeds twee jaar later verschenen de Spanjaarden; hun vlootvoogd,
Alvar de Saavedra, vertoefde twee maanden bij de Papoeas; gelijk al
zijne landgenooten, zocht ook hij in de eerste plaats naar goud,
en keerde drie jaar later nog eens terug tot deze Islas del Oro,
zooals hij het eiland noemde. Twee schepen van Gryalva bezochten
in 1537 eenige onder den equator liggende eilanden, die zij Mensum
en Bufu noemden. In hun reisverhaal leest men onder anderen: "De
inlanders zijn zwarten met kroeshair; zij eten menschenvleesch, zijn
groote gauwdieven, en maken zich aan zoovele euveldaden schuldig, dat
zij wel als metgezellen der duivelen mogen worden beschouwd." Hier
wordt voor de eerste maal melding gemaakt van de anthropophagie,
maar ook van den casuaris. "Daar leeft een vogel, zoo groot als een
kraanvogel, die echter niet vliegen wil, maar daarentegen ongemeen
snel kan loopen. Met zijne vederen versieren de inboorlingen de
hoofden hunner afgodsbeelden."
De naam Nieuw-Guinea werd aan het land gegeven door den spaanschen
zeevaarder Ortiz de Itates, die in 1545 een deel der noordkust bezocht
en op sommige punten landde; de zwarte Papoeas deden hem denken aan
de negers der kust van Guinea in Afrika.
Tegen het einde van de zestiende en het begin der zeventiende eeuw
vertoonde zich voor het eerst de hollandsche vlag in den indischen
archipel; de Hollanders drongen al verder en verder naar het oosten
voort; en in het jaar 1616 verscheen Schouten aan de noordkust van
Nieuw-Guinea, waar hij op het eiland Vulkaan een vuurspuwenden berg
vond, en ten noorden van de tegenwoordige Geelvinksbaai de naar
hem genoemde eilandengroep ontdekte. Wij weten nu uit de jongste
ontdekkingen, dat deze groep inderdaad slechts uit een groot eiland
bestaat. De oude zeevaarder geeft eene zeer nauwkeurige beschrijving
van de Papoeas, met wie hij in aanraking kwam; zij droegen ringen
in neus en ooren, vederen op het hoofd en aan den arm; door den neus
hadden zij een snoer van varkenstanden gestoken en op hun borst hing
allerlei sieraad. Zij kauwden betèl, wat zij van de Maleiers moeten
geleerd hebben, en leden veel aan huidziekten; hunne woningen rustten
op palen. Als Schouten zijne booten naar land zond, werden zijne
matrozen uit het kreupelhout met pijlen beschoten, en moesten haastig
weder naar boord terugkeeren. Met de Papoeas van andere omliggende
eilanden knoopte Schouten echter eenige betrekkingen aan; tegen
glaskoralen, verroeste spijkers, oude messen en dergelijk gereedschap
kregen de Hollanders zooveel kokosnoten, bananen en gedroogde visschen,
als zij zelven maar verlangden.
In 1643 bezocht Abel Tasman nogmaals de noordkust van Nieuw Guinea;
dan echter verloopt er meer dan een halve eeuw, zonder dat wij iets
naders van het land vernemen. Een der stoutmoedigste zeevaarders die
de geschiedenis kent, de Engelschman Dampier, kwam op zijne reizen
langs de westkust tot voor de golf van Mac-Cluer, voer door de naar
hem genoemde straat aan de noordkust, en zag de Schouten-eilanden. Na
hem, in 1705, ontdekte het kleine hollandsche schip Geelvink aan de
noordkust de groote baai, die nog tegenwoordig dezen naam draagt;
van de verdere bijzonderheden dezer reis weten wij niets.
