Nur das relative, nicht aber das absolute Alter einer
Gesteinsschicht und der darin enthaltenen Fossilien vermag die
stratigraphisch-paläontologische Forschung festzustellen. Für die
Zeitabschnitte, welche wir in der Geschichte unseres Erdkörpers
unterscheiden, können wir kein absolutes Maass, etwa nach Jahren,
angeben; dieselben sind vielmehr mit den grossen Abschnitten der
Weltgeschichte, Alterthum, Mittelalter, Neuzeit, in gleiche Linie zu
stellen, insofern sie auf localen, nur für einen Theil der Gesammtheit
bedeutungsvollen Ereignissen beruhen und einen durchaus conventionellen
Charakter tragen. Das gilt vor Allem von den vier grossen geologischen
Perioden, welche wir unterscheiden:
Känozoische Periode (Kaenozoicum) -- Neuzeit.
Mesozoische Periode (Mesozoicum) -- Mittelalter.
Paläozoische Periode (Palaeozoicum) -- Alterthum.
Azoische Periode (Azoicum) -- Vorzeit.
Jede dieser Perioden oder Aeren weicht in wesentlichen Punkten von der
andern ab, jede jüngere zeigt gegenüber der älteren einen erheblichen
Fortschritt in der Gesammtentwickelung der organischen Welt.
Aus der azoischen Periode kennen wir noch keine Spuren des organischen
Lebens.
Die paläozoische Periode zeichnet sich durch das vollständige Fehlen
der Palmen, Angiospermen, Vögel und Säugethiere, durch das Vorherrschen
der Gefässkryptogamen und der niederen Thiere incl. der Mollusken aus.
In der mesozoischen Periode herrschen Coniferen, Cycadeen, Amphibien
und Reptilien, wogegen Palmen, Angiospermen, Vögel und Säugethiere nur
wenig entwickelt sind.
Die känozoische Periode erhält ihr eigenthümliches Gepräge durch das
Dominiren der letztgenannten vier Gruppen und der Gliederthiere über
alle anderen organischen Wesen.
Innerhalb jeder dieser vier Perioden, resp. innerhalb der während
derselben gebildeten Schichtgesteine, unterscheidet man kleinere
Abschnitte als Formationen, deren gewöhnlich elf fossilführende
angenommen werden.
Känozoische Periode
Gegenwart oder Alluvium
Quartärformation oder Diluvium
Tertiärformation
Mesozoische Periode
Kreideformation
Juraformation
Triasformation
Paläozoische Periode
Permformation oder Dyas
Steinkohlenformation
Devonformation
Silurformation
Cambrische Formation (Cambrium)
Azoische Periode
Phyllitformation
Glimmerschieferformation
Gneissformation.
Die Begrenzung der Formationen und ihrer Unterabtheilungen (Stufen,
Schichten etc.) ist eine willkürliche. Was in den Gebieten, welche
der geologischen Erforschung zuerst zugänglich waren, insbesondere
Europa, später Nordamerika und Indien, einen dem Gesteinscharakter und
der Fossilführung nach zusammengehörigen Schichtencomplex zu bilden
schien, wurde als eine Formation oder Formationsabtheilung betrachtet.
Ehe man über die Gleichaltrigkeit scheinbar verschiedenartiger
Schichtcomplexe in verschiedenen Gegenden Klarheit erlangt hatte, sah
man sich gezwungen, dieselben mit verschiedenartigen Localnamen zu
belegen. Die gebräuchlichsten und wichtigsten derselben sind auf den
nachfolgenden synchronistischen Tabellen zur Darstellung gekommen. Die
durch die Klammern und Horizontalen angedeutete Gleichaltrigkeit ist
aber keineswegs eine durchweg scharf bestimmte, sondern der Natur der
Sache nach nur eine ungefähre.
