M. A. Alhoewel alle menschen en ock de onredelycke gedyrten ofte
creatueren wel van een natuer syn, soo verschyllen sy dogh groetelyks
in den aert der qualieteyten, want den eene mensch is veel neersamer,
sterker, spaersamer als den anderen, alsoo is het ock met de byen;
want de eene bye is neerstiger en spaersamer als de andere, de eene
groeyt ock beter als de andere.
D. Vr. Geeft my eenige bemerkingen, aen denwelcke ick den aerdt der
byen kennen kan.
1mo. Bemerckt dat de byen syn van verscheyden qualyteyten; men
heft boosaerdige byen, dewelcken men nauwelyks kan naederen om te
voeren ofte besien sonder sy steken. Dese syn gewoenlyck nerstygh
en groeyen wel. Om diese boosaerdigheydt te ontleeren, moet men dese
byen dickwyls visiteeren en besien. Met rook van toebak ofte een ander
londt tempteeren en bedwingen, en soo sullen sy al anders goedt worden.
2do. Bemerckt dat men roofagtige byen heeft, dewelcke altydt op
den roof gaen vlyegen ofte onder huetten of wel onder haer eygen
hut. Desen moeten sooveel het moegelyk is ontleerd woorden gelyck wy
hier ofte daer naer zullen leeren. En soo men haer niet ontleeren en
kan, moet men van dien aerdt niet behouden maer in den herfst dooden,
omdat sy seer schadelyk syn voor den eygenaer en voor den eevenmensch.
3tio. Bemerckt dat men vyndt kleinen byen en grooten byen. Welke
van desen syn de beste? Dat heb ick tot nu toe niet ondervonden. Is
het saeken dat eenen bye korten tydt honigh geeft, dat de grooten
dan den meesten honigh dragen is seker, maer geeftet langen tyt
honigh, soo wynnen de kleinen, omdat sy ordeneer neerstiger en meer
aenhoudende syn.
4to. Bemerckt dat eenige byen wercken in het volck en vervoolgens
ock in de raeten. Soo sy sterk in het volck wercken syn het vette
jaeren, soo winnen sy merckelyk, maer syn het maeger jaeren soo
wynnen het desen die in den honigh wercken en syn doorgaens beter
gesloten. Welke ick van desen het meeste sal priesen en weete ick
niet, maer het geraetsamste is van disen beyden soortten te behouden,
opdat men soo in vetten als in maegeren jaeren honigh bekoomt.
5to. Bemerckt dat de byen van een boosaerdigen naetuer syn en daerom
seer saegtsynnigh moeten behandelt worden, andersins steken sy seer
ligtelyk, daerom moet een byenman als hy syn byen besiet niet aen
stoeten met den korf, want sy worden ontroert en koemen terstont uyt
den korf om sich te verweeren. Den byenman als hy syn byen besiet moet
synen aessem ophouden, want omdat eene bye eenen fienen rueck heeft,
isser niet arger om de byen te stueren als den aessem, besonderlyk als
de byenman sterke dranken, als wyn, audt byer, brandewyn of jenever
ofte eenige gebrande waeters gedronken heeft.
6to. Bemerckt dat den eenen bye van aert beter is als den andere,
daerom moeght men wel letten op den besten aert, om by voorkeur diesen
op te stellen die van goeden aert syn.
Syn sy ock eeninge ponden lyegter ofte swaerder als die van soo
goeden aert niet syn, soo moeten desen van goeden aert tot vaeselbyen
gebruekt woorden.
Capittel IV.
Eenige observatie om de jaeren te kennen of sy vette ofte maeger syn.
D. Vr. J. S. bemerckt eenige teekenen aen dewelcken men kennen kan
de goede ofte sleghte jaeren.
M. A. Het is zyeker dat niemant voorseggen kan ofte het een goet jaer
sal syn of quaet jaer sal syn voor de byen, waent soo iemant soude
onder het getal der valsen profeeten konnen gestelt woorden. Eventwel
soo heeft men eenige observatie en ondervindynge, door dewelcken
eenigen wyllen gissen of het een goet jaer of een quaet sal syn,
maer dese gissingen syn ook niet onfeilbaer.
D. Vr. Leeren my dese observatie niet de planeten die dat jaer
regeeren; aengesien dat desen, sommige kout, andere waerm, andere
maer myddelmaetig syn, soo willen sy dat de jaeren ook aldus invallen?
