TORALBA: Hoc certe modo plerique meant1. Quis enim petenti, unde tanta
vis procellarum, unde ventus sit, non respondeat, ab exhalatione calida
ea gigni? Jam si rationem quaeris, Aristoteles ita decrevit, ut de
Pythagora quondam discipuli Αὐτὸς ἔφα, ipse dixit. Nemo tamen est adeo
demens, ut putet, calidas siccas exhalationes hieme rigidissima in
altissimis2 oceani gurgitibus versus utrumque polum, quoties
tempestatibus intumescunt, vim ullam habere. Non desunt tamen, qui
nulla auctoritate, sed ratione sola moventur; rerum omnium tamen causas
sese reddituros confidunt, cum ne rerum quidem leviorum rationes
attingere possint, carum inquam, quae in nobis sitae sunt, quaeque in
omnium oculos incurrunt. Quanto modestius a Plinio, rerum naturalium
venatore sagacissimo, scriptum est, in plerisque naturae majestatem ac
numen admirari, quam subtilius exquirere nos debere! Quod etiam
Alexander Aphrodisias Peripateticus accuratissimus confiteri non
erubuit, naturam abdidisse causas, cur dentes ferrum3 lima agitante
obstupescant. Omnium autem errorum, qui sunt innumerabiles, nullus est,
in quo gravius a physicis nostris peccari possit, quam existimare,
omnia quae extra hominum4 potestatem posita sunt, a natura, a causis
necessariis, aut a fortuna pendere. Qui enim ita sentiunt, Deo aliud
aliter agendi arbitrium penitus adimere coguntur, qui nec daemonum nec
angelorum ullam vim necessariam esse ac ne daemones quidem subsistere5
putant, sed ea tantum quae brutis6 sensibus obvia sunt, et eorum, quae
sub sensus7 cadunt, si causas ignorant, confiteri turpe arbitrantur,
aut si negare nequeant, ineptissimam quam nullam causam prodere
praestabilius opinantur. Ut igitur propositarum quaestionum exitus
aliquis reperiatur, illud, ni fallor, contra Peripateticos statuendum
et principiis ac perspieuis demonstrationibus confirmandum est,
scilicet nulla necessitate primam causam ad agendum obligari, sed ea
libertate omnia moderari, ut8 hominum ac belluarum impetus coërcere,
naturas exanimes regere, ignes quominus ardeant prohibere, rerum
universitatem nutu quatere ac rursus erigere, si velit, possit; contra
quam Peripateticorum, Epicureorum ac Stoicorum tota natio decrevit, qui
non modo causam primam necessitate trahi ad agendum, verum etiam ea
quae natura fiant, a Deo prohiberi posse negant9.
1. Alii: _meantur vel necantur_. 2. Alius: _altis_. 3. Alii: _ad ferri
limam agitatam_, vel: _ad ferream limam agitati_. 4. Alius: _humanum_.
5. Alius: _existere_. 6. Alius: _brutorum_. 7. Alius: _sensum_. 8.
Alius: _et_. 9. Alexander Aphrodis. l. 1. p. 17.
20 FREDERICUS: Nemo est eorum, qui modo ullam pietatis opinionem
iniverunt, qui sentiat, Deum ulla1 necessitate teneri; sed iisdem de
rebus aliter physici, aliter theologi statuunt.