Litigantibus in nostra Parlamenti curia procuratore nostro generali
pro nobis actore ex una parte et mercatoribus pannorum ad detaillum
sive draperiis Par. commorantibus defensoribus ex altera, pro parte
d. procuratoris nostri fuit propositum quod in civitate Par... super
singulis ministeriis et mercaturis... ab olim certe facte fuerant
ordinaciones et presertim super facto mercature pannorum potissime
venditorum vel ad vendicionem ad detaillum dispositorum, et inter
cetera fuerat ordinatum quod non venderentur panni male vel parum
madefacti sub pena unius uncie argenti neque tincti mala tinctura et
specialiter in altera duarum quarum una moleya vulgariter _molée_, alia
vero in bresillo que gallico nomine _en bresil_ nuncupatur, quibus
casibus debebant panni sic tincti comburi, nec eciam in quibus esset
fractura seu ruptura cardonis, nisi ligatura ex opposito sit vel esset
affixa vel abscisa, et pariter si in eis sint... fila ex transverso
vel aliena, neque eciam inter asseres pressurati quod gallice vocatur
_esselletéz_, cujus racione debetur pro pecia una marcha argenti
nomine emende, nec insuper exhumerati, quod dicitur vulgari nomine
_espauléz_, qui in capite panni quod emptoribus consuevit exhiberi
tonsi sunt dumtaxat et non alibi, quinymo neque male seu minus alte
tonsi quod sub pena duodecim den. par. pro qualibet ulna existit
prohibitum, quoniam sub hac alta tonsura septem... latitari poterant
vicia, videlicet falsa tixtura, falsa fullatura, falsa seu mala
tinctura et minus debite facta madefactio, fila eciam seu radii
filorum alienorum atque insuture que gallice dicuntur _entraictures_
et fracture seu rupture cardonum ac eciam trochearum seu poliarum.
Erat insuper... prohibitum ne nimis basse tonsi venderentur et eo
casu, quia non potest corrigi nec emendari, venditor ad emendam
nobis arbitrariam et ad precii restitutionem emptori tenetur...
Dicebat eciam pred. procurator noster quod drapperii suprad. pannos
hujusmodi viciis... contactos necnon tinctos[1207] in garencia pura
pro semigrano et habentes villarum signa in quibus non erant facti ac
flosculos cericos assutos, cum tamen non sint de villis illis quas d.
flosculi designant, sepe... fraudulose vendiderant... que, ut liberius
valerent occultare, per electos ex ipsis et non per tonsores pannorum
qui jamdudum ad visitacionem faciendam fuerant ordinati, pannos suos
procuraverant visitari, et quia hec ad noticiam reformatorum nuper
Parisius ex ordinacione nostra existencium pervenerant, eorum panni
fuerant arrestati, ac propter odium quod contra se tonsores pannorum
habere dicebant, per alios una cum juratis fuerant iterum visitati,
in quorum pluribus vicia supradicta per dictum procuratorem nostrum
specificata in quantum quemlibet d. drapperiorum concernebat, post
iteratam visitacionem per textores, fullones, cousturarios et alios
ex dictorum reformatorum ordinacione factam, reperta, quare... d.
pannos arrestatos concremendos aut nobis confiscatos et acquisitos fore
dici... ac eosdem drapperios in magnis emendis erga nos condempnari...
et ne de cetero similia facere presumerent, eisdem inhiberi et
alias super hiis, si opus esset, de condecenti remedio per dictam
curiam nostram provideri supradictus procurator noster petebat ad
hoc concludendo. Ex parte dictorum defensorum extitit in contrarium
propositum quod... in ea [civitate Par.] tamen plures diversi status
homines habitabant quodque propter multitudinem habitancium in eadem,
quod uni non erat necessarium, potissime in quantum mercaturam
panni concernebat, alteri majoris forsan vel minoris status esse
poterat conveniens vel utile, quamobrem... rei publice erat expediens
mercaturas majoris et minoris precii reperire, nam de jure et racione
cuilibet licitum erat mercari atque contrahentes se invicem decipere,
dum tamen fraus vel dolus non committatur in contractu et si in rebus
venditis vicium sit apparens, de illo venditor non tenebatur...
Dicebant eciam quod quodlibet ministerium per se Parisius suos habebat
visitatores et juratos qui super aliis ministeriis visitare non
poterant, et quia tonsores qui ministerium suum habent separatum a
dictis drapperiis, eos nitebantur... visitare, orta fuerat, dictis
tonsoribus mediantibus, et prosequentibus coram reformatoribus nostris
nuper Parisius existentibus, ex eo quod medietas emendarum ex pannis
male tonsis proveniens ad dictos tonsores pertinere dicitur, presens
discordie materia et quamvis inter aliquos ex dictis drapperiis coram
preposito Parisiensi mota fuisset controversia, racione certorum
pannorum male seu nimis alte tonsorum et a sentencia que ad ipsorum
utilitatem lata fuerat per procuratorem nostrum in Castelleto ad dictam
curiam nostram extitisset appellatum, post appellacionem tamen in
eadem curia nostra desertam pronunciatam causamque principalem coram
dicto preposito remissam, fuerant dicti draperii ab impeticione dicti
procuratoris nostri absoluti, quequidem sentencia in rem transierat
judicatam, quibus tamen non obstantibus, ad prosecucionem tonsorum
hiidem drapperii coram dictis reformatoribus fuerant, ut prefertur,
evocati et eorum panni per eosdem tonsores visitati, quamquidem
visitacionem, tanquam per eorum odiosos factam, predicti drapperii
semper contradixerant. Proponebant ulterius quod ipsorum non... erat
intencio quominus, racione pannorum minus debite madefactorum, uncia
argenti, secundum tenorem registri, solvatur impedire..... si tamen
vicio tonsorum id factum esset, debent tonsores... et non drapperii
teneri; nolebant eciam sustinere pannos inter asseres plicatos vel
exhumeratos vendi debere... quamquam sibi licitum fore dicerent pro
plicaturis ordinandis in pannis quos in armariis suis reponebant super
ipsos unum magnum asserem ponere absque tamen alia pressura, nec quod
liceat vendere pannos quasi tinctos in semigrano qui non sunt vel
dumtaxat in garencia, seu in eis sigilla ponere aliarum villarum vel
signa alia quam earum in quibus facti sunt et quin propter hoc debeatur
emenda nunquam fuerat eorum intencionis sustinere. Si vero panni
essent alias male tincti, non erat eis imputandum, tum quia ex eorum
facto non contingebat sed eorum qui pannos tingebant, tum eciam quia
vicium erat... apparens quod declaracione non eget et quod unicuique ex
visu solo constare poterat, quapropter de eo teneri... non debebant.
