(Sugilanon)
Ang balay sa Kagamhanan nagdilaab sa kasiga. Kaniya, sa sulod ug gawás,
naghari ang sugáng dagitabnon ug bisan sa layó ang kahayag sa maong
sugá nakita ug hialinggatán sa tanán.
Niadtong gabhiona gisaulog ang katapusang bahin sa tulomanon sa
pagdawat sa Gobernador General ug kauban nga nannaw sa lalawigan:
ang "baile oficial" nga hinatag sa Kagamhanan.
Ika 8.30 ang takna sa gabii.
Ang mga dinapit nagabut-abut. Ang mga automobil, mga "carruaje" ug mga
"calesa" nagsunod-sunod paghunong sa ganghaan sa balay sa Kagamhanan,
aron sa pagbilin sa ilang mga hamili ug mga halangdong sumasakay.
Ang duhá ka polis nga nagbantay sa dalan waláy pahulay kay sa
matag-salakyan nga moabut kinahanglan nga silá molihók ug tudloan nila
ang "chofer" kun mamilino kong asa mohunong aron sa paghulát sa ilang
mga agalon.
Sa maong ganghaan dihá usab ing duhá ka ginoo nga nagsapót sa
"chaquetilla" ug maoy nanawat sa mga dinapit ug maghatud niini ngadto
sa itaas. Bisan sa laing dapit ang mga manawat, sumala sa sugo sa
maayong pamatasan, maó kadtong mga tawo nga maalam ug takús, niadtong
higayona ang mga naghikay sa sayaw daw nalipát kay ang duhá ka tawo
nga ilang gitugyanan sa pagdawat sa mga dinapit dili man mga takus:
ang usá maoy usá ka olitawong bagos, anak sa usá ka sapiang banay,
nga dili gani mahibaló molitók sa kinatsilá ug ang ikaduha usá ka
batan-ong kabanay sa usá ka hataas nga punoan nga labí pang waláy
katakus kay gani sa iyang mga pakigsulti sa mga dinapit hidunggan
mán kini: "_Pasa usted aqui en este escalera_".
Sa atbang sa balay nga gisayawan, nagpundok ang daghang mga
tawo. Kadaghanan kanila mga kabús ug panapót, apan ang tanan daw
dinaní sa usá dá ka tuyo: ang pagtanaw niadtong dakung "baile oficial".
Sa laing dapit usab, dili halayó sa maong pundok, dihay laing pundok
ug maó ang sa mga _chofer_ ug sa mga mamilino (cochero) nga, aron
ba kahá sa pagpawagtang sa ilang katulog kun inaghat bá sa ilang
pagkatabían, nagaaliron sa pagsulti-sulti ug pagtabí kutob sa ilang
makita ug hinumduman.
Tagsa dá, sa moabut nga dinapit, minyo kun dili minyo, dalaga kun
olitawo, tigulang kan bata, punoan kun dili punoan, nga, inigsulod
gayud sa ganghaan sa baláy sa Kagamhanan, dili pabawonan sa mga
tawo sa duhá ka pundok nga dihá sa atbang ug mga hukom, pasumbingay,
kantalita kun tiaw nga usahay mahalang pa kay sa siling kulikut....
Usá ka "chofer", pananglitan, nagkanayón: "¿Kinsa kanang bag-ong
nahiabut? Aw si Tatang Urabog man diay kaná nga nagdalá sa iyang
asawa nga suki nako sa pamahaw."
Usá ka "cobrador" mitingog: "Hangtud diay si Don Lucas, ang hari sa mga
balasubas nga nakahurot sa akong sinilas, dinapit sa "baile oficial",
ug pusturawo ra bá. ¿Dili ba kahá maó kanang sapina ang giutang sa
tindahan sa akong agalon?"
