zij schijnt begrepen te hebben, dat er een tijd voor alles is; althans
op 18 November j.l. heeft zij zich onder 't juk begeven, en wel met
dien deftigen Heer, die achter haar zit, den directeur Hillebrand
Bentes. Vondel heeft, als te verwachten was, een bruiloftslied op hen
gemaakt, en nu komen zij hem hun dank bewijzen, door bij de eerste
vertooning van zijne "Gebroeders" tegenwoordig te zijn. Er behooren
nog twee heeren tot haar gezelschap: de oudste is de geneesheer De
Haes uit de Beverwijk, de ander is haar broeder Joost, de zwager en
boezemvriend van den Drost. Of de Drost zelf zal komen, daar zou
ik schier aan twijfelen. Er is, sedert dat Vondel, nu eene maand
of wat geleden, tot de Roomsche Kerk is overgegaan, wat verkoeling
ontstaan in de vriendschap, die Hooft hem vroeger bewees; niet dat
deze juist zoo streng Gereformeerd is: ik geloof, om de waarheid te
zeggen, dat hij tot geheel geene Kerk behoort; maar hij is afgepast
en voorzichtig in handel en wandel, en een vijand van al wat naar
manifestatie en ostentatie zweemt. Bij hem wordt het hart altijd door
het hoofd beheerscht, bij Vondel regeert het hart het hoofd: en zoo
zullen die twee het op den duur nimmer samen kunnen vinden. Maar wie
in zijne genegenheid voor Vondel onwankelbaar blijft is de grijsaard,
die daar een paar kamertjes verder komt zitten, de geleerde professor
Vossius. Onze dichter heeft hem zijn treurspel opgedragen, en na de
lezing bracht Vossius er zijn oordeel over uit met twee woorden:
scribis aeternitati. [68] Dat lief en tenger meisje, dat met hem
gekomen is, is zijne zeventienjarige dochter Johanna, aan welke hij,
sedert het noodlottig omkomen van hare begaafde zuster Cornelia, [69]
in dubbele mate gehecht is. Arme vader! geen drie maanden zullen er
verloopen zijn, of eene kwaadaardige koorts zal u ook deze telg van
't hart scheuren en van geheel uw eenmaal zoo bloeiend gezin niet
eene enkele overblijven, om u de oogen te sluiten. [70]
Wilt gij nog meer bekenden van onzen puikdichter zien, zoo wend uwe
oogen eens eene verdieping hooger naar het echtpaar, dat in 't vierde
kamertje van het tooneel af gezeten is. De man is de waterschout
Nikolaas Van Buyl, de vrouw is Truitje Roemer Visschersdochter. Zij
had zich nog gevleid, dat hare zuster Tesselschade uit Alkmaar zou
overkomen, maar die keurde het seizoen minder tot reizen geschikt:
de lucht stond naar sneeuw, en als het sneeuwt, is de toegang tusschen
Alkmaar en Haarlem doorgaans belemmerd. Toch heeft de weduwe Crombalgh
zich aanbevolen om bericht, hoe 't stuk voldaan had; want al onderhoudt
Tesseltje voortdurend nauwe betrekking met hooggeplaatste lieden als
Huygens en Hooft, zij vergeet toch haar ouden vriend Vondel niet; en
't zou haar ook kwalijk passen, nu hij haar onlangs zijn "Elektra"
heeft opgedragen en haar geloofsgenoot geworden is bovendien. Zie, de
grijsaard nevens Juffrouw Van Buyl, is haar neef Cornelis Van Campen,
van wien ik u zooeven sprak, en twee plaatsen van hem zit Abraham De
Wees met zijne familie, de boekverkooper op den Middeldam, [71] die
thans bij voorkeur door Vondel met het drukken van diens gedichten
begunstigd wordt, wat hem geen windeieren leit. Op dezelfde rij wijs
ik u een tal van vrienden en verwanten van Vondel, meest buren uit
de Warmoesstraat, maar toch ook van den Nieuwendijk, van 't Rok-in
en elders. Daar hebt gij, om te beginnen, 's mans zwager Hans De
Wolff, die zich de zijde-kramer noemt, ofschoon hij wel handelaar
mag heeten, als men de uitgebreidheid in aanmerking neemt der zaken,
die hij drijft: bij hem zit zijn zoon, die Hans heet als hij, maar
zich liever Joan laat noemen, en diens aanstaande, Cornelia Block, en
daarachter, ja waarlijk, daar houdt onze dichter zelf zich schuil. 't
Is opmerkelijk, hoe de man, die met de pen in de hand zoo stout is
en voor niemand terugdeinst, zich in gezelschap zoo schroomvallig
toont en zich liefst op den achtergrond plaatst. Intusschen, dat
ziet men meer. Zie, daar verder op, nevens hen, die ik noemde, hebt
gij nog drie zijdehandelaars: David Rutgers en Daniël De Neufville,
en den ouden Abraham van Halmael, met zijne dochter Sara en haren
man, Warner Van Lennep, van Emmerik, wien de booze wereld nageeft,
alleen om hare hand te bekomen Mennist geworden te zijn en het
bedrijf van goudsmid opgevat te hebben, tot groote ergernis van
zijne familie. Zijne vrouw is machtig op 't comediespel gesteld:
de tooneelspeler Adam Carelsz. heeft dan ook nog onlangs haar lof
hemelhoog verheven in de opdracht eener bij hem gedrukte vertaling
van Horace, een treurspel van zekeren Corneille, die in Frankrijk
naam begint te maken als tooneeldichter, welke vertaling het werk is
van zekeren Jan De Witt van Dordrecht. De verzen zijn juist niet te