+ ----------------+----------+-----------------------------------------------+
|Gegenwart } P | | |
|oder } l | | |
|Alluvium } e c | | |
+------------i ä--+----------+-----------------------------------------------+
|Quartärf. } s n | | II Glacialperiode Löss |
|oder } t | | Interglacialperiode |
|Diluvium } o- | | I Glacialperiode Pampasformation |
+===+===+===+=====+==========+=================+=============================+
| | N | | | | | |
| | e | |Ob. | | Red Crag | |
| | o | P +-----+----------+-----------------+-----------------------------+
| | g | l | |Astische | White Crag | }S f Paludinen |
| | e | i |Mitt.| Stufe | III Mediterran | }u o Schichten |
| | n | o | | | Stufe | }b r |
| | | c +-----+----------+-----------------+--------}a m-----------------+
| |(J | ä | |Pontische | | }p a Dinotherien- |
| | u | n |Unt. |Stufe | | }e t sand |
| | n | | | | | }n i Congerien Sch. |
| | g +===+=====+==========+=================+========}n o=================+
| T | t | | |Torto- | Leithakalk |Obere }}i n Sarmantische |
| e | e | M |Ob. |nische | Badener Tegel |Süss- }}n Sch. Littori- |
| r | r | i | |Stufe |II Mediterran St.|wasser }} nellenkalk |
| t | t | o +-----+--------- +----Schlier------+-------}---------------------+
| i | i | c | |Helveti- |Muschelsandstein |Obere } Cerithien Sch. |
| ä | ä | ä | |sche St. |Schio-Schichten |Meeres } M Land- |
| r | r)| n |Unt. |Langhische|I Mediterran St. | } o schneckenkalk |
| f | | | |(Mainzer) | | } l |
| o | | | |St. | | } a |
| r + ==+===+=====+==========+=================+=======} s===================+
| m | | | |Aquitani- | Cyrenen- |Untere } s |
| a | | O | Ob. |sche Stufe| mergel |Süss- } e |
| t | | l | | | |wasser } |
| i | | i +-----+----------+-----------------+-------}---------------------+
| o | E | g | | |Septarien-(Rupel-)Untere } |
| n | o | o |Mitt.|Tongeri- |Thon. Meeressand |Meeres } |
| | g | c | |sche Stufe|Sables de Font- | |
| | e | ä | | |ainebleau | |
| | n | n +-----+----------+-----------------+-----------------------------+
| | | | | |Bernstein- }N } Montmartre- |
| |(A | |Unt. |Ligurische|formation }u S }F Gyps |
| | l | | | Stufe | }m c }l |
| | t +===+=====+==========+=================}m h }y=======================+
| | t | | |Bartoni- |Bartonthon }u i }s |
| | e | |Ob. |sche |Sables moyens }l c }c |
| | r | | |Stufe |Grès de }i h }h |
| | t | E | | |Beauchamp }t t } |
| | i | o +-----+----------+-----------------}e e--------------------------+
| | ä | c | |Pariser |Pariser Grobkalk }n n |
| | r)| ä |Mitt.|Stufe |(Calcaire } |
| | | n | | | grossier) } |
| | | +-----+----------+-----------------+-----------------------------+
| | | | |Soisson- |Londonthon | |
| | | |Unt. |ische St. |Sables de Cuise |Laramie Gr. Cosina Sch. |
| | | | |(Libysche |Sables d. | ↓ ↓ |
| | | | |St.) |Bracheux | |
+---+---+---+-----+----------+-----------------+-----------------------------+
+---+--+---+-----+--------------+--------------------------------------------+
| | | | | | ↑ } ↑ |
| | | D | | | Laramie Gr. } Cosina |
| | | a | | |Baculiten-Kreide } Sch. |
| | | n | | Dordogne |Pisolithenkalk } H |
| | | i | | Stufe | Faxekalk } i Garonne |
| | | e | | |Tuffkreide von } p St. (Ga- |
| | | n | | |Mastricht } p rumnien) |
| | +===+=====+==============+==============================} u |
| | | | |Champagne |} Weisse } Belemni- } r |