Usa ka laing maníningil nahiulpót pagkalit sa pundok ug nagkanayón:
"Peping, Peping, tan-awa dá si Sancho; nagsiga sa mga "brillantes",
sinaw kaayog sapin, hapsay ug hinapay, daw usá ka "principe", silabón
maó kaná ang pagaatangan natong tuló ni Garitoy: utangan ug usá ka
tuig sa among "Nueva Fuerza", usa sa "El Demócrata" ug sa inyong
"Boletín Católico" ni Pari Cuenco duhá ka tuig, hangtud gani nga...."
Dinhi walá makatapus kay usa ka babaye misinggit kanila: "Uy, saba
kamó dihá".
Usá usab ka tingog sa pundok, nahikugáng, ug nakanayón: "Sus...¡
Kadaghag alahas nianang babayhana! ¿Diin kahá kaná niya nga si Andong,
ang iyang bana, kawani man lang nga nagdawat ug 40 pisos bulan-bulan?"
Mihunong ang laing auto ug usá ka "chofer" nagkanayón: "Ay-yay, tan-awa
dá ninyo si Ginang Tamislat, gigunitan sa siko sa iyang bana. Kanang
babayhana, sukad lang makabana sa igsoon sa usá ka Haring--Bastos,
dili na paigo sa iyang sinina sa pagkagarbusa ug pagkapalabilabihon".
Dihay tingog usab nga nabati: "Bantay kamó kay anía na si Pancració,
ang mamsa sa mga "contrabandista" sa ampiyon..... Dinapit diay usab sa
"baile oficial" hangtud ang mga "contrabandista".
Nahiabut ang usá ka babaye nga ang panapot "lujo" kaayo; maó dang
usá. Ang duhá ka polis mitutuk kaniya ug unya nangatawa sa likod. Usá
sa mga "cochero" misinggít: "Ayo-ayo, inday, dihá sa taas". Hisayran
nga kadtong babayhana karaan diay nga "bailarina" sa Cabaret nga
gitagaan ug "tarjeta de invitación" sa "mensajero" sa usá ka buhatan
sa Kagamhanan.
Mihunong ang usá ka automovil ug mikawas ang usá ka ginoo nga nagsapót
sa "chaquetilla". "¿Kinsa kaná?"--nabati ang usa ka pangotana sa
pundok nga atbang sa pundok sa mga "chofer". Ug usá ka tubag nadungog:
"Kaná maó si manlalaban Bulldog". Ug ang kadaghanan nangatawa.
Kini ug ubang pang mga tabí, libák ug mga kamatuoran, maó ang nabati
niadtong duhá ka pundok; apan ang pundok gayud nga labí kaayong
tabían maó ang sa mga "chofer" ug sa mga "chochero" kay hangtud ang
kinabuhi nga tago sa mga dinapit nga nangabut, labí na gayud ang sa
pilá ka mga minyo nga babaye nga ginatawag natog hamili ug dungganan,
giukat-ukat ug dihay uban pa nga nangisog sa pagingon nga "matuod
gayud kaná kay gisakay man gani ning among...."
Wala mahinayón ang sulti kay ang tanang migahob; ang Gobernador General
nahiabut ug ang duhá ka polis mituhóy daw _poste_ ug gisalibay pagkalit
ang ilang mga tinostos: miyukbo sa labawong punoan sa Kapupud-an. Sa
pagkataod-taod nabati sa taas ang "Marcha Nacional Americana" nga
nagpahibaló sa tanan sa pagabut sa maong punoan.
Sa taas sa dakung balay, lain usab ang talan-awon. Ang kahayag sa
mga sugang dagitab-non, ang kagahob sa mga dinapit, ang katawa ug,
labi na, ang hugyaw sa "cantina", diin nagpundok ang daghang mga
tawo ug diin ang mga saro ug mga botilya walay puas ang panagsingki,
maoy unang mapaniid.
