Quae cum breviter perstrinxisset Toralba, silentium secutum est; neque
enim de religionibus, quod quisque sentiret, hactenus aperuerat,
praeter SALOMONEM, publica auctoritate fretum1, qui tandem rupto
silentio: Mei sensus, inquit, cum tuis, Toralba, plane congruunt,
scilicet ea, quae ad salutem pertinent, naturae legibus omnia
contineri; atque his naturae legibus vixisse Abelem, Henochum,
Noachum2, Abrahamum, Jobum3, Isaacum, 173 Jacobum, quos viros! certe
ipsius immortalis Dei testimonio, quo nec majus ullum, nec gravius
cogitari potest, summam pietatis ac integritatis laudem adeptos. Neque
enim circumcisio, quae Abrahamo et posteritati quasi tessera foederis
data est, necessaria fuit ad salutem, sed ob id potissimum circumcidi
jubemur, ut a caeteris populis a Deo selecti ac segregati videamur.
Hanc autem naturae legem significare videtur Deus ipse, cum diceret:
_Benedicentur in semine Abrahami omnes gentes, eo quod obedierit voci
meae nec unquam edicta mea legesque meas violarit_4. Atque lex a Mose
nulla lata est, nisi quadringentesimo et trigesimo post anno. Caetera
vero, quae legibus ritualibus ac judiciariis continebantur, sublato Dei
templo ac eversa republica Hebraeorum antiquata fuere. Nam diserte
prohibemur5 usquam terrarum pecudes mactare nisi eo loco, quem
nominatim Deus designarat. Decalogus tantum6 ac circumcisio cum agno
paschali ad sempiternam acceptorum beneficiorum memoriam a nobis
usurpatur. Sic autem persuasum habeo, nullam omnino religionem sine
ritibus ac ceremoniis consistere posse, nec opinor ullum majus arcanum
habere religionem romanam tantae diuturnitatis, quam rituum ac
ceremoniarum tantam, quanta cogitare potest7, multitudinem ac
varietatem, tum suavissimam canticorum ac organorum, tum etiam vestium
ac suppellectilis sacrae ac pretiosae8 pompam, quae populum quasi
spectaculo admirabile retineat suspensum. Ad quod9 enim Deus vestitum
Aaronis pontificis maximi augusta quidem specie venerabilem fecisset?
aut cur tot sacrificiorum ritus, tot lotiones, tot exquisitas
expiationes jussisset, si plebis imperitae mentes cultu religionis
obligari commodius arbitraretur? Multa quidem a Judaeis ecclesia
Romana, maximam tamen rituum partem a veteribus Graecis et Latinis
accepit, ut10 etiamnum pelles hostiarum, quibus ipsi sacrifici caput
obvelabant, a Canonicis usurpari videmus; et abrasiones verticis jam
inde ab Iside, quae Osiridis audita morte caput una cum ejus
sacerdotibus abrasit, forsitan originem traxerunt, tum etiam populi
dimissiones11 peractis sacris, quas τοῦ δήμου ἀφέσεις appellabant, tum
aquae lustrales, chori, proterviae12, theophaniae, tensae, fercula,
saltationes ac pulvinaria Deorum.
1. Alibi: _victum_. 2. Alii: _Noëmum_. 3. Deest in alio codice. 4. Gen.
26, 4. 5. Deut. 4, 19 sqq. 6. Alibi: _tamen_. 7. Alius: _posset_. 8.
Alibi: _sacram et pretiosam_. 9. Alibi: _quid_. 10. Deest in aliis
codicibus. 11. Addit alius: _cum dicitur: Ite, missa est_. 12. Exod.
12.
CURTIUS: Haec pompa Romanae religionis ludos potius theatrales ac
spectacula veterum paganorum decet, quam veram pietatem, quae fucum
respuit, simulationem ac speciem abhorret, nec quicquam fallacius est,
quam quod exterius speciosum apparet, ut fucatae1 merces, picti
parietes, fucati vultus. Et quemadmodum piscis Tulis ac tigris bellua
pereleganti colorum varietate cutim distinctam habent, cum tamen nihil
utraque animante crudelius sit: ita quoque de religionibus judicandum,
quae ritibus tantum ac ceremoniis nituntur.