| | | S | Ob. | St. |} Kreide } tellen- Oberer } i } Coe- |
| |O | e | |(Campanien) |} mit } Kreide Quader- } t } lopty- |
| |b | n +-----+--------------+} Feuer- sand- } e } chien- |
| |e | o | |Saintogne St. |} steinen stein } n } Kr. |
| |r | n | Unt.|(Santonien) |} } |
| |e | | |Cognac St. |} } Emscher } Pläner- } K Gosau |
| | | | |(Coniacien) |} } } mergel } r |
| | +===+=====+==============+================}=============} e |
| |K | | Ob. | Provence St. |} } S } Oberer } i Schichten |
| K |r | +-----+--------------+} } e } Pläner } d |
| r |e | T |Mitt.| Angoulême |} Weisse } e } } e |
| e |i | u | | St. |} Kreide } w |
| i |d | r | | (Angoumien) |} ohne } e } Mittlerer |
| d |e | o +-----+--------------+} Feuer- } n } Pläner |
| e | | n | Unt.| Loire St. |} steine } } |
| | | | | (Ligérien) |} } S |
| | + ==+=====+==============+================}=c=========================+
| F | | C | | | Kreidemergel } h |
| o | | e | Ob. | Charente St. | } i Unterer } |
| r | | n | | (Carentonien)| T } c Pläner } Chlori- |
| m | | o +-----+--------------+ o } h } tische |
| a | | m | Unt.| Rouen St. | Oberer } u t } t Unterer } Kreide |
| t | | a | | (Rotomagien) | Grün- } r i } e Quader- } |
| i | | n | | | sand } - a } n sandstein} |
| o +==+===+=====+==============+============================================+
| n | | | | |} Vraconne St. Flammenmergel |
| | | G | Ob. | Aube St. |} |
| | | a | | (Albien) | U G } S |
| |U | u +-----+--------------+ n r } (C t c |
| |n | l | Unt.| Apt St. |} t ü } a i h k Gargasmergel |
| |t | t | | |} e n } p o r a |
| |e +===+=====+==============+} r s } r n a l ===========================+
| |r | | | |} e a } o e t k } |
| |e | | Ob. | Urgon St. |} r n } -) n t } Hilsthon } Hils- |
| | | N | |(Barrême St.) |} d } e } } sand- |
| |K | e +-----+--------------+ n- } } stein |
| |r | o |Mitt.| Hauterive |} Spatan- } Hilscon- } |
| |e | c | | St. |} gen- } glomerat } } Wälder |
| |i | o | | |} kalk } } Thon |
| |d | m +-----+--------------+ |
| |e | | Unt.| Valengin St. | |
| | | | | | Aptychen-Kalk } Wälder (Hastings-)|
| | | | | Berrias St. | Wolga St. ↓ } Sandstein |
| | | | | | ↓ } (Weald) |
+---+--+---+-----+--------------+--------------------------------------------+
+---+---+--+-------------+--+--+---------------------------------------------+
| | | | | | | }D ↑ ↑ }P |
| | O | | | | |Transitorius }i K Wolga Aptychen}u |
| | b | | Tithon St. | | | Zone }p a St. Kalk }r |
| | e |O | |W | | }h l }b P |
| | r |b | |e |ζ |Cyclotus Zone }y k Virgatus Sch. }e o |
| | e |e | |i | | }a t }c } r |
| | r |r + ------------+s +--+--------------} A h ---------------- }k } t |
| | |e | |s |ε |Eudoxus Zone } }c i S Virgula St. } l |
| | J |r | Kimmeridge |e | | }a c c Pteroceras St. } a |
| | u | | St. |r |δ |Tenuilobatus }n u h. Astarten St. n |
| | r | | | |γ | Zone }- s d |
| | a +--+-------------+J +--+---------------------------------------------+
| | | | |u | | Bimammatus »Corallien« |
| | o | | |r |β | Zone Glypticus Sch. |
| | d |U | Oxford St. |a +--+---------------------------------------------+
| | e |n | | | |Transversarius Terrain |
| | r |t | | |α |Zone à chailles |
| | |e | | | |Perarmatus Zone |
| | M |r +-------------+--+--+---------------------------------------------+
| J | a |e | Kelloway | |ζ |Athleta Zone } Ornaten |