Sa hawanan, didto nakita ang matahum ug hamiling kababayen-an nga,
sama sa usa ka tuhog sa mga mahumot nga manól, nagakutay ug nagaali
sa kadaplinan. Ang uban kanila nanagsultisulti sa hinay, apan ang
kadaghanan naglingawlingaw lang sa pagpamaypay ug panan-aw sa mga
"bombilla" sa sugá, kay sukad sa ilang paglingkod walay miduol kanila
nga mga higala aron unta sa pagkolokabildo, daw silá, hinoon gidapit
lang aron palingkoron sa hawanan, duolon kong panahon na sa sayaw,
unya biyaan ug talikdan human sayaw, aron makapamaypay ug maugá ang
singot, ug maó dá kini ang buhat hangtud inigkatapus.
Sa taliwala niadtong kadasig sa tanan, usá ka ginoo, maligdong ang
panagway niya ug minyo, naglingkod sa usá ka dapit nga may pagkahilit
ug nagtungok. Walá siya molakip sa kalipay sa kadaghanan ug daw
giabut siyag dakung kaguol, usá ka kasakit nga milagbas sa iyang
kasingkasing sa kalit, ug kining tanán nakita sa iyang pagkabalhin
niadtong gabhiona. Nagsalig kuot sa iyang bulsa ug nagsalig tanaw sa
usá ka papel nga daw sulát nga iyang hikit-an. Ug nagkanayón:
--¿Unsa kahá kini? ¿Sulát bá kini ni Petra? ¿Iya bá kining
agi? ¿Nakaako bá siyá sa pagloib kanako sa ingon? Daw dili katohoan;
daw katohoan usab. Si Marcelo matuod kanunay sa amo ug magduawan; giya
akong kompare ug nanigsuon kanamo; apan akong napaniid usab nga tanán
niyang mga pagabiabi ug pagatiman ginahatag kanunay sa akong asawa.
Ang ginoo nga namulong sa ingon mao si Diego, ang bana ni Petra,
usá ka hiilhang molopyo nga naghupot ug katungdanan sa Kagamhanan,
usá nianang kanganlan tag "maayong-tawo", nga niadtong gabhiona,
inay malipay ug magsaulog sama sa kadaghanan, nag-antus sa mga
mapintas nga duhaduha, tungud sa usá ka sulát nga iyang hikit-an sa
salog ug natagak pinutos sa usá ka panyong mahumot nga kaugalingon ni
Petra. Nakakita siya sa pagkatagak ug nakita usab niya nga dihá gikan
sa sabakan ni Petra sa higayon nga kini mitindog aron sa pagkigsayaw
sa usa ka batanong mananambal.
Apan, ¿unsay pulong sa sulat? ¿Unsay sulod niadtong tampalasang
sulat nga sa kalit nakapunó sa panumduman ni Diego sa mga mapintas
nga dag-om? Sumala sa hisayran, sa human ang tanang hitabo mabutyag
sa tibook lungsod, ang maong sulat nagingon:
"Marcelo:--Nasayud ka nga dili unta akó mouban sa pagtambong niag
sayaw karon. Nagpuot hangtud karon ang akong ginhawa-an sa kasukó
tungud sa imong gibuhat sa miaging gabii. Apan, mianhi akó aron sa
paghatag kanimo ning sulat ug aron sa pagsudya sa imong halangdong
nawong tungud sa imong mga gibuhat. ¿Unsay hinungdan nga sa panihapon
sa ka Bonillas (bansagon kini sa usá ka hataas nga punoan na lalawigan)
mitambong man si Charing? Tungud kay imong gidal-dal gayud. ¿Dili
ka maulaw nga makigtupad nianang babayhana nga ang mga matá nagpulá
sama sa karnerong ihawon ug ang mga ngabil naglambi sa hilabihan na ug
panawáy? Kong maó na lang kanang dagaha ang imong kaibgan, maayo pa
nga maghikog ka.