Tingere insuper in tinctura quam moleam seu _molée_ nuncupant non erat
prohibitum, supposito vero quod alias prohibitum fuisset, postea tamen
permissa fuerat hujusmodi tinctura et deinde iterum tempore defuncti
Hugonis _Aubriot_, olim prepositi Parisiensis prohibita et demum si
misceretur cum alia tinctura premissa, quamvis in pannis modici valoris
semper licita fuisset... et idcirco occasione hujusmodi statutorum,
erant excusandi, et insuper dicebant quod vendere pannos alte tonsos
non erat illicitum, ymo panni alte tonsi erant legales et mercabiles
et sic emebant a mercatoribus a villis in quibus certe leges erant
super hoc... ordinate eos defferentes sed nec revera vicium erat sed
expediens habere pannos alte tonsos, presertim eis qui aliquando
habent eos diu in domibus suis custodire, poterant eciam in alium
colorem tingi, quod fieri non posset si ad finem et perfecte tonsi
fuissent, nam tunc tingendo fila comburerentur et efficeretur pannus
inutilis qui, si non fuisset tam basse tonsus, utilis remansisset et
si alte tonderetur, poterat, sicut plures appetunt, cotonnari, quod
pati non posset bassa tontura. Nullum eciam latere poterat sub alta
tontura vicium vel defectus, quia ex retroverso panni poterant omnia
vicia, si qua forent in eo, luculenter apparere, cumque licitum sit
eis pannos eciam nullo modo tonsos vendere, si voluerint, eadem et
forciori racione tonsos alta tontura ipsis vendere licebat, attento
potissime quod ipsi sepius suis suadebant emptoribus ut adhuc modicum
deprimi facerent tonturam quod et ipsi sepissime suis eciam sumptibus
post vendicionem fieri faciebant, ex quibus altam tonturam non esse
defectus vel vicium, ymo, sicut premittitur, expedientem esse dicebant,
et, si non unimode tonsi forsitan reperirentur, hoc eis imputari non
debebat, cum non ex facto eorum proveniat sed tonsorum qui communiter
bini pannos tondere consueverunt, quorum sepius contingit alterius
manum fore preponderosam vel forficem habere minus scindentem vel non
bene preparatam, propter quod eciam super tonsores fuerat jamdudum
imposita pena duodecim denariorum pro ulna. Si qua vero fractura
seu ruptura cardonis vel alia in pannis existat ex opposito, et
cognosceretur, solitum erat unum filum pendens apponi nec eorum est
factum et tamen vicium est apparens, de quo minime teneri poterant...
attenta vero sentencia supradicta contra tonsores in Castelleto
obtenta, procuratorem nostrum non esse admittendum et quod eorum panni
arrestati sibi deliberarentur... nec dictorum tonsorum relacionibus
fides adhiberetur, cum eorum sint, ut predicitur, odiosi, necnon quod
a dicti procuratoris nostri impeticionibus absolverentur petebant
dicti drapperii ad hoc concludendo..... Supradicto procuratore
nostro replicante et dicente nimis altam tonturam esse vicium, ut
expresse sonat verbum nimis, nam sicut nimis basse tondere viciosum
est, eadem racione nimis alte... quodque sub nimis alte tonso panno
pulveres concervantur et aqua vel pluvia superveniente, pannum
per putrefactionem corrumpunt....... Præterea dicebat... id quod
proponebant drapperii... sibi licere magnum asserem pannis suis
supponere ad ipsorum pocius accusacionem valere quam excusacionem
quum asseribus ipsis madefactis et calefactis in pressuris ad modum
torcularis factis adeo pannos comprimebant quod ordinacionem de parvis
asseribus imponendis in hoc fraudare nittebantur, et supposito quod
dudum tinctura dicta _molée_ in pannis modici precii fuisset permissa,
ipsi tamen nunc eadem abutentes, eciam pannos magni precii in ea
tingere faciebant, quodque revera nulla ordinacione permittatur, et
insuper hujusmodi pretextu quod a mercatoribus extraneis pannos in
quibus erant vicia supradicta... emebant, non erant excusandi... quum
licet inter se de precio conveniant, nunquam tamen solvere consueverant
nisi prius in domo sua panno visitato... nec eis prodesse poterat quod
deffectus apparentes fore proponebant, nam adeo suorum operatoriorum
offuscare consueverant limina verbisque juratoriis et excessivis
assercionibus emptores seducere, quod deffectus hujusmodi non poterant
apparere... ex quibus... quod prefati drapperii ad proposita sua
non erant admittendi..... procurator noster concludebat... tandem
partibus... auditis ordinatoque per dictam curiam nostram quod quatuor
ex consiliariis nostris in eadem pannos arrestatos... facerent per tot
personas in talibus expertas quas eligere vellent visitare... visis
igitur relacionibus super visitacionibus sepedictorum pannorum...
factis..., curia nostra per suum arrestum infrascriptas quinque panni
pecias..... non esse venales ex certis causis et deffectibus...