| u | l |r | St. | | |Jason Zone } Thon |
| r | m | | (Callovien) | +--+---------------- |
| a | | | |B | |Macrocephalus Zone Vilser Sch. |
| f +===+==+=============+r | +=============================================+
| o | M |O | |a | |Parkinsoni Varians Sch. } |
| r | i |b | Bath St. |u |ε | Klaus } Hauptrogen- }Gross- |
| m | t |e | (Bathonien) |n | |Sch. Sch. } stein oder }oolith |
| a | t.|r.| |e | | } Vesoul-St. } |
| t | +--+-------------+r +--+---------------------------------------------+
| i | J |M | | | |Blagdeni Zone } Coronaten } |
| o | u |i | Bayeux St. |J |δ |Humphriesianus } Sch. } |
| n | r |t | |u | |Zone } } |
| | a |t | (Bajocien) |r +--+---------------- } |
| | |l.| |a |γ |Sauzei Zone } Unter- |
| | o.| | | | |Sowerbyi Zone } oolith |
| | +----------------+ +--+---------------- } |
| | D | | | | | } |
| | o |U | | |β |Murchisonae Zone } |
| | g |n | Thouars | +--+---------------- } |
| | g |t | | |α |Opalinus Zone }Grès su- } |
| | e |e.| St. | | |Torulosus Zone }praliasique } |
| | r | | | | | |
| +===+==+ +==+==+=============================================+
| | |O | (Toarcien) | |ζ |Jurensis Zone |
| | U |b | |L +--+---------------- |
| | n |e | |i |ε |Posidonien Sch. |
| | t |r.| |a | | |
| | e + -+-------------+s +--+---------------------------------------------+
| | r |M | | |δ |Spinatus Zone Amaltheen } |
| | |i | |(S| |Margaritatus Zone Thone } G |
| | J |t | Lias St. |c +--+------------------ } r |
| | u |t | (Liasien) |h |γ | Davoëi Zone } a |
| | r |l.| |w | | Numismalis Sch. } u |
| | a +--+-------------+a +--+------------------ } e |
| | |U | |r | |Raricostatus Zone } |
| | o |n | |z |β |Oxynotus Zone } K |
| | d.|t | Sémur St. |e | |Obtusus Zone } a |
| | |e | |r +--+----------------- } l |
| | L |r |(Sinémurien) | | |Tuberculatus Zone } Gryphiten- oder } k |
| | i |e | |J |α |Bucklandi Zone } Arieten-Kalk } e |
| | a |r | |u | |Angulatus Zone } |
| | s | | |r | |Planorbis Zone } |
| | | | |a)| | |
+---+---+--+-------------+--+--+---------------------------------------------+
+---+--+----+-----------+------------+------------------------------+-------+
| | |R | }D | } O } | |
| |O |h | }a | Rhätische } b } | |
| |b |ä S | Kössener }c | oder } e } | |
| |e |t t | Schichte }h | Contorta-Sch. } r } | |
| |r |i u | }s | } e } | |
| |e |s f | }t | (Bonebed) } r } | |
| | |c e | }e | } | |
| |(a|h | }i | } | } |
| |l |e | }n | } | } |
| |p +====+===========}K ==========+--------------------------} | } |
| |i |K |Gyro- }a }Haupt- | }M } | } |
| |n |a |porellen- }l }dolo- |Stuben-Sandst. }i (B K } | } |
| T |e)|r S |Kalk }k }mit | }t u e } | } |
| r | |n t | |Semionotus- }t n u } | R } |
| i |T |i u | |Sandstein }l t p } | a } |
| a |r |s f |Lunzer Cardita- Raibler | }e e e } K | j } |
| s |i |c e | |Schilf-Sandst. }r r r) } e | m } |
| f |a |h | Sch. Sch. Sch. | }e } u | a } G |
| o |s |e | | }r } p | h } o |
| r | | | +----------------------- } e | a } n |
| m | | | { Cassianer Sch. |Grenzdolomit }U (L } r | l } d |
| a | +====+Hall-{ =================+ }n e k } | - } w |
| t | |N |stät-{ }D }Wengener | }t t o } | S } a |
| i | |o S |ter { }i }(Esino-) |Lettenkohle- }e t h } | c } n |
| o | |r t | { }p }Sch. |Sandstein }r e l } | h } a |
| n | |i u |Kalk { }l } | }e n e) } | i } - |
| | |s f | }o }Buchen- | }r - } | c } S |