"Sa miaging sabado nagkita kita sa sine ug ¿unsay gibuhat
mó? Nakapuling gihapon sa akong mga matá: miduol ka kanako makausá,
apan sukad sa sinugdan hangtud sa katapusan ikaw didto lingkod, daw
makalilimos ug sama sa usá ka ulipon, sa luyó ni Carmen. Sa pagduol
mo kanako, áko pa gani nga gipatindog si Soleng (ang anak nila ni
Diego) aron ikaw mao ang motupad kanako ug si Meding akong gipadalá
kang Diego sa silong aron manginum silag "sorbete"; apan ikaw igo
lang nakigsultig makadiyot ug mibalik sa "palco" nila ni Carmen,
¿Ingnon ba nimo niini pagbalus ang akong gugma ug pagpangga kanimo?
"Marcelo: Akó anía karon dinhi aron sa pakigsulti kanimo. Buut unta
nako hisayran sa imong mga bábá ang imong tuyo kanako. Akó imong
gitanyagan sa imong gugma, akó imong gigukod ug gipahaylo sa mga
malimbungon damgo sa usá ka umaabut nga walá ko hiilhi, ug unya sa
dihá nga akó imo nang hiapsan, sa dihá nga akó nahulog na sa imong
mga kamut ug nga ikaw daw natagbaw na sa imong tanang tuyo kanako,
ikaw nagpahilayó na hinoon ug halus na gani kanako makigsulti.
"Hunahunaa bayá pagayo ang kalisud sa akong kahimtang ug ang gidak-on
sa salá nga akong nahimo. Ikaw dili makasukod niini kay ikaw olitawo
man, kay ikaw lake, ug ang lake, bisan asa dapit ug bisan unsay
dangaton niya sa mga away sa gugma, lake sa gihapon. Apan akó, akó
nga minyo, akó nga adunay mga anak, akó nga hangtud karon giilá sa
katilingban nga dungganan ug hamili, ¿unsay akong dangaton ning akong
mapintas nga kahimtang? Ang kaulawan, ang kamatayon ug kong dili kini,
ang bilanggoan".
"¡Pagkaanugon sa akong pagpangga kanimo! ¡Kaanugon sa akong hilabihang
gugma! Si Diego akong gilimbungan tungud kanimo; giantus ko ang
mga kapaitan tungud kanimo; walá kó tagda ang mga tabí ug mga libák
sa mga tawo tungud kanimo; tanan, gugma, kalag, dungog ug hangtud
bahandi gihatag ko kanimo kay matud pa nimo: "sa tanang binuhat ning
kalibutan, sa ibabaw sa tanang butang, anaa akó, akó nga gihigugma
nimo labaw pa kay sa imong kinabuhi".
"Apan, ¡malimbungong saad! ¡tampalasang tuyo! Bisan pa ning tanan,
dili kó ikayugot ang akong maitum nga palad. Sa kalibutan, ¿dili akó
dá ang babaye nga nakasalá sa ingon. Ang langit, matud pa, napunó sa
mga makasasalang nagbasul ug nagtapat. Kana bitaw si Carmen ¿unsa man
siya? ¿daga bang putli? ¿dili bá usab gikan sa kalapukan ang tanang
dayan-dayan ug mga hiyas niya? Akó dili mosaway, apan akó mokatawa,
ug mokatawag kusog, sa atubangan sa kaputli ug dungog nianang mga
bag-o mong higala. Ikaw nasayud nga hangtud karon sa katilingban nato
tanang managsama: ang may uláw ug walay ulaw.
"Pasayloa nga gisulatan ko ikaw ning sulata. Dili mahimo nga lilungon
ko pa ang akong gibati ning mga adlawa. Ug aron sa paghusay ning tanan,
pangayuon ko unta nga ikaw moari sa amo sa dominggong umaabut, aron
sa pakigsulti sa minaayo ug aron sa tagsatagsa nato ka kasingkasing
wala bisan usá ka tulo nga hiló nga atong pagabalunon hangtud sa
atong lubnganan. Moari ka diri sa ika 9 sa buntag kay nianang taknaa
si Diego walá diri ug atua na sa "club."
Hangtud sa domingo.
Petra.
Natapus ug togtog ang panoni ug ang sayaw nahunong. Tagsatagsa ka
babaye isigpamauli sa ilang mga lingkoranan hinatud sa mga lake
ug kini silá upod isigbalik sa ilang dapit. Si Simón usa sa mga
misayaw, nagkanayón sa iyang higala: "¡Pagkalalim nga sayawan nianang
babayhana! Gaan pa sa gapas ug unya may pamatasan ug dili "delicada"
sama kang Aurora nga dili gayud papiit."
Si Diego mitindog sa iyang gilingkoran ug giduol si Petra. Gitunol
niya ang panyo nga nagputos sa sulát nga iyang hikat-an ug miingon:
"Kining panyo mo nahulog sa imong pagsayaw ug maayo gani kay akong
hikit-an". Ug unya si Diego, sa walay pagpakita bisan diyutay nga
kasukó, nangotana: "¿Unsa báy sulod ning panyoa nga anía may mao rang
sulat?" Si Petra, sa dakung kalinaw, mitubag usab: "Pinulpog kaná
(polvos) nga akong gisulod ug sobre".
Si Diego migulá ug nakigtipon pagbalik sa mga kalaken-an nga naglain
pagpundok. Nakita nga siyá nagmasayag ná ug nagmalinawon. Mitogtog
pagbalik ang panoni ug ang sayaw, nga nagakadasig sa matagtakna,
nakapaukay pagbalik sa mga dinapit. Si Petra nakita nga waláy pahulay
ug waláy honi nga dili niya sayawan; sa laing pagkasulti, waláy
"fox--trot" ug "one--step" nga dili siya kuhaon ug sayawan sa iyang
daghang mga higala. Usá kanila maó ang usá ka olitawo nga ambungan,
maputi kay kaliwat ug katsila, lagsik nga manglihok-lihok, masayag
ug malipayon ang panagway, higalang pinili sa kababayen-an ug timaan
niini maó nga niadtong sayawa siya dá ang nagutas ug tabok-tabok sa
pagtiaw ug pagtupad-tupad sa mga babayeng dinapit. Ang maong olitawo
dili laing kong dili si Marcelo.
Si Diego walá mosayaw niadtong gabhiona. Mitipon siya sa pundok
sa Gobernador General ug mga hataas nga punoan sa kapupud-an ug
sa lalawigan. Ang maong pundok diha duol sa kantina ug uban sa mga
nanagalirong nagdalá pa sa kopa nga "wisky--soda." Ang Gobernador
General nahimong tabían sa dakung kalipay sa mga punoan sa lalawigan
ug naghisgot sa iyang mga kahibulongang pagpamasol sa dagat sa Palawan
ug sa iyang mga pagpangayam sa "tamaraw" ug uban pang mga mananap nga
ihalas sa kalasangan sa Mindoro ug sa mga pulo sa Joló. Naghisgot usab
siya nga didto sa Amerika adunay batasan nga lain kaayo sa batasan sa
mga pilipinhon: maó ang panagbulag sa mga managtiayon. Miingon siya
nga kong ang bana ug ang asawa dili managkauyon sa ilang panagpuyo,
kong pul-an na bá kun nalapas ba ang panumpa sa kaminyoon nga nahimo
sa atubangan sa parí kun sa maghuhukom, ang katilingban ug ang balaod
naghatag ug usá ka panabang: maó ang kabulagan, diin ang tagsatagsa
makahimo sa pagminyo pagusab.
Si Diego nakabati niining tanan ug ang iyang panumduman mibalik
pagitum tinabunan sa mga makalilisang dag-um. Mibulag siya sa pundok,
sama sa pagbulag ug paglikay sa usá ka tawo nga malisang magatan-aw ug
sanawan sa usá ka bung-aw nga halaum kaayo ug mangitngit. Gipalandong
niya ang iyang kahimtang, nahinumdum siyá pagbalik sa mga makalitong
pulong sa iyang asawa nga nahipatik niadtong sulát; gipalandong niya
ang umaabut sa iyang banay ug labi na sa iyang mga anak, ug unya
tapus níng iyang mga pagpalandong mikalit siyá pagingon sa iyang
kaugalingon: "¡Kabulagan! Ang kabulagan gitukod alang sa mga talawán
ug sa mga walay ulaw; apan sa mga may ulaw ug mga matuod nga tawo,
ang mga salá nga magabuling sa balaanong ngalan sa kaminyoon, usá
da ka tambal ang makahugas ug makatubós: ang dugó sa kinabuhi." Si
Diego milingkod sa usá ka lingkoranan, tupad sa usá kawani sa Buhatan
sa Tesorería Provincial nga tigulang ug nagduká, ug nagsubaysubay sa
mga sulti sa Gobernador General.
Natapus ang sayaw. Si Petra migulá ug nangita kang Diego. Ang iyang
mga higalang lake nahibulong sa iyang paghisum-ok niadtong dapit sa
mga hubog nga nanimahog tabako, wisky, sirbisa ug uban pang mga baho,
ug nangotana kong asa siya. Mitubag: "Nangita akó kang Diego". Hikit-an
niya si Diego sa usá ka daplin ug iyang giingon:
--Diego, tana; mamauli na kita.
--Dili akó makapauli pa kay ihatud namo ang Gobernador General sa
bapor. Una lang sa ato.--mitubag si Diego sa dakung kalinaw ug sa
waláy pagpailá nga siya adunay gikasub-an.
--Wa man akoy uban, mosakay lang akó sa auto ni kompare Marcelo ug
iya akong ubanan sa ato--mitubag si Petra.
--Ikaw lang; maayo hínoon.
Si Petra mitalikod dayon ug sa linaktan nga iktin-iktin, binirá
ang saya sa taas aron makita ang mga sidsid nga binuldahan sa iyang
kamisón, nangita kang Marcelo. Kini iyang hikit-an ug gisultihan niya
nga si Diego moadto pa sa bapor aron sa paghatud sa Gobernador General
kuyog kang Sindulfo Bonillas ug nga siyá anha lang pasakya sa auto niya
(ni Marcelo) ug maoy paubanon hangtud sa balay nila.
Sa pagkataotaod, nanganaog tuod si Petra ug si Marcelo ug nanakay sa
auto. Sa dihá na sila sulod sa sakyanan, usá ka _chofer_ mitaghoy,
nianang undang taghoy nga mabati kanunay sa mga dula kong managkuyog
na ug managparayganay ang mga hinigugma.
Tapus ang pila ka adlaw sukad sa pagduaw sa Gobernador General sa
lalawigan, ang tibook lalawigan naukay tungud sa usá ka makalilisang
hitabó nga nalilong sulod sa dugayng panahon.
Gisugilon nga usá ka domingo niana, usá ka ginoong talahuron nga
naghupot ug katungdanan sa Kagamhanan, misaká paghinay sa iyang
balay ug, binitbit sa kamut ang usá ka "revolver", misulod paghinay
sa usá ka lawak. Hikaplagan niya nga ang iyang asawa naglapas sa
iyang pagkaminyo uban sa usá ka ambungang lake nga "mestizo" ug iyang
giluthang ang duha ka makasasala. Ang lake nakalukso sa tamboanan ug
walá maigó. Ang babaye migakus sa bana, ingon man ang iyang mga anak,
ug nalukmay ug walá na makaluthang.
Ang usá usab ka balita maó nga usá ka domingo sa buntag, samtang ang
bana didto sa "club" nagdula sa "poker", gipahibaló sa usá sa iyang
anak nga ang iyang asawa adunay katipon sa lawak. Ang bana mibiya
sa sugal ug, binitbit sa kamut ang "revolver", misaka sa balay ug
gidasmagan ang pultahan sa lawak. Ang lake nakalukso sa tamboanan,
apan napiang kay naigó sa luthang, ug ang babaye walá maunsa kay
nakagakus dayon sa iyang bana.