nobisque confiscatas... fore et in usus pios, secundum ordinacionem
ejusdem curie nostre, convertendas declaravit... quemlibet infra
seriatim nominatum pro qualibet pecia panni male tincti... nobis in
emenda unius marche argenti, videlicet Thomam _Aymer_, etc..... necnon
Stephanum _Guederon_ racione unius pecie violeti morei novem ulnas
continentis que inter asseres extiterat pressurata condempnavit...
drapperios ab emenda, racione pannorum nimis alte seu nimis basse
vel male unite tonsorum ac eciam tinctorum in molea, pro tempore
preterito dumtaxat relevavit... matura eciam deliberacione prehabita,
curia nostra... certas fecit super certis punctis et articulis
superius tactis ordinaciones, quas nos constituimus et volumus... ut
ordinaciones regias... observari, et, ne quis earum valeat ignoranciam
pretendere, fecimus easdem in gallicis verbis redigi in modum qui
sequitur: Ce sont les ordenances faictes, ordonnées et advisées par
nostre court de Parlement pour l’utilité publique... regardans le fait
de la marchandise de draps venduz en nostre bonne ville de Paris,
lesqueles nous voulons... estre tenues... sanz enfraindre sur les
peines en icelles contenues: 1º que touz draps quelxconques mouilliéz
et tonduz qui doresenavant par les drappiers et autres vendans draps
en la ville de Paris seront venduz ou exposéz en vente à détail ou
autrement en la dicte ville, seront tonduz à fin en ceste maniere,
c’est assavoir, se ilz sont gros et de petit pris comme de 20 s.
l’aulne et au dessoubz, ilz seront tonduz hault à fin et, se ilz sont
fins, deliéz et de plus haut pris, ilz seront aussi tonduz à fin en
telle maniere qu’ilz soient touz prests pour bouter le cisel sens ce
que jamais il soit neccessité que iceulz draps soient retonduz, et
qui desoremais fera le contraire il paiera au Roy n. s. pour chascune
aulne de drap 12 den. par. d’amende et aussi paiera le tondeur qui
iceulz aura tonduz autres 12 den., sauf aus diz drappiers avoir leur
recours contre lesdiz tondeurs ou cas où il sera trouvé la faulte de la
dicte tonture estre avenue par la faulte et coulpe d’iceulz tondeurs.
_Item_ que doresenavant les drappiers de la dicte ville de Paris seront
visitéz par cinq juréz qui à ce seront preposéz chascun à l’eleccion
et nominacion des gens de son mestier par le prevost de Paris et
ses successeurs, c’est assavoir un drappier, un tondeur, un foulon,
un tainturier et un tailleur de robes. _Item_ quiconques vendra ou
exposera en vente en la ville de Paris aucuns draps qui aient esté ou
soient esseléz ou mal tains ou non entresuivans en tainture, il paiera
d’amende au Roy pour chascun drap... un marc d’argent. _Item_ aucun
d’ores en avant ne pourra vendre ne exposer en vente en la dicte ville
de Paris draps tains en moulée pure, pour ce que c’est une tainture
corrosive, mauvaise et ardant de soy plus hault de 12 s. l’aulne et
au dessoubz, et qui fera le contraire sera puni d’amende arbitraire
à la discrecion du prevost de Paris... non comprins toutesvoies en
ceste presente ordonnance les fins draps ainsi tains en moulée qui...