M. A. Ick heb sulks geobserveert, maer ben groetelyks
bedrogen gewoorden, want ick heb ondervonden dat de planeten
bedriegen. Veronderstelt dat Luna regeerde, en een seer goet jaer was;
seeven jaeren naer dit, als Luna weder regeerde een seer slegt jaer
was en heel maeger, soodat dit wikwyls myslukt. Eventwel soo moet ick
bekennen dat de waerme en aengename planeten veel beter voor de byen
syn als de koude en onaengename planeeten; want gelyck de astrologen
schrieven van de eerste planeeten, als daer Saturnus, omdat het is
eene koude en onaengenaeme planeet, regeerde, ordeneer seer slegte
byen syn geweest; maer in het jaer 1783 regeerde Saturnus ock, en de
byen waeren seer goet en vet, soodat dit geensins voor eenen regel
kan gehouden worden, want ick onder alle seven planeeten, goede en
slegte byen gehadt hebbe. Anderen observieren de byen in den lenten
en seggen, als de byen den honigh behouden en weynig verteeren, dat
dit een teeken van een sleght jaer is, omdat de byen uyt de natuer
beter weten als den mensch ofte in den somer sal honigh vallen;
maer vertert de bye in den lenten den honigh geheel, soo verwaegt hy
in den somer nieuwen honigh; de ondervinding leert, dese observatie
eenigsins gefondert te syn. Anderen observeeren de byen in den lenten
of sy veel avanceeren, of sy veel raeten en volck maeken. Dit is
een teeken dat sy in den somer ook veel honingh soecken te haelen,
maer bederven sy den broet en werpen sy hem uyt en motten sy veel,
het is een teeken dat er in den somer niet veel honingh vallen en sal,
dese observatie is de waerschyenlykste. Andere en oude byenmans seggen,
dat sy geobserveert hebben en ock ondervonden, is het saeken dat de
byen dikken en stompe raeten maeken of gemaekt hebben in het vorigh
jaer, dat het volgende jaer sal slegt syn, maer hebben sy teere gemaekt
soo sal het naervolgende jaer heel goet syn. Jae veele observeeren op
welcke plaets de byen de eerste raeten gemaekt hebben. Sy seggen dat
men de byen dit volgende jaer naer die plaets moet vaeren, want sy
daer den meesten honigh sullen haelen. Van dese saek weete ick geene
andere reeden te geven als de ondervinding. Anderen seggen wanter
veel eclypsen syn aen son en maen, soo valt in dat jaer veel honingh,
van desen saek weet ik geene reede te geven. Maer nu een jaer dat
my gedenkt, te weeten het jaer 1772 warender seer veel eclypsen, soo
aen de son als aen de maen, en ik en heb geen beter jaer beleeft. Ook
als dat aenderen willen seggen als er veel hop wast, dat het dan ook
een goet jaer is, en ter contrarie wast geen hop zoo valdt ook niet
veel honigh. Van desen saek souden eenigsiens reeden konnen gegeven
woorden, want als geene hop waest soo vallen in het laesten van den
lenten en in het begin van den somer swaer regen, waerna de bladeren
blinkende eerst en daernaer swart woorden en vervalschen de hop soo
datter weynigh stroy en hop waest. Desen regen syet men ook blyncken op
de blaederen der boomen en bisonderlyk op de eykeboomen, en dan siedt
men dat de byen op desen blaederen vliegen en aerbeyden, en niet goet
bekoomen; het schyndt dat als deese vallen, datter dan geenen honigh
op de boomen valt; men siedt ook dat de blaederen door den stormreegen
worden afgewaessen, en dat daer de byen dan somtidts nogh wel honigh
op haelen en de hop ock eene nyen waes bekoomt en wel hop waest;
ik hebbe sulks door de ondervinding geleerdt. Anderen observeeren
in den Lenten ofte de naetuer veel douw geeft en de daegen of de
lougt mals en waerm is, soet en aengenaem is, ondervinden sy sulks,
soo sluyten sy, dat het een goet en vet jaer sal syn, dit is onder
alle observatiën de waerschinlykste. De reeden is omdat den douw,
die snaghts op de blommen valtt, in den dagh door die son en waermte
tot honigh gedisteleert woordt. Is de loght soet en aengenaem soo
konnen de byen den honigh met kleynen aerbeydt en moyeten versaemelen.