Ang ubang mga sugilanon nagingon nga ang asawa hisakpan sa iyang
bana nga nanapaw sa iyong kompare ug nga ang bana, sa paghisakop
kanila, migamit sa "revolver", apan walá makaluthang kay ang "iring"
nga kompare mihatag ug usá ka "cheque" nga duhá ka libo ka pisos,
aron lang lilungon ang tanang nahitabó. Ang lake misaad usab nga
molangyaw siyá aron dili na lang patyon. Matud pa, ang bana, sanglit
sugarol ug nahutdan na sa sapi tungud sa iyang kanunayng kaparot,
misugót ug midawat sa "cheque" nga maó ang bili sa iyang dungog.
Kini ug uban pang mga sugilanon maoy nabati niadtong mga adlawa ug maó
kanunay ang ginasultihan sa katilingban. Walá bisan usá nga nakatino
sa matuod nga nahitabó kay kini nalilong man ug maó day nadungog sa
mga silingan ang duhá ka butó sa "revolver" ug ang tiyabaw sa mga
bata ug tapus niini ang tanan nahilum ug walá nay timik sa balay.
Ang Pangulo sa Kapolisan, kong pangotan-on, igo lang motubag nga walá
siyay labut ug walá siyay kalibutan. Ang iyang mga "detective", nga
maayong--lake manakop sa mga daga ug olitawong kabús nga managtagbo
sa luyó sa mga tayakan sa Karbon ug sa Fuente Osmeña sa mga gabiing
madulom, igo lang miingon: "¿Kinsay mosusi nianang mga higala sa
Gobernador General ug sa mga labing hataas nga punoan? Daku ná kanang
hitaboa ug ang Kapiskalan mao ang may katungdanan sa pagsusi."
Ang mga mantalaan, walay tingog usab. Hamiling banay ang nahitaboan
ug dayag na lang nga angay sa tanang mga pagtahod ug dili maayo nga
ang ilang mga ngalan manggulá sa mga tudling sa mantalaan. Labut pa,
wala sa "report" sa Kapolisan ang hitabó nga ginasultihan sa mga tawo
ug si "reporter" Saró (angga sa mga dagkug-kaon) humaná magmantalag usá
ka sinulat diin nagmahay siya tungud kay sa mga "report" sa Kapolisan
dili gayud manggula ang mga ngalan sa mga "criminal" ug mga tulisan
nga _hamili ug dungganan_ ug maoray igkita kanunay ang ngalan sa mga
walá hiilhi sa atong katilingban. Ang maong sinulat natapus gani ning
mga mosunod nga pulong nga kanunay niyang balikbalikon: IGUALDAD ANTE
LA LEY.
Ang Kapiskalan daw walay kalibutan sa tanang nahitabó. Sanglit walay
misumbong kaniya, walá usab siya maglihók. Humaná magpahayag ang usá ka
Piskal: "Kami molihók kong adunay mosumbong dinhi sa among Buhatan". Sa
ingon tuod niana, walay kapoy, walay "disgusto" ug dili pa mailá sa mga
tawo kong may katakus ba ug kaalam ang Piskal kun walá. Ug gibalikbalik
sa Piskal ang iyang natun-an sa Derecho Constitucional ni Santisteban:
"Cuando un poder se excede, invade la esfera de otro, viola un derecho
individual ó social". Busa, ang may katungud sa pagsusi sa nahitabó
dili ang Kapiskalan kong dili ang Kapolisan.
Gidangtag usá ka tuig una mahilum kadtong mga tabí ug mga sugilanon
mahitungud sa nahitabó sa balay ni Diego.
Sulod sa maong panahon, nahitabó ang pilá ka mga butang nga walá
matago sa mga matá sa mga molopyo sa lungsod. Pananglitan: si Marcelo,
ang batan-ong katsilan-on, nawalá sa hilum ug walay nasayud sa iyang
gidangatan. Si Petra maó usab: nawalá lang sa kalit ug giingon nga
miadto sa usá niya ka kabanay sa Samar. Si Diego migikan padulong sa
Manila. Ang anak nila nga gagmay, si Soleng ug si Meding, hikit-an
sa mga tawo sa "Asilo de Huérfanos". Si Diego miluwát, sa iyang
katungdanan ug gibaligya ang iyang tanang mga baláy ug yuta.