Dan komt weder eene lange pauze tot 1768; in dat jaar kwam de
fransche zeevaarder Bougainville aan de noordkust tot aan de baai,
die later van d'Urville den naam van Humboldtsbaai verkreeg; Cook
voer in 1770 langs de zuidkust tot aan de Valschekaap (door de
Engelschen verkeerdelijk kaap Walsh genoemd), de westelijke punt
van het Prins-Frederik-Hendriks-eiland. Gaarne zou hij aan land zijn
gegaan, om zich levensmiddelen te verschaffen; maar de Papoeas, die
zich in het woud verscholen hadden, beletten het hem.--Forrest kwam
in 1774 van de Molukken, om aan de westkust stekken van den wilden
muskaatboom te halen, en landde bij Dorey; Mac-Cluer hield zich in
1790 en 1791 aan de westkust op, waar hij de naar hem genoemde diep
in het land indringende golf ontdekte.
Uit dit overzicht blijkt, dat in den loop van ongeveer drie eeuwen,
Nieuw Guinea een nog zoo goed als onbekend land gebleven was: en nog
heden is het dit evenzeer. Alleen over het noordwestelijk gedeelte
hebben wij eenige en dan nog maar zeer onvoldoende berichten, en
ook na de jongste reizen van Maclay, Moresby en Meyer, weten wij
van het binnenland nog zoo goed als niets. In het jaar 1823 bezocht
Duperrey de Schouten-eilanden met het schip Coquille, vertoefde in het
volgende jaar een paar weken te Dorey, en deed daar eene verkenning
der kuststreek. Toen Dumont d'Urville, destijds nog luitenant, een
poging waagde om in het binnenland door te dringen, legden de Papoeas
langs de kust hem alle mogelijke hinderpalen in den weg, maar door een
piaster en een mes liet een jonge man zich bewegen, hem als gids te
dienen. Dumont d'Urville wilde de bergbewoners bezoeken; maar de jonge
Papoea maakte ook onderweg allerlei bedenkingen en tegenwerpingen,
waarvan de Franschman niets begreep, tot hij eindelijk de oorzaak
van den tegenstand ontdekte. In een groot huis, in het dichtst van
het woud verborgen, bevonden zich een aantal vrouwen en kinderen,
die de mannen van Dorey, zoodra zij het fransche schip zagen naderen,
derwaarts in veiligheid hadden gebracht. D'Urville begreep nu, waarom
men hem niet verder wilde laten gaan, en ook waarom hij in Dorey
geen vrouwen had gezien. Hij vervolgde evenwel zijn tocht; de jonge
Papoea sprak met groote verachting van de Arfakis, bergbewoners,
die, volgens hem, niet veel meer dan beesten waren en geen woord
malaio verstaan of spreken konden. Toen echter de Europeaan bij deze
wilde dieren kwam, werd hij zeer vriendelijk ontvangen en kon hij
ongehinderd hunne groote woning binnentreden, die op een heuvel, en
natuurlijk ook op palen stond. Een schuin tegen het huis geplaatste
boomstam, waarin kerven gesneden waren, diende als trap; het gebouw
zelf was een breede, ongeveer honderd voet lange loods, op palen van
twintig voet hoogte gebouwd. Midden door dit gebouw loopt een lange
gang, waarop ter wederzijde een aantal vertrekjes uitkomen; aan de
beide uiteinden bevindt zich een soort van portaal. Deze woningen
der Arfakis komen dus geheel overeen met die van de Papoeas langs
de kust. Ook hier had men de vrouwen en kinderen weggezonden; maar
toch gaf men den Europeanen bereidwillig sagobrood en andere zaken:
de Arfakis toonden meer gastvrijheid dan de Papoeas.
In de tweede helft van het jaar 1827 voer Dumont d'Urville met het
schip Astrolabe door de Dampierstraat, verkende de noordkust over eene
uitgestrektheid van ongeveer driehonderd-vijftig mijlen, en ontdekte
de Humboldtsbaai. Tegen het einde des jaars, lag de Astrolabe voor
Dorey. Ook toen, even als vroeger, verhaalden de Papoeas allerlei
kwaad van de Arfakis, en hingen een schrikkelijk tafreel op van
de gevaren, die den blanke op eene reis naar het binnenland zouden
bedreigen. D'Urville meent, dat zij daartoe gedreven worden door de
vrees dat zij, indien de Europeanen met de Arfakis in aanraking kwamen,
hun handelsmonopolie zouden verliezen.
Dumont d'Urville onderscheidt de inboorlingen, voor zoover hij
ze leerde kennen, in drie verschillende rassen: de Harfoeroes,
bewoners van het binnenland, waartoe hij ook de Arfakis rekent; de
eigenlijke Papoeas of Papoeas, en de mestiezen met maleisch bloed. De
Papoeas beschrijft hij als over het algemeen van middelbare gestalte,
slank, met schrale ledematen; het gelaat is regelmatig gevormd, de
wangbeenderen steken niet erg vooruit, de lippen zijn dun, de mond is
klein en welbesneden; de weeke gladde huid is zeer donkerbruin, zonder
geheel zwart te zijn. Zij hebben bijna geen baard; het dichte, zware,
kroeze hair wordt met veel zorg, bij wijze van een reusachtige pruik
of muts, opgemaakt. In Dorey zijn deze Papoeas niet krijgszuchtig.
De Harfoer-Arfakis zijn kleiner, maar krachtiger; bij wijze van
tatouëering, snijden zij zich naden in de huid; hunne gelaatstrekken
hebben eene uitdrukking van wildheid, die men in die mate bij de
Papoeas niet vindt. Hunne huid is meer roetkleurig en minder glad:
meestal zijn zij mager, en doen denken aan de melanesische rassen. Zij
gaan geheel naakt, of dragen hoogstens een smallen gordel om de
lendenen; hun hair dragen zij in kleine vlechten. Misschien zijn
zij wel de oorspronkelijke bewoners dezer eilanden.--De mestiezen
zijn klein en saamgedrongen van gestalte, met een beenig, vierkant
gelaat, hoekige trekken, vooruitstekende wangbeenderen, een grooten
mond, dikke lippen, en doorgaans een platten neus. Zij hebben zich
met de Papoeas vermengd; de kleur hunner huid is minder donker, het
hair niet zoo kroezig, en hun tulbandvormig hoofddeksel wijst op hun
maleischen oorsprong.--d'Urville houdt ze dan ook voor afstammelingen
van Papoeas en Maleiers. Alle koranos, kapiteins, radjahs, in een
woord allen die eenig gezag uitoefenen, behooren tot deze klasse;
zij spreken allen meer of minder vlot maleisch.
Hoezeer de type van de bewoners der noordwestkust afwijkt van die
der zuidkust, blijkt duidelijk, wanneer men de afbeelding van een
opperhoofd van Dorey op bladz. 92 vergelijkt met die van den Papoea
uit de streek bij de Prinses-Marianne-straat (bl. 85), die het
Prins-Frederik-Hendriks-eiland van den vasten wal scheidt.
De bewoners van Nieuw-Guinea kennen geene algemeene benaming voor hun
land; de naam Papoea beteekent kroesharig, en is hun door de Maleiers
gegeven. Omtrent hunne afstamming kan op dit oogenblik nog niets met
eenige zekerheid gezegd worden: eene wetenschappelijke oplossing
van die vraag is althans nog niet mogelijk. Dr. A. B. Meyer zegt
dienaangaande: "Aan de eene zijde hecht men bijzondere beteekenis aan
den schedelvorm, aan eene andere op het hair of op de kleur der huid en
meer dergelijke bijzonderheden; terwijl toch een enkel criterium nooit
voldoende kan zijn, om in zulke ingewikkelde vraagstukken tot leiddraad
voor de ontknooping te dienen. Wij weten nog hoegenaamd niets van den
tijd, die er noodig is om een menschenras eene of andere verandering te
doen ondergaan." Dr. Meijer zelf echter twijfelt, of de geopperde vraag
wel voor oplossing vatbaar is, omdat de van elkander gescheiden takken
van denzelfden stam zich wellicht zoo zelfstandig hebben ontwikkeld,
dat geen sporen van gemeenschappelijken oorsprong meer te vinden zijn.