seront apportéz à Paris d’estranges parties, lesquelz toutesvoies ne
pourront estre venduz... par les drappiers et autres vendans draps
en la ville de Paris qu’ilz ne soient essorilliéz, c’est assavoir la
lisiere ostée tout au long, sur peinne de perdre le drap ou la valeur,
de quelque moison que il soit, et supposé que partie en ait esté
vendue, sur les quelz fins draps encore le prevost de Paris et ses
successeurs, appelléz avec lui les diz juréz et autres expers en fait
de drapperie mettront prix raisonnable. _Item_ et aussi ne pourra aucun
vendre doresenavant..... en nostre dicte ville de Paris autres draps
esquelz aura tainture de moulée mistionnée avecques autre tainture,
se n’est que la mesleure ou mistionnement soit fait selon la teneur
du registre sur ce autrefois fait contenu es ordonnances faictes sur
le mestier des tisserans de la ville de Paris cy dessoubz incorporée,
de quelque pays, priz ou valeur que yceulz draps soient, que ilz ne
soient essorilliéz d’une lisiere, la quele sera ostée tout au long
d’icelluy drap, et quiconques sera trouvé d’oresenavant faisant le
contraire, il perdra icelluy drap ou la valeur d’icelluy, de quelque
moison ou grandeur que il aist esté ou soit, supposé encores que partie
d’icelui drap ait esté vendue, et y mettra le prevost de Paris priz en
la maniere que dit est en l’article precedent.--Cy s’ensuit la teneur
dudict registre des tixerrans, c’est assavoir que doresenavant aucun
ne mettra ne fera mettre es villes de Paris, de S. Marcel ne es autres
fauxbours d’icelles villes ne ailleurs en la banlieue de Paris, noir
de chaudiere que l’on appelle à present moulée, fors en la maniere qui
s’ensuit, c’est assavoir sur chaisnes de 16 à 1800 en lainne plate, sur
lesqueles sera mise titure de lainne blanche et noire neisve avecques
partie de violet ta[i]nt en guede et en garence qui ne monte point
plus du tiers qui vouldra, se ilz n’y vuellent point mettre de violet,
fere le pourront, et aussi en et sur chaines à trois piéz de 1500 en
lainne roonde dont l’en fait petiz draps et gros appelléz gacheiz, sur
quoy se mettra titure de lainne blanche et noire neisve sanz aucune
couleur. _Item_ que nulz drappiers ou autres vendans draps en la ville
de P. ne vendent... doresenavant draps qui soient casséz de chardon ou
de poulie, que iceuls draps ne soient essorilliéz à l’endroit où lad.
casseure sera, c’est assavoir que la lisiere soit ostée et laissiée
toute pendant en icelluy drap en autelle longueur comme lad. casseure
se comportera sur peinne de demy marc d’argent à appliquer au Roy n.
s. et de rendre l’argent qu’ilz en auront reçeu à l’acheteur et de
reprendre le drap. _Item_ que aucun drappier ne autres vendans draps en
la ville de P. ne vendent... en icelle ville doresenavant draps plains
qui aient rayes traversaines en eulz, se ainsi n’est que, avant qu’ilz
soient exposéz en vente, ilz soient couppéz ou tranchiéz et mis en
deux pieces en tant de lieux comme il y aura de royes traversaines ou
la lisiere ostée à l’endroit d’icelle roye sur peinne de perdre iceulz
draps ou la valeur d’iceulz. _Item_ que aucun ne vende... à Paris draps
plains et d’une couleur qui aient rayes d’estranges filz au long d’eulz
sur peinne de forfaire iceulz draps au Roy n. s. _Item_ et combien
que pieça par ordonnance sur ce faicte les draps se doient aulner
pardevers le feste, pour obvier aus fraudes qui sur ce adviennent...,
il est ordonné que doresenavant sera en l’eleccion et voulenté de ceulz
qui acheteront draps à Paris de faire aulner le drap par eulz acheté
pardevers la lisiere ou par le feste du drap. _Item_ et demeurent
toutes les ordonnances autrefoiz faictes sur la marchandise de la
drapperie en leur vigueur ausqueles par ces presentes ordonnances n’est
expressement derogué. Et est assavoir que encores demeurent aucuns
poins ausquelz le procureur du Roy a requis estre pourveu sur les quelz
il sera pourveu par le prevost de Paris.
Pronunciatum XIX{a} die februarii anno nonagesimo quinto.
(Reg. du Parlement, X{1a} 43, fº 107-111.)