TORALBA: Ut aegris cubilia mutantur et loca, morbus tamen sequitur, ita
quoque posteri eodem quo primi relabuntur, quia etiam graviora ex his,
quam ex illis incommoda sequuntur, quia Dei substantia mutari non
potest. At Dei voluntas, si mutari nequit, non est voluntas, non est ad
hoc vel illud libera, sed ad hoc tantum praecise1. Potuit enim Deus
duos tresve soles facere, noluit tamen. Ita Deus multa vult, est tamen
unus, non multa. Non igitur idem est in Deo Esse et Velle, quia vult
multas et varias formas, non tamen infinitas2 neque aeternas aut
simplices existere, cum tamen sit ipse infinitus, simplex, aeternus,
non multus nec multiplex. Idem Deum modis omnibus esse3 necesse est;
quodsi mundum quoque necessario esse dicamus, ut illi arbitrantur, non
potest in Deo esse idem Esse ac Velle, quia mundi existentia necessaria
Dei voluntatem penitus excludit, nihil enim voluntarium fieri potest,
ubi violenta necessitas urget.
1. Alius: _praecisa_. 2. Alius: _tantum infirmas_. 3. Alibi:
_existere_.
CORONAEUS: Demus igitur, Dei voluntate omnia existere, nec idem haberi
in Deo Esse et Velle, quid ex eo sequitur?
TORALBA: Illud imprimis, mundum ab alio quam a sese servari.
1SENAMUS: Etiam a prima causa servari mundum scribit Aristoteles2.
1. Deest haec Senami interlocutio in alio codice. 2. De generatione et
corruptione, lib. II, cp. 10.
TORALBA: Ita quidem, sed necessario putat servari atque ob id aeternum
esse statuit. Si enim a voluntaria causa mundus pendet, ut demonstratum
esse confido, suapte natura sempiternus esse non potest. Cum enim sint
agendi principia duo, alterum impetu naturae, alterum nulla necessitate
fertur, sive ad generationem sive ad rerum genitarum procurationem1 ac
tutelam. Cum igitur causam mundi effectricem2 ac conservatricem a fatis
et Adrastiae3 legibus liberum ac solutum demonstratum sit, nec eandem
esse cum essentia voluntatem, sequitur opificium illud ab eo deseri
posse, quandocunque velit. Desertionem interitus sequatur necesse est,
cum nihil a seipso servari et4 fieri possit, non est igitur aeternum
id, cujus salus ab alterius arbitrio ac voluntate pendet. Quod cum
intelligeret 26 Avicenna, princeps eruditione clarissimus: Creatura,
inquit, nihil est et ex nihilo, secundum essentiam quidem a prima causa
existit. Prima autem causa nulla esse potest, si mundus est aeternus.
Ex quo sequitur altera demonstratio, non minus efficax et utilis, quam
superior. Sed vereor, ne vobis taedio sim oratione longiori.
1. Alius: _conservationem_. 2. Aliua: _fictricem_. 3. Alibi: _naturae_.
4. Alibi: _aut_.
CORONAEUS: Neque certe nos pigebit hujus dissertationis, ex qua non
modo voluptatem summam, sed etiam consequimur utilitatem multo majorem.
TORALBA: In rebus aeternis nulla est prima, nulla item1 postrema causa,
ut ipse Alexander2 confitetur. At mundus primam causam habet, omnium
consensu physicorum, non est igitur mundus aeternus. Quod cum
Aristoteles3 vidisset, omnes causas posuit aeternas, maxime tamen,
inquit, primas. Cur primas potius, quam medias, quam postremas? Cum
omnes4 sint aeternae ac eodem momento existere coeperint. Aut si una
est prima, quomodo5 consequentes aeternae sint ac simul cum prima, cum
prioris ac posterioris ratio non ad tempus, sed ad ordinem spectat, ut
quidem ipsi tradunt. Quae cum absurda sint, confitendum mundum aeternum
non esse. Si non est aeternus, originem habuisse oportet et exitum
quoque habiturus est. Id enim omnibus et divinis6 et naturae legibus7
decretum est, quaecunque exitum habitura sunt, ortum habuisse, et quae
ortus sui principium habuere, tandem aliquando interitura. Nam si quod
semper esse quit8, naturam habet immutabilem9, suapte haec10 nunquam
mutari poterit; si nunquam mutari potuit, ac ne gigni quidem potuisse11
constat; sin genitum est, mutari quoque oportuit, ut a potentia abiret
in actum. Ergo si quid suapte natura mutabile, sempiternum esse nequit.
Itaque cum Plato nascendi principium mundo tribueret, obiturum
intellexit, eundem Dei12 tamen bonitate, non suapte natura, sempiternum
fore putavit. Sunt igitur omnia, quae ortum habuerunt, occasura, nisi
opificis nutu arbitrio, voluntate, potestate fulciantur. Ex quo planum
fit, nulla ratione Galenum13 scripsisse, non sibi necessarium videri
principium illud: πᾶν τὸ γέννητον φθαρτόν14.