Wij noemden reeds een en andermaal den naam van een der laatste
reizigers, die Nieuw-Guinea hebben bezocht: den naam van Dr. Adolf
Bernhard Meyer, die, na in de jaren 1870-1872 Celebes en de Filippijnen
bereisd te hebben, op Ternate een schoener huurde en in het begin van
Maart 1873 te Dorey, aan de noordwestelijke punt der Geelvinksbaai,
landde. Van daaruit wilde hij het noordelijk gedeelte van Nieuw-Guinea
bereizen; hij ontveinsde zich de overgroote moeilijkheden niet, aan
zulk een tocht verbonden in een land, waar noch steden noch wegen zijn,
waar lastdieren ontbreken, waar de bevolking uiterst dun gezaaid is,
en de verschillende stammen telkens met elkander in heftigen oorlog
zijn. Dagen en weken lang kan men in het binnenland en ook langs de
kust rond trekken, zonder eene enkele woning te vinden; op voeding en
levensmiddelen valt in het geheel niet te rekenen; hoogstens zal men
enkele vruchten vinden; en de weinige inwoners hebben geen voorraad
bij de hand. De reiziger moet al zijne behoeften zelf medevoeren,
en een talrijk gevolg tot zijne beschikking hebben, waarover hij
onbepaald gezag voert. "Ik herinner mij," zegt Dr. Meyer, "dat het
mij eens, op een mijner tochten bij mijne reis van de Geelvinksbaai
naar de Mac-Cluer-golf, waarop ongeveer vijftien Papoeas en zes mijner
bedienden mij vergezelden, op zekeren morgen de grootste moeite kostte,
iemand te bewegen, eene zeer kleine, dunne, opgerolde matras te dragen,
die ik voor mijzelven medegenomen had. Eindelijk loofde ik eene
extra belooning, een mes, uit voor dengeen, die de matras zou willen
dragen; en nu bood zich daartoe, zonderling genoeg, een Papoea aan,
die in andere opzichten beweerde de eerste onder zijne landslieden
te zijn, en den titel van korano, dat wil zooveel zeggen als koning,
droeg. Zulke onderscheidingen zijn voor het overige alleen te danken
aan vreemde invloeden, want de Papoeas bezitten zelfs geen spoor van
gemeentelijke of staatsinrichting; ieder is in den meest volstrekten
zin zijn eigen meester."
De Papoeas in Dorey en de omstreken zijn eerst sedert korten tijd
daar gevestigd; zij kwamen van het oostelijk in de Geelvinksbaai
liggende eiland Marfor, en hebben het westelijk gedeelte der baai in
bezit genomen. Dr. Meyer voer van dit kleine eiland naar het groote
Schouten-eiland, ook Mysore genoemd; bij de inlanders en de Maleiers
draagt dit eiland den naam van Kordo, naar de hoofdplaats. Het bestaat
niet, zooals men vroeger meende, uit drie onderscheidene eilanden,
maar vormt een groot, langwerpig stuk grond. Op dit eiland wonen
zuivere, onvermengde Papoeas. In Kordo staan de huizen geheel in of
liever boven het water: zelfs bij ebbe kan men ze niet droogvoets
bereiken: zij zijn modellen van paalbouwkunst. Geheele groepen van
huizen staan, op wouden van palen, dicht bij elkander; merkwaardig
vooral zijn de daken, die, om hun eigenaardigen vorm, door de Papoeas
zelven met schildpadschalen vergeleken worden. Schouten-eiland wordt
somwijlen door maleische kooplieden bezocht; zoodra een schip het
anker uitwerpt, klouteren een aantal inlanders tegen de kiel op;
ook Dr. Meyer moest zich zulk een bezoek laten welgevallen, en kon
slechts met moeite eene botsing vermijden: men wilde hem aanvankelijk
niet aan land laten gaan. Eene wandeling in het binnenland was niet
mogelijk, omdat men gevaar zou hebben geloopen met de bergbewoners
in zeer onaangename aanraking te komen. De kustbewoners beschermen
zich tegen de aanvallen van deze hunne vijanden, door op een grooten
afstand rondom het dorp kleine scherp gepunte bamboesstokjes in de
grond te steken, die gevaarlijke wonden veroorzaken.
Zuidoostelijk van Mysore ligt, midden in de Geelvinksbaai, het
groote eiland Jobi, dat bij alle zeevaarders in een zeer kwaden
reuk staat, van wege de woeste en bloeddorstige geaardheid zijner
bevolking. Onder de Papoeas zijn zelfs zij niet volkomen te vertrouwen,
die alle bewijzen van oprechte vriendschap geven: want onvoorziene
omstandigheden kunnen lichtelijk die vriendschap tot de meest
onverzoenlijke vijandschap doen overslaan. De ongeveer drieduizend voet
hooge bergen, die het eiland Jobi, door de inlanders Jappen genoemd,
van het oosten naar het westen doorsnijden, worden door menscheneters
bewoond, die in voortdurende vijandschap met de kustbewoners leven.
"Er worden," zegt Dr. Meyer, "geen veldslagen of belangrijke
gevechten geleverd; de vijand doet plotseling een inval, met geen
ander doel dan om hoofden af te slaan--het ideaal der Papoeas!--en
slaven te maken. Slavernij heerscht hier overal. De heer heeft over
zijne slaven onbeperkt recht van leven en dood; en terwijl onder de
stamgenooten kuischheid wordt betracht, en echtbreuk zelfs met den
dood gestraft, worden de gevangen vrouwen en meisjes als slavinnen
der begeerlijkheid prijs gegeven. Ook mogen de slaven het hair niet,
op de gewone wijze, als eene groote pruik of wollen muts dragen,
maar moeten zij het kort afscheren. In Dorey gebeurde het, kort
voor mijne komst, dat een Papoea, in het naburige woud, eene slavin
had gedood, zonder dat iemand hem daar een verwijt van maakte. Hunne
begrippen van zedelijkheid wijken aanmerkelijk van de onze af. Mede in
Dorey vermoordde een zoon zijn vader: deze gruweldaad maakte wel is
waar eenigen indruk op den stam, maar men bepaalde er zich toe, den
vadermoorder vriendelijk te verzoeken naar elders te vertrekken. Ik
ben niet in staat, edele daden van de Papoeas te verhalen."
Op Jobi werd Dr. Meyer in het bosch overvallen, en een zijner jagers
gewond. Daarvoor eischte hij voldoening; en inderdaad verscheen er
een gezantschap, dat hun twee paradijsvogels als zoen aanbood. Dewijl
niemand gedood, en slechts een persoon verwond was geworden, bedroeg
het zoengeld slechts twee vogels; was er iemand gedood, dan moesten
zes vogels worden gegeven.
De Papoeas zijn "hartstochtelijke koppensnellers." Zij hebben, even als
de Dajaks op Borneo en de inboorlingen van Celebes, in hunne woningen
een ganschen voorraad van schedels bijeenverzameld. Wel vond Meyer
niet bij hen, als op sommige plaatsen van Celebes, bepaalde huizen,
die bestemd waren om tot een soort van schedelmuseum te dienen,
waarin dan tegelijk feesten werden aangericht, en die tevens eene
zekere godsdienstige beteekenis hebben; maar ieder Papoea bewaart
deze afschuwelijke zegeteekenen in zijn eigen woning. Zij liggen, in
matten gewikkeld, in een hoek van het huis, of worden aan dwarsbalken
opgehangen. Maar de Papoea doet daarvan zeer gemakkelijk afstand:
hij schenkt ze weg in ruil voor een weinig tabak en wat bontgekleurde
snuisterijen. Dr. Meyer bekwam, zonder eenige moeite, een aantal
schedels van zuivere Papoeas. Zelfs verkocht men hem de schedels,
en ten deele de geraamten van begraven bloedverwanten. De lieden
beroofden alle graven uit den omtrek; ieder nam de schedels enz. van
zijne familieleden weg, waarop hij immers ten volle recht en aansprak
had. Men zou licht geneigd zijn, hierin gebrek van eerbied en piëteit
te zien; en toch ten onrechte. Vele Papoeastammen (maar niet de
Arfakis in het gebergte) vervaardigen eene beeltenis, ongeveer een voet
hoog, van hunne afgestorvenen. Gedurende den rouwtijd vaart, zooals
zij meenen, de geest van den overledene in dat houten beeld, dat nu
voortaan een voorwerp hunner vereering wordt, dat zij aanroepen om de
vervulling hunner wenschen te verkrijgen en ook op hunne zwerftochten
medenemen. Blijft de geest doof voor hunne gebeden, dan gebeurt het
ook wel dat zij het beeld slaan. Dr. Meyer kreeg ook in Dorey zulk
een houten geest in zijn bezit; toen een Papoea het beeld bij hem
zag staan, nam hij het weg, bewerende dat het zijn vader was; indien
hij dit beeld afstond, zou hij, de zoon, onfeilbaar ziek worden;
hij zou den blanke een ander beeld bezorgen. Dr. Meyer heeft eene
gansche verzameling van zulke houten afgoden medegebracht.
