Si Andrea nanganák ná. Si Pascual nagpakabutá-bungol sa tanáng
nahitabó. ¿Unsaon kó pagilá sa usá ka bata nga bunga lang sa usá ka
gugmang lumalabay, nianang gugma nga moturók lang kong makasayaw sa
"bailarina"?--pulong pa ni Pascual.
Si Andrea mikagyo tungud sa kaulaw ug sa hilabihang pagboyboy kaniya
sa iyang mga ginikanan. Ug sukad sa lungsod nga gikagyohan ni Andrea
siya nagsulát kang Abing, usá ka kauban niya sa "salón de baile",
ning mosunod:
"Higalang binati:
Pinadpad sa akong mangil-ad nga palad, adía karon akó ning
lungsora nagtago sa akong kangil-ad ug kinabuhi. Ang tuyo
ning sulát maó dá ang pagtambag kanimo aron dili ká palimbong
kang Augusto. Panamini ang akong gidangat. Gipakaingon kó nga
ang una kong pagkaligás walay "nada", apan mapait diay ang
pagasangputan. Si Pascual walá moilá sa iyang anak kay kamí
naghigugmaay man lang niadtong gabii nga siyá misayaw kanako
ug gidalá akó niya sa iyang automobil. Pagbantay bayá pagayo
nianang manayaw kanimo. Kong maligás ká, alaut kanimo kay ang
bunga sa imong gugma dili ilhon kay gugma konong salingkapaw,
gugmang lumalabay, gugma sa duha, tuló, upat ka takna
... Pagbantay pagayo ug ayaw gayud palimbong kang Augusto.
Imong higala sa gihapon,
Andrea Malaestrella.
Magbabasa: ang sugilanon sa itaas nga imong nabasa, maó ang kasaysayan
sa giingon: "Ang gugma dili katiawan. Usahay, usá ka gutlo nga gugma
mahimong usá ka tuig nga pag antus". Kadaghanan sa mga babayeng
nangaalaut naingón gumikan sa ilang walay pagbantay ug gumikan sa
ilang pagtiaw-tiaw sa gugma.
¡"FUERA" KAPYOT!
(Sugilanon)
--¿Dili ká gayud mosugót kanako? Inday, sud-onga ang akong kahimtang
kong dili bá makabuhi kanimo ug sud-onga ang kahimtang nianang tawo
nga buut usab kanimo magmanggad.
Nagkanayón si Tomás, usá ka batan-ong hiilhan, "popular" sa atong
katilingban, ug higala sa mga "político" ug sa mga magsusulat.
--Walá akó makasabút sa imong mga pulong--mitubag si Inday.--Kay
¿unsa man ang kahimtang mó?
--Akó dunay "título", sagabay sa Kagamhanan, pilionon sa
pagka-Representante karon, apan ugma sa pagka-Senador... Akó gisaaran
ni Hari Sergio I nga sa sunod nga piniliay himoong Representante....
--Aw diay; kong maó na lang kaná, ang akong gugma....
--Ang imong gugma--misagbat si Tomas--angay ihatag mó sa usá ka tawo
ingon kanako kay ikaw adunay mapaabut, ¡Pagkabulahan unya nato! Aduna
unyay "automóvil"....
--Higala, akó dili mahaylo nianang tanan,--mitubag si Inday pinataas
ang agtang.--Ang "título", ang mga katungdanan sa pamunoan, labi
ná ang "auto", dili maó ang makadaní sa akong kalooy ug sa akong
gugma. Akó dili gayud mosugót sa tawo nga magsalig lang sa PANGOPISYO
ug PANGAPYOT sa mga harihari. Mga olitawo nga ingon niini, dili angay
ug dili takus sa akong gugma.
--Nasayóp ka, Inday.
--Walá akó masayóp--mitubag si Inday nga madasigon.--Ikaw ang nasayóp
sa paghunahuna nga akó mosugót kanimo kay gipakaingón mó nga akó uyon
nga ang kalipay ug kapalaran sa pagkaminyo mahimo nga ipasikad lang
sa pagpangopisyo ug paglingkod sa lingkoranan sa pamunoan. Matuod nga
karong mga panahona walay maayo sama pa sa pangopisyo ug pangapyot
kay ang magbuhat sa ingón makasakay sa "auto" nga binayran sa sapi
sa Lungsod, walay hago ug sa katapusan sa bulan igo lang modawat
sa suhol. Ang mga gasa (regalo), labi ná kong Pasko, magtuasik ug sa
tanáng "banquete" ug mga kalingawan sa "teatro" maoy unahon pagabi-abi;
apan....