1. Alibi: _est_. 2. Alexander Aphrodisias l. 12 Metaph. 3. Libr. 6 cp.
8 Phys. libr. 7 Metaph. et 12. 4. Alibi: _res_. 5. Alibi: _quonam
modo_. 6. 4 Esdr. 9. 7. Plato in Timaeo, in Phaedone. Aristotoles, l.
1. de coelo et l. 2 et 6 Metaph. 8. Alius: _queat_. 9. Alii addunt: _si
vim habet immutabilem_. 10. Alius: _natura_. 11. Alibi: _posse_. 12.
Deest in aliis codicibus. 13. De tuenda valetudine libr. 4. 14. Alii:
φθειρῆται.
SALOMO: Si decrevit opifex, hoc a se conditum aedificium1 tandem
aliquando collapsurum, nihil contra sua decreta stare potest2. At
opifex aeternus mundum aliquando interiturum decrevit. At tametsi Philo
noster Ebraeus Platonis sententiam secutus putat, coelorum accidentia,
non essentiam mutatum iri ac flagitiosissimum vel de mundi obitu
cogitare; amicus tamen Plato, amicus Philo, sed magis amica Dei vox,
quae neminem dubitare patitur. 27 Antiquissima quidem3 sidera sunt,
antiquissimi coeli, non tamen aliter ac indumentum veterascent atque
interibunt.
1. Alius: _opificium_. 2. Scotus lib, 2 sentent. disp. 2. quaest. 1 et
2. 3. Alius: _quaedam_.
CORONAEUS: Epicuraei ac Stoici mundum inflammatum iri affirmabant, sic
enim ille Lucretius1 Epicuraeus:
Una dies dabit exitio, multosque per annos
Sustentata ruet moles et machina mundi.
Quae illi nulla demonstratione subjecta scripserunt, cujus tamen
maximum pondus est ac momentum, non modo2 ad evertenda Peripateticorum
decreta, quae nec legibus divinis ullum, nec auctoritati locum
relinquunt3, sed etiam ut ii, qui seipsos ac mundum universum tam
praeclara origine niti ac servari intelligunt4, Dei5 O. M. ardentiore
desiderio rapiantur atque6 in illius laudes erumpant.
1. Desunt haec duo verba in alio codice. 2. Alius: _tamen_. 3. Alii:
_reliquere_. 4. Philo in libro de profusis. 5. Alibi: _ad Deum O.M_. 6.
Alius: _et_.
CURTIUS: Mundi labem ac senium tota natura sentit, ac scriptores
continuis querelis homines nec magnitudine nec robore1 cum majoribus
conferri posse tradunt, ut etiamnum ossium monumenta testantur atque
aetates homuncionum ac pusionum prae illis gigantea magnitudine
hominibus, qui tribus2, qui septem, qui octo, qui novem cubitis veteris
cubiti altitudinem superabant, quae testantur mundi senectam et
interitum futurum.
1. Alius: _Nec robore nec magnitudine_. 2. Desunt haec duo verba in
alio codice.
TORALBA: Non minus necessaria est demonstratio interitus mundi ex ejus
motu, quam ex ipsius creatoris voluntate. Cum enim coelum moveatur,
corporeum esse oportet; quicquid autem corporeum est, idem quoque
divisibile, patibile nec indissolubile esse, physici aeque ac theologi
summa consensione1 fatentur. Quod autem coelum sit corporeum, non modo
perspicitur ex eo, quod mobile est, sed etiam quod suis finibus et
terminis comprehensum, caetera suo complexu ambiat2, partes habens
extra partes, figuram etiam et quantitatem3 finitam et commensurabilem.
At quantitas4 corporea motum5 in se continet, item motus figurans6
qualitatem, quae ipsa sunt accidentia. Materiam vero7 sine forma usquam
consistere negant8. Cum dico coelum, inquit ille9, tum dico formam,
cum10 dico coelum hoc, dico formam hanc in hac materia. Quibus verbis
coelum ex materia, forma et accidentibus coalescere confitetur, ut
etiamnum ejus interpretes.
1. Alius: _confessione_. 2. Alius: _coërceat_. 3. Alius: _qualitatem_.
4. Alius: _qualitas_. 5. Alii: _materiam_. 6. Alius: _figuram_. 7.
Alius: _autem_. 8. Alius: _nequit_. 9. Alius: _Aristoteles_. 10. Desunt
sequentia haec Aristotelis (l. 4 de coelo) verba in alio codice.
CORONAEUS: Primum igitur disputationis caput copiose et perspicue
explicatum tenemus, scilicet rerum universitatem et1 quae amplissimo
orbis sinu coercentur2, opificis aeterni arbitratu dissolvi ac
propterea tot monstra, quae stupore homines afficiunt, tot praestigias
et volatus3 maleficorum, 28 non a natura, sed praeter naturam aut
contra naturam4, angelorum ac daemonum vi ac potestate fieri.
1. Desunt sex haec sequentia verba in uno codice. 2. Alibi:
_coërcentur_. 3. Alibi: _conatus_. 4. Haec tria verba desunt in alio
codice.
SENAMUS: Si daemones corporales1 essent, minus ambigeretur.