Van Jobi uit voer onze reiziger langs de oostkust van de
Geelvinksbaai. Ook daar wonen menscheneters, en de daar gevestigde
stammen staan op een uiterst lagen trap van ontwikkeling. Meyer zag
hunne dorpen of liever kampementen; zij gaan geheel naakt, zonder
eenige bedekking hoegenaamd; zij hebben geen huizen, zwerven in kleine
horden om, eten het vleesch hunner eigene dooden, en vallen ieder aan,
die aan hunne kusten landt. Zij dragen den naam van Taroengarehs. Aan
de zuidkust van Nieuw-Guinea vindt men wilden, die in denzelfden
toestand verkeeren; men wist echter tot dusver niet, dat ook aan de
noordkust en langs de Geelvinksbaai zulke geheel verwilderde stammen
worden gevonden.
"Het is hoogst opmerkelijk, zegt Dr. Meyer, dat de Papoeas van
Nieuw-Guinea op zoo verschillende trappen van ontwikkeling staan,
en als van zelf doet zich de gewichtige en zoo hoogst belangrijke
vraag voor, of zij zich voor een deel, uit den oorspronkelijken
natuurtoestand, hetzij door eigen initiatief, hetzij door vreemde
invloeden, tot een hoogeren trap van ontwikkeling verheven hebben,
waarop zij door levendig schaamtegevoel en andere zedelijke en
verstandelijke eigenschappen tot ons naderen; dan wel of zij in dezen
wilden natuurtoestand zijn teruggevallen. In deze vraag ligt zeer
veel opgesloten, wat tot dusver hoogstens een zaak van onderstelling
en geloof voor ons kan zijn, en wat misschien nimmer voor onze oogen
ontsluierd zal worden."
De huizen der bergbewoners in het noordwesten zijn niet minder
opmerkelijk dan de geheel in het water staande woningen der
kustbewoners: slechts wordt de bouworde eenigermate gewijzigd in
verband met de lokaliteit: zij staan altijd op een heuvel, die een
vrijen blik over den omtrek vergunt. Ook deze huizen rusten op een woud
van dunne, onbewerkte boomstammen, wier groot aantal vergoedt, wat
aan iederen stam op zich zelven aan draagkracht mocht ontbreken. Zij
zijn doorgaans tegen de helling gebouwd, zoodat zij van voren op palen
en boomstammen van dertig, veertig en meer voeten hoog rusten, en van
achteren door palen van niet meer dan tien tot vijftien voet gedragen
worden. Het vooroverhangende dak heeft den gewonen, bekenden vorm,
en voor aan het huis bevindt zich het groote portaal of de galerij,
vanwaar men een onbelemmerd uitzicht over den omtrek heeft, en dat
geheel overeenkomt met het portaal der huizen langs de kust. Ook hier
wonen in elk huis een aantal gezinnen; maar op dezelfde plaats zijn
zelden meer dan drie of vier huizen te vinden, die doorgaans zoo ver
van elkander verwijderd zijn, dat de bewoners elkander ter nauwernood
beschreeuwen kunnen.