|(U | |c e |Zlam- }p }steiner +=========================== | h } t |
| p | |h |bach- }o }Sch. |Dolomitische } } | t } u |
| p | |e |Sch. }r } |Region. }Oberer }M | e } f |
| e +==+=============}e ============+Nodosus-Sch. }(Haupt- }u | n } e |
| r | | M |Oberer }n } | }muschel- }s | } |
| |U | u |(Cepha- }K } |Trochiten- }kalk) }c | } |
| n |n | s |phalo-) }a }Gutten- |kalk } }h | } |
| e |t |A c |poden-) }l }steiner +--------------------------}e | } |
| w |e |l h |Kalk }k } | }Mittlere }l | } |
| |r |p e +-------------- }oder | }(Anhydritgr.) }k | } |
| s |e |i l |Unterer Reco- } +--------------------------}a -+---} |
| a | |n k |(Brachio aro- }Vir- |Schaumkalk } }l |P } |
| n |(a|e a |poden-) Sch. }gloria- |Wellen- }Unterer }k |a } |
| d |l |r l |Kalk }Kalk |Dolomit }(Wellen-) } |n } |
| s |p | k | |Muschel- }kalk } |c } |
| t |i | | |Sandstein } } |h } |
| o |n +====+========================+=========================== |e } |
| n |e |B | |Chirothe- }Oberer } |t } |
| e)| |u |Campiler } |rien- und }(Röth) }B |- } |
| |T |n s |Sch. }Werfener |Carneol- } }u |S } |
| |r |d t | }Schichten |--------------------------}n s|c } |
| |i |s e |Seisser } |Vogesen- }Mittlerer }t t|h } |
| |a |a i |Sch. }(Servino) |Sandst. }(Hauptbunt- }s e|i } |
| |s |n n | | } sdst.) }a i|c } |
| | |d | |--------------------------}n n|h } |
| | |- | | } }d |t } |
| | | | | }Unterer }- |e } |
| | | | | } } |n ↓ |
+---+--+----+------------------------+------------------------------+-------+
+---+---------------------------------+------------------------+----------+
| P | { O | {Oberer | D ↑ |
| e | { b Bellero- |Z s {-------------------+ a } |
| r | { e phonkalk |e t {Mittlerer | m } |
| m | { r |c e {-------------------+ u } |
| f | (D { e |h i {Unterer Kupfer- | d } |
| o | y { r |- n {schiefer | a } G |
| r | a { -------------------+------------------------+ } o |
| m | s) { M } | l { L r G S| S } n |
| a | P { i } F |R i { o e r a| c } d |
| t | r { t } u |o e { w d ö n| h } w |
| i | o { t } s |t g { e d d| i } a |
| o | d { l } u |h e {Lebacher r S s e s| c } n |
| n | u { e } l |- n {Sch. a t n t| h } a |
| | c { r } i | d n n o e e| t } |
| | t { e } n | e {Caseler e d n r i| e } S |
| | u { r } e | s {Sch. w - e n| n } t |
+---+--------+ s { } n ----+------------------------+--- } u |
| S | | { K { } |P S - {Ottweiler |T S } f |
| t | | K { U o { } K |r t f {Sch. |a c } e |
| e | | a { n h { } a |o e o { |l h } |
| i |Obere | l { t l { } l |d i r {Saarbrückener |c i } |
| n |(Carbon)| k { e e { } k |u n m {Sch. |h c } |
| k | | { r n { } |k k a { |i h } |
| o | | { e k { } |t o t {Waldenburger |r t } |
| h | | { r a { } |i h i {(Ostrauer) | e } |
| l | | { l { } |v l o {Sch. | n } |
| e | | { k { } |e e n { | } |
| n +========+========== { ==========+========================+==========+
| f | | (B { Kalk } |
| o | | e { von } |
| r |Untere | r { Visé } |
| m |(Sub- | g { } Culm |
| a |carbon) | k { Kalk } |
| t | | a { von } |
| i | | l { Tournay } |
| o | | k){ |
| n | | |
+---+--------+----------------------------+---Ursa Stufe------------------+
| | |Famenne } | } |
| |Ober- |oder }Cypridinen |Catskill Gruppe } |
| |Devon |Clymenien }Schiefer | } |
| | |Stufe } | -- } |
| | | | -- } |
| | |Frasne } |Chemung Gruppe } |
| D | |oder }Intumescens | } |
| e | |Goniatiten }Sch. | } |
| v | |Stufe } | } |