--¿Unsay apan pá?--misakgaw si Tomás sa pulong.
--Apan, hisayran ná sa tibuok kalibutan nga una ka usab tagaan
ug katungdanan, kinahanglan nga kuhaan ká sa imong kaugalingong
kabubut-on, kinahanglan nga magsunodsunod ka sama sa itoy. Anaa bitaw
kaná si Mr. Pasta tan-awa, adunay kaalam, adunay "título", maayong
lake konó; apan maó lay usá ka binatonán sa nagtuboy kaniya. Matud
pa sa iyang asawa kanako, usahay maoy mamaspas sa abug sa amerikana
ug kalsonis sa iyang agalon ug kong masakit kini maoy manghimuta
sa masakiton....
--Unsa may naa niana, Inday? Kong maayo lang ang atong kahimtang....
--Dili, dili gayud mahimo. Ang mga dalaga nga nagmahal sa ilang dungog,
dili angay mosugót, hinonoa angay magtamay niadtong mga olitawo nga
magsalig lang sa PANGAPYOT ug PANGOPISYO. Angay mong hisayran Tomás
nga kong ikaw akong mabana, ang labing dakung kaguol nako ug ang
labing mapintas nga samad sa akong kasing-kasing maó kini: nga ikaw
tawgon sa mga tawo nga itoy-itoy ni Hari Kuan. Busa, hangyoon ko ikaw
nga sukad karon dili ka ná, magutas ug hangyo kanako, kay akó dili
gayud mosugót sa mga olitawo nga ingon kanimo. Ang akong sugton maó
si Berting, ang tinamay mó, kay si Berting, bisan kabus ug bisan dili
"popular" sa mga tawo sa Kagamhanan, nagsalíg sa iyang kaugalingong
kusog ug kasaligan nga siya mabuhi ug makabuhi sa iyang banay gumikan
sa singot nga ipatulo niya sa iyang agtang.
Si Tomás, namulá ang nawong sa kaulaw, mikuha sa kalo ug milakaw....
"DIVORCIO"
(Dinalidali)
¡Divorcio! ¡Divorcio!
Mao kini karón ang butang nga ginahisgotan sa kadaghanan; sa mga minyo
ug dili minyo, sa mga sunoy ug mga dumaga. ¿Kinsay magpakahilum sa
atubangan sa usá ka butang nga nagdalá ug mga kadautan nga, matud pa
sa mga pari, labaw pa kay sa tanang kayo sa ispidno?
Tungud niana, si Utay ug si Sidó, usa ka palarang magtiayon, among
hingdunggan nga naglantugi. Ika 9 kadto ang takna sa gabii. Si Utay,
tapus manihapon, mipadulong sa hawanan sa balay, nagtuwang-tuwang sa
usá ka lingkoranan nga Viena, namaypay ug unya misinggit pagingon:
--Sidó, Sidó, umari ka; aduna akoy ipangotana kanimo.
Si Sidó, nga didto sa kosina nagpakaon sa iró, midalidali pagpanghunaw
ug giduol si Utay.
--¿Unsa ná, Utay?
--¿Unsa bá kanang gibutang sa Bag-ong Kusog nga konó adunay
"divorcio", nga mabulág ang mga minyo, nga balaod sa kabulagan,
nga kiní, nga kadto...?
--Maayo kaná, Utay; kinahanglan gayud nga aduna kitay balaod sama
niana....
--¿Kay unsa man lagí kaná?--misuná si Utay.
--Ang mga magtiayon nga dili magkauyon ug walá ná maghinigugmaay,
tugotan sa balaod sa pakigbulag ug tugotan usab sa pagminyo pag-usab.
--Nan ¿uyon ka niana?--nangotana si Utay.
--Uyon kaayo--mitubag si Sidó.--Bisan ibala akó sa kanyon, buut akó
nga adunay balaod sa kabulagan.
--¡Ah, dakung lampingasan! ¿Uyon ka diay sa "divorcio" kay buut ka
makigbulag kanako, no? Walay "conciencia"....