Dr. Meyer is de eerste reiziger, wien het gelukt is, Nieuw-Guinea
van de eene kust tot de andere door te trekken: hij toog van de
Geelvinksbaai naar de golf van Mac-Cluer, die niet, zoo als men
vroeger soms meende, met de Geelvinksbaai door een waterweg verbonden
is. De landengte tusschen deze beide inhammen wordt integendeel
doorsneden door ongeveer drieduizend voet hooge bergketenen, die
van het noordoosten naar het zuidwesten loopen, en waarover de tocht
zeer moeilijk valt. Zij zijn ten deele zeer steil en bezwaarlijk te
beklimmen, en vertoonen duidelijk de sporen van vroegere vulkanische
werkingen.
Bij zijn vertrek van de Geelvinksbaai, nam onze reiziger als gidsen een
zeker aantal Papoeas mede, die gedeeltelijk reeds aan gene zijde der
bergen geweest waren: in Jakati; met welken naam men zoowel een dorp
als eene rivier aanduidt, die in de golf van Mac-Cluer uitloopt. De
bewoners van het kleine dorp Jakati waren ten uiterste verbaasd,
als zij eensklaps een blanken man in hun midden zagen verschijnen;
zelfs nog geen Maleier was immer in dat dorp geweest; van de westkust
uit is nog nooit iemand verder doorgedrongen dan tot aan het einde
der golf van Mac-Cluer; en van de Geelvinksbaai uit had stellig nog
niemand dien tocht ondernomen. Jakati lag nog ruim eene dagreize
van de kust verwijderd; echter kon Dr. Meyer met zijn gezelschap in
booten de rivier afvaren; de zeer moerassige bodem zou eene wandeling
naar de zee, indien al niet geheel onmogelijk, dan toch zeker uiterst
bezwaarlijk hebben gemaakt.
De vaart was zeer belangwekkend, maar niet zonder gevaar; want de
oevers der rivier zijn dicht bevolkt, en de bewoners van de streken
langs de golf staan als zeer trouweloos en verraderlijk bekend. De
daar gevestigde Papoeas waren in het bezit van vuurwapenen, welke
zij door bemiddeling van kooplieden uit Ceram of Makassar, die
op de westkust handel drijven, moesten verkregen hebben. De tien
Papoeas, die Dr. Meyer van de Geelvinksbaai mede had genomen, werden
vriendelijk behandeld; het kostte hem echter moeite, ze bijeen te
houden. De Papoea is steeds genegen een feest aan te richten, dat
uit dansen, zingen, het drinken van palmwijn en zooveel mogelijk
eten bestaat, en dikwijls dagen achtereen wordt voortgezet. Ook des
nachts blijven de feestgenooten bijeen op de galerij voor het huis;
men slaapt op den grond en rust daarbij met het hoofd op een klein,
kunstig gesneden houten blok, opdat het kapsel niet in wanorde gerake.
Bij de monding van den Jakati in de golf van Mac-Cluer, ligt een
tamelijk dicht bevolkt eiland, waarvan de bewoners met die van den
vasten wal in bijna onophoudelijke veete leven. Toen Dr. Meyer langs
dit eiland heen voer, liet hij uit voorzorg, zoodra zich een inlander
vertoonde, eenige schoten doen, en koos zich eerst eene ligplaats voor
den nacht, toen hij zich in open water, midden in de golf, bevond. Des
morgens ten twee, en nogmaals ten vier uur, werden onze reiziger en
de zes hem vergezellende Maleiers door een vreemd geluid gewekt; zij
meenden eerst schoten te hooren vallen, maar overtuigden zich spoedig,
dat het gerucht veroorzaakt werd door het afbreken en omvallen van
boomen. Later bleek, dat er eene sterke aardbeving had plaats gegrepen;
daar echter de boot, waarin Dr. Meyer overnachtte, in een moerassiger
bodem lag, zoo had hij de schuddingen niet gevoeld. Aardbevingen zijn
in deze streek niet zeldzaam: hun brand- en uitgangspunt ligt meestal
in het Arfakgebergte.