| o +========+============================+==================} |
| n | | {Stringocephalen | } |
| f |Mittel- |Eifeler {Kalk |Hamilton } |
| o |Devon |Stufe { | Gruppe } |
| r | | {Calceola Sch. } | } |
| m | | {(Eifeler Kalk)} (S | -- } |
| a | | { }H i | } |
| t +========+====== {{Wissenbacher }e l |Obere Heldenberg } |
| i | | {{Schiefer }r u | Gruppe } |
| o |Unter- |Coblenz {Cultrijugatus }c r | -- } |
| n |Devon |Stufe {Sch. }y |Oriskany Gruppe } |
| | | { -- }n F,| -- } |
| | | {Spiriferen } G,|Untere Helderberg } |
| | | {Sandstein } H)| Gruppe } |
| | | | ↓ } |
+---+--------+----------------------------+-------------------------------+
+----+-------+------+----------------------------------+-------------------+
| | | F₁ | | ↑ |
| | | | Ludlow St. } Oesel Gruppe | Untere Helderberg |
| S | | | -- | Gr. |
| i |Ober- | E | Wenlock St. } Gothländer Kalk | |
| l |Silur | | -- | Salina Gr. |
| u | | | Obere | -- |
| r | | | Llandovery St. | Niagara Gr. |
| f +=======+======+==================================+===================+
| o | | | Untere | |
| m | | | Llandovery St. | Cincinnati Gr. |
| a | | | -- | -- |
| t |Unter- | | Bala oder | Hudson Gr. |
| i |Silur | D | Caradoc St. | |
| o | | | -- } Ortho- | -- |
| n | | | Llandeilo St. } ceren } Vagi- | Trenton Gr. |
| | | | -- } Kalk } naten | -- |
| | | | Arenig St. } Kalk | Quebeck Gr. |
+====+=======+======+==================================+===================+
| | | | Tremadoc St. Ceratopygekalk | Calciferous Gr. |
| C | | | (Dictyonema Sch.)| -- |
| a |Ober- | C | | |
| m | | | Festiniog St. } Olenus Sch. | Potsdam Gr. |
| b | | | (Lingula flags) } | -- |
| r | | | Menevian } Paradoxides Obolus | Akadische Gr. |
| i | | | St. } Sch. Sandst. | |
| u +=======+======+==================================+===================+
| m | | | Harlech St. Eophyton | |
| |Unter- | B | Sandstein | |
| | | | | |
+----+-------+------+----------------------------------+-------------------+
Wenn eine naturgemässe und allgemein gültige Zeitrechnung nur auf die
successiven Aenderungen der organischen Welt begründet werden kann, so
muss als Einheit derjenige Zeitraum gelten, welcher erforderlich war,
um den kleinsten, für uns wahrnehmbaren Wechsel in der organischen
Gestaltung herbeizuführen. Auf dieses Princip gründet sich die
Eintheilung der Schichtgesteine in kleinste natürliche Schichtcomplexe,
in sog. Zonen. Im Gegensatze zu den kleinsten gleichzeitigen
Abänderungen einer organischen Form, die in der paläontologischen
Systematik wie auch sonst Varietäten genannt werden, verstehen wir
unter Mutation die kleinste, für uns noch erkennbare Veränderung einer
organischen Form im Laufe der Zeit.
Wie sich mehrere gleichaltrige Varietäten zu einer Art
zusammengruppiren, so umfasst eine Formenreihe eine Anzahl von
verschiedenaltrigen, successiven Mutationen, und der Zeitraum, während
dessen dieselbe Mutation unverändert existirte, ist eben die Zone.
So ist es gelungen, in genauer durchforschten Gebieten, wie Europa,
innerhalb einiger Formationen, z. B. der Juraformation, nach den
besonders häufig darin sich findenden Meeresfossilien (Ammoniten) eine
grosse Anzahl von Zonen (über 30) auszuscheiden, welche nicht allein
auf locale, sondern wahrscheinlich auf universelle Bedeutung Anspruch
erheben können. (Die Mehrzahl derselben ist auf der Tabelle p. 15
angegeben).