--Utay, pamatía akó. ¿Nabuang ka nga dili mó tagaan ug kagawasan
ang tawo ug ang gugma sa tawo? ¿nganong dili bulagon ang usá ka
magtiayon nga magsali lag away ug kanunay kinarwasay sama sa iring
ug iró? Mabulag man gani ang mga kaluha nga managlingkit sa ilang
pagkatawo, ¿ang mga magtiayon ná hinoon ang dili?
--¡Uy, saba dihá!--misinggit si Utay.--Nakabig kini ni Utik, kanang
kuwanggol nga _escribiente_ nga buut makigbulag sa iyang asawa kay
naibog sa usá ka "bailarina".
--Utay, akó uyon lagí. ¡Bisan patyon!
--"Pues" dili akó uyon."--misingka si Utay.
--Ayaw paningka diha.
--Dili usab akó buut nga ikaw magpatakag sulti nianang mga binuang
sa akong atubangan.
--¡Utay, ayaw ug upsa ang akong pailob!--mihulga si Sidó.
--Upson kó ang imong pailob. ¡Ang dili makaantus kanako, nga manaog
ning akong kaugalingon!
--Ikaw maoy angay manaog karon dayón.
--Dili akó manaog; kaanindot mog nawong nga magpakanaog sa akong
balay nga kaugalingon--mikulihad si Utay.
--¿Dili ka manaog?
--Dili akó manaog, bisan patyon usab.
--Babaye kang walay ulaw nga misupak sa "divorcio", aron
ingnon. ¡Phué!--nanluwá si Sidó.
--Ikaw usab pustantis (protestante) nga lampingasan nga miuyon sa
"divorcio" kay buut magminyo sa sapi ni Duray, bisan kini pandakon
ug ang nawong putí pay dangol.
Si Sidó walá na makaantus sa mga sulti sa iyang asawa; napalong ang
iyang panan-aw, migunit sa "garrote" ug giligid ug bunal si Utay. Kini
napaligid sa hawanan ug napakamang. Unya gisakwat ni Sidó ug gipaligid
sa hagdan. Si Utay nagligidligid sa hagdan daw baril sa sirbisa. Sa
pagabut sa yuta, si Utay mitindog ug midagan padulong sa balay sa
iyang igsoon, diin didto ná lang mohigda nianang gabhiona.
Nakita sa mga silingan, nga niadtong gabhiona nahikugang tungud sa
gubat ni Utay ug ni Sidó, nga ang alaut nga asawa napunó sa lagum ug
ang ulo nasísí tungud sa mga bunal sa "garrote". Ang iyang kamut nga
walá, nakimay pa.
Sa pagkabuntag, ang mga molopyo sa balangay nagpundok-pundok sa
kadalanan ug walay laing gisultihan kong dili ang mga samad ni Utay.
Ang mga kadapig sa "divorcio" nagkanayón: "Maayo dá. Maayo bitaw nga
adunay "divorcio". Buwahan ang asawa nga magsubí-subí, pikahán dayon
sa bugha".
Ug ang mga kaaway usab sa kabulagan, nagkanayón: "Maó na gayud ang
magtiayon: managaway gihapon. Siyá si Utay angay mag-antus kay bana
man niya".
Tapus kini ipamulong, mibuthó si Utay nga nagdalí paglakaw. Ang nawong
punó sa lagum ug ang ulo gibangutag tinabas kay samdan. Ang bukton usab
niyang wa gibugkusan ug gibitay sa usá gihapon ka tinabas kay napíang.
Ang nawong sa alaut nga asawa, nagkusmod, daw "leon" nga kumukaog tawo.
Usá niya ka higalang karaang, si Damiana, sa pagkakita kaniya,
nangotana gilayon:
--¿Naunsa ka ugod?
--Gitampasan ni Sidó.
--Nan, ¿asa ka mán karón?
--Adto sa Hukmanan: ¡mangayo akog "divorcio"!
--¡Susmarosip! ¿Makigbulag ka?
--¡Makigbulag!--mitubag si Utay nga nangisog.
--Hunahunaa nga....
--¡Makigbulag gayud akó! "Divorcio", "divorcio" gayud ang tambal
niini. ¿Kinsay maka-antus sa usa ka banang mananap?
Human nilag sulti, si Utay nagpaturatoy ug lakaw sa dalan ug
nagkibut-kibut ang baba. Kutob sa mangotana kaniya kong asa siyá,
gitubag dayon:
--Nangita akog "divorcio". Patyon akó ni Sidó.