Nadat onze reiziger zijn doel, om de landengte in hare geheele
breedte door te trekken, had bereikt, moest hij, wederom over land,
naar de Geelvinksbaai terugkeeren, waar zijn schip lag. Aan de
zuidzijde kon Dr. Meyer het Arfakgebergte niet bestijgen, omdat
hij daar geene nederzettingen gevonden had. Eenige uren van Dorey
verwijderd, ligt ten noorden van het gebergte, het dorp Andai; daar
woont een hollandsche zendeling in de beste verstandhouding met de
inlanders, doch zonder eenigen invloed op hen uit te oefenen. Van
daar uit gelukte het hem, het Arfakgebergte tot eene hoogte van ruim
zesduizend voet te beklimmen; nog niemand had voor hem dit gebergte
bezocht, met uitzondering van den italiaanschen reiziger Albertis,
die in 1872 het Arfakgebergte tot omstreeks drieduizend voet hoogte
bestegen had. Meyer rekent, dat het hoogste punt niet veel boven de
zevenduizend voet reikt. De bevolking is uiterst schaarsch, en leeft
in diepe armoede en walgelijke onreinheid; in de bergen is het daar,
zoo dicht bij den equator, vochtig en koud; in de dichte wouden wordt
het eerst omstreeks zeven uren dag, tegen tien uur is alles weder in
nevelen en wolken gehuld, en een tropische regen valt bij stroomen
naar beneden, zelfs in het zoogenaamde droge jaargetijde. De Arfakis
zijn daartegen gehard; maar voor Europeanen en Maleiers is een langer
oponthoud hier onmogelijk.
Niet zonder belang zijn de volgende opmerkingen van een zoo kalmen en
scherpzinnigen waarnemer, die met open blik en zonder eenig vooroordeel
de verschijnselen, welke zich aan hem voordeden, heeft onderzocht. "Men
verhaalt wel," zoo zegt hij, "van menschen met stroeve ongekroesde
hairen, van maleische volkplantingen, van stammen met lichter huidkleur
en meer dergelijke zaken. Van dit alles heb ik, op de proef, niets
bewaarheid bevonden. Nergens op Nieuw-Guinea heeft men sporen van
maleische nederzettingen kunnen aanwijzen, en er is geen grond om aan
te nemen, dat zij immer bestaan hebben. Over het algemeen stelt men
zich het verkeer tusschen de Maleiers en Papoeas te levendig voor;
tot dusver hebben de Maleiers op Nieuw-Guinea nergens een blijvenden
invloed uitgeoefend. Menschen met lichter kleur vindt men hier
(in het Arfakgebergte) even weinig als aan de zuidkust; althans de
berichten der reizigers kunnen moeilijk in dien zin worden verstaan,
wanneer men op de plaats zelve de kleurschakeeringen bij de Papoeas
bestudeerd heeft, en daarbij niet uit het oog verliest: vooreerst,
dat zij inderdaad niet zwart zijn, zooals men meestal verkeerdelijk
meent, maar bruin of hoogstens zwartachtig bruin; en ten andere, dat
ook bij hen, als bij alle volken van den indischen archipel, eene
zeer aanmerkelijke afwisseling en schakeering in de kleur der huid
gevonden wordt." Uit eigene aanschouwing kan Dr. Meyer uitdrukkelijk
de verzekering geven, dat de bewoners van het Arfakgebergte geheel
en al tot denzelfden stam van Papoeas behooren, als de bewoners der
kust. "Omtrent dit punt, zegt hij, kan niet de minste twijfel bestaan,
en ik zou de mogelijkheid dat in het binnenland nog andere stammen
wonen kunnen--voor welke bewering echter niet de minste grond aanwezig
is--niet durven loochenen, wanneer wij thans niet in het bezit waren
van waarnemingen op zoovele onderscheidene punten van Nieuw-Guinea
gedaan, en die, wat de bevolking des lands betreft, in de hoofdzaak
zoo geheel eenstemmig luiden."