Usá ka buntag, usá ka higala ni Diego, magsusulat siyá, nakadawat
ning sulát nga mosunod gikan sa Manila:
"Rafael: Ikaw kay magsusulat nakabasá ka tingali sa gimantala diri sa
Manila mahitungud sa mga waláy ulaw nga naglaglag sa akong kinabuhi. Sa
"La Discusión" mabasa mo nga si Petra ug si Marcelo nanggikan padulong
sa Amerika aron konó didto silá pakasal. Apan ¡anaa si Bathala! silá
magabayad gayud sa ilang utang kanako.--Imong higala sa gihapon,
Diego de Atienza.
Ang alaut nga bana, migikan padulong sa Amerika. Waláy nasayud sa
iyang tuyo.
Walá dangtig limá ka bulan, nadungog dayon sa Manila ang usá ka
makalilisang hitabó sa usá ka dalan sa siyudad sa San Francisco de
California, diin ang mga nanglakip pulos mga pilipinhon. Ang balita
nahiabut pinaagi sa hatud-kawat sa "Prensa Asociada" ug nagingon
nga usá ka babayeng maanyag nga ginganlag Petra Aguirre Roxas ug usá
ka ginoo nga ginganlag Marcelo Mendizabal gipatay, samtang naglakaw
sa dalan, sa usá ka pilipinhon nga ginganlag Diego de Atienza. Ang
kasingkasing sa babaye gilapsan sa limá ka bala sa "revolver" ug ang
sa lake sa duruhá ka bala. Si Diego gisilotan sa Hukmanan sa bilanggo
nga waláy katapusan (cadena perpetua).
Kining makalilisang balita gihulad sa mga mantalaan sa lalawigan
nga natawhan ni Diego ug dili diriyot ang giabut ug kalisang sa
gisangputan sa tuló ka mga higala nila, ingon man dili diriyot ang
mga babaye nga sukad lang sa nahitabó walá na pakita sa mga sayaw ug
uban pang pangilin sa katilingban.
Milabay ang limá ka tuig ug si Diego, nga walá makaantus sa "clima"
sa Amerika ug sa mga kaguol nga iyang gibati sulod sa bilanggoan,
namatay. Ang katapusang sulát niya kang Soleng ug Meding nga iyang
mga anak, ang gibilin niya sa "Asilo de Huérfanos", nagingón:
"Hinigugma kong mga anak:--Akó masakiton kaayo ug tingali inigkadawat
ninyo ning sulát akó patay na. Tapus nako tubsa ang ngalan ninyo ug
ang ngalan nako, dawaton ko ang kamatayon sa dakung kalipay. Gikalipay
ko usab nga natuman ang tinguhá ninyong duhá. Wa nato mapatay ang mga
banyaga dihá sa ato; apan diri hisakpan ko gayud. Nakita ninyo nga
ang akong tinguhá maó da ang pagbilin kaninyo usá ka dungog ug usá ka
ngalan nga waláy buling, ug magahulát akó, sukad sa ilalum sa akong
lubnganan, nga kamó dili malimut sa akong kaagi ug dili malimot nga ang
ngalan ug dungog nga gibilin ko kaninyo linukat sa usá ka bahandi nga
maó day makahatag ang mga tawong dungganan: ang bahandi sa kinabuhi. Sa
katapusan, iampo ang inyong amahan kang Bathala.--Diego de Atienza.
Si Soleng ug si Meding buhi pa ug dinayeg sa tanan tungud sa ilang
pagkabuotan. Nangadakú silá sa waláy pagkaibog sa mga silaw, dungog,
honi, kabantug, bulawan ug kalipay nga ginatanyag kanunay sa atong
hamili, dungganan ug matahum nga katilingban.