SENAMUS: At ne Romani quidem suorum edictorum constantiam tueri
potuerunt, cum sacra Isidis, Osiridis, Annubis, Apis, Aesculapii,
Cybeles matris Deorum in urbem reciperent. Ac postremo M. Agrippa
templum a se 120 constructum, quod omnium Deorum numinibus consecrarat,
πάνθεον appellavit. Quod quidem unum ex omnibus antiquorum fanis Romae
reliquum esse videmus, a Bonifacio III. Pontifice Maximo Divis omnibus
consecratum. Ita quoque Athenienses aras frequentes ἀγνώστων θεῶν
habuere, ut Pausanias in Atticis et Paulus1 ipse in concione ad populum
Atheniensem comprobavit, ut vero Deo, quem ignorabant, quoquo modo
sacra fierent. Sic enim veteres illi statuebant, mundum hunc Deorum
plenissimum esse, cum locis omnibus admiranda numina divinitatis
contuerentur, ut non dubitarent exclamare: Jovis omnia plena! et quidem
pleni sunt coeli, plena est terra majestatis gloriae divinae. Quum enim
Seneca2 quaereret: quid est Deus? Totum quod vides et quod non vides.
Plinius3 vero mundum ipsum universum appellat numen aeternum; ob id
enim existimo priscos illos homines, cum virtutibus templa dicarent,
justitiae4 inquam, fortitudini5, paci6, spei7, fidei8, pudicitiae9,
concordiae10, saluti11, pietati12, honori13, veritati14,
providentiae15, menti16, clementiae17, misericordiae18, felicitati19,
liberalitati20, famae21, aeternitati22, virtutes immortalis Dei
mortalibus ubique ad intuendum ac imitandum proposuisse, ut a vitiis
declinarent.
1. Actorum XVII. 2. Lib. 1. quaest. natur. 3. Hist. natur. l. 2, c. 1.
4. Pollux voce δίκη. Chrysippus in libro περὶ κάλλους. 5. Plutarchus in
quaest. 6. Plinius, Seneca, Plutarchus in Timone. 7. Livius lib. 1 et
4. dec. 3. 8. Plinius lib. 85. Cicero de officiis. 9. Festus in verbo
Pudicitia. 10. Augustinus l. 5. de civ. Dei. 11. Livius l. X. 12.
Plinius 7, 36. 13. Plutarchus in quaest. 14. Idem ib. 12. 15. Cicero de
natura Deorum l. 2. 16. Ovidius in Fastis. 17. Plutarchus in Caesare.
18. Pausanias in Atticis. 19. Plinius l. 35. 20. Diogen. l. 3. 21.
Pausanias in Atticis. 22. Augustinus l. 6 de civ. Dei.
CURTIUS: Argute quidem Senamus, sed cur vitia superiora1 pro Diis
habuerunt? Cur pecuniae templum, cur edusae vel eduliae, cur potanae,
voluptiae2, libertinae3, Veneri, Priapo, nisi ut eduliis, potibus,
voluptate, libidine, stupris, majore licentia, quasi Diis
concedentibus, abuterentur? Omitto febrim, furinam, lavernam, risum,
luxuriam, impudentiam ac teterrimi foetoris Deam Memphitim.
Praetermitto Deos omnium aedium partibus ac locis constitutos4.
Praeterea Joves trecentos, qui nomina pro eujuscunque voluntate
sortiebantur, et innumerabilium Deorum populos ad serpentes usque, quos
omnes Deos Deasque M. Agrippa una conclusit et eadem aede.
1. Alii: _superi omnia_. 2. Alius: _voluptati_. 3. Alius: _libertati_.
4. Alii: _consecratos_.
SALOMO: Praestabilius fuisset, Deum aeternum ab illa Deorum inanium
societate longissime segregare, quam illis1 aggregare. Quid enim aliud
est, quam sacratissima quaeque profanis conspurcare? Ob id enim populus
Dei, in terram sanctiorem2 quasi in bonorum possessionem secundum
divinas tabulas missus, omnium inanium ac fictilium3 Deorum fana,
statuas, 121 altaria, lucos, solo aequare jussus est. At4 ne arcam
quidem foederis Deus ipse passus est Dagonis statuae contagione
contaminari, sed bis dejectam5 et confractam statuam sacerdotes
Palaestinae viderunt, cum proxime arcam collocassent.
1. Alibi: _illi_. 2. Alibi: _sanctorum_. 3. Alii: _fictitiorum_ vel:
_futilium_. 4. Alibi: _Ac_. 5. Alius: _disjectam_.
CURTIUS: Profecto et hi et M. Agrippa jura sacrorum violabant, neque
enim fas erat, duobus Diis idem fanum consecrare. Nam cum M. Marcellus
templum Honori simul et Virtuti dedicasset, Romanorum pontifices
intercesserunt, ne sacra utriusque Dei confunderentur. Itaque templum
illud medio pariete dividi jusserunt, sic tamen, ut non ante pateret ad
templum Honoris aditus, nisi patefacta Virtutis porta1; quanto minus id
ferendum est in aeterni Dei cultu!