best; maar men zegt, dat de jonkman in andere dingen niet onknap is en
zijn weg wel maken zal. Om tot Juffer Sara terug te keeren, gij ziet,
dat zij hare kinderen vroegtijdig smaak in de kunst wil geven, want
zij heeft hare beide zoontjes, Jacob en Jan, en haar dochter Betje
meegebracht. 't Zal te bezien staan, of zich de liefhebberij in haar
nakroost zal voortplanten. Die brunette daarnevens is Maria Ansloo,
dochter van Jan Claesz. Ansloo, kruidenier op 't Water, en de jonkman
achter haar is haar vrijer, Anselmus Hartsen van den Nieuwendijk. Maar
pas op, daar komen de Regenten van de godshuizen, die 't tevens van
den Schouwburg zijn, hunne plaatsen innemen. Daar hebt gij, van 't
Weeshuis, Nicolaas Van Campen, den bouwmeester, Cornelis Jan Witsen,
Willem Van Loon en Guillaume Lindemone;--van 't Oude-Mannenhuis
Tijmen Jacobsz. Hinlopen, die, evenals zijne geheele talrijke
familie, veel met Vondel opheeft, en hem dikwijls te Eikhof op zijn
buitengoed bij Bussum noodigt; voorts Gijsbert Michielsz. Hoppesack,
Dirk Aertse Koek en Jan Michielsz. Blaeuw. Gerbrand Claesz. Pancras
behoorde ook vroeger tot de weesvaders, maar hij zit nu in hooger
waardigheid--daar komt hij het kamertje binnen, voor Burgemeesteren
bestemd, en met hem zijne ambtgenooten Abraham Boom en ridder Willem
Backer, vanouds begunstigers der Remonstranten en daarom bij Vondel
in goeden reuk. Wat Jan Cornelis Geelvinck betreft, ik geloof niet,
dat wij hem zullen zien; die valt niet erg comedieachtig. De vierde
man in hun kamertje is de Schout, Dr. Jan Ten Grootenhuis: nog altijd
dezelfde, die Vondel er door geholpen heeft, toen deze wegens zijn
Palamedes vervolgd werd en men hem naar den Haag opeischte, om hem
te hangen. En daarachter hen ziet gij het vroolijke gelaat van den
Stads-secretaris Daniël Mostert, Vondels grooten vriend, en die beter
dan eenig tooneelist de kunst verstaat, om 's dichters verzen voor te
dragen, dat zij roeren en treffen. Het Kamertje daarnevens is voor
de Schepenen bestemd. Daar ziet gij Dirk Tholinx, die met de zuster
van Hooft is getrouwd, en Henrick Dircksz. Spieghel, die eerlang
tot hooger waardigheid klimmen zal, en Reinier Joan Huydecoper, die
meer dan iemand er prijs op stelt, als een kunstminnaar erkend en
gevierd te worden. Maar ook de Vroedschap is heden avond niet slecht
vertegenwoordigd: daarover ons zit de grijze Jacob De Graeff, die,
in 1619 uit den Raad gezet, in 1630 daar weder inkwam op den eed,
door hem in 1603 gedaan; wat verder de oud-burgemeester Gerard Schaep,
die op de Bloemmarkt woont, met zijne nog altijd bekoorlijke vrouw,
Maria Spieghel, die als kind op Vondels schoot gezeten heeft, toen
hij nog bij haren oudoom, den beroemden zededichter, verkeerde. Het
verloop der jaren en het veranderen der omstandigheden hebben
een grooten afstand doen geboren worden tusschen de vrouw van den
aanzienlijken Regent en den eenvoudigen winkelier, maar toch betoonen
man en vrouw zich jegens hem minzaam als altijd en schuilt er achter
den eerbiedigen toon der verzen, die Vondel hun toewijdt, toch eene
vroolijke scherts, die van gemeenzaamheid getuigt. Eindelijk wijs ik
u nog Jan Claesz. van Vlooswijck, denzelfden, om wiens benoeming tot
Kapitein bij de schutterij elf jaren geleden zooveel te doen was en
heel wat volks ontschutterd werd. [72] Maar 't zal nu wel haast vier
uren zijn, zoodat wij ook een gemakkelijk plaatsje innemen: het spel
zal wel zoo aanstonds beginnen.
Ja waarlijk! de gordijnen worden over de dwarsstang
heengeslingerd. Nu! wat zegt gij? is 't niet een fraai tooneel,
met zijn prachtigen troon in 't verschiet, tusschen standbeelden
in nissen? Dat borstbeeld boven den troonhemel is dat van Prins
Frederik Hendrik, en hooger nog ziet ge op een schilderij de goden
van den Olympus, en in 't frontespies de Bijkorf. De zijwanden worden
gevormd door uitspringende balkons, met kolommen en pilasters van
Korintische bouworde. 't Is waar, het eene balkon is nu gedekt door
een geschilderd rotsscherm, dat er tegen aangezet is; wat te kennen
geeft, dat de handeling in de open lucht voorvalt; gij moet u alzoo
den troon en al 't getimmerte wegdenken en u voorstellen dat gij in
een bergachtig landschap kijkt. Een weinig verbeelding is er bij
noodig: maar bovendien, Vondel zorgt altijd in zijne stukken, dat
zijn personages aan den toeschouwer eene dichterlijke en toch zeer
juiste en nauwkeurige beschrijving geven van de plaats, waar zij zich
bevinden. Pas op! daar vertoont zich de Hoogepriester Abjathar met
zijne priesters op 't in een rots verkleed balkon; hij wordt ondersteld
nedergedaald te zijn van den bergtop, waar Gabaa gelegen is. Gij zoudt
voorwaar in dien deftigen grijsaard, wiens hoogepriesterlijks kleeding
Vondel zelf tot in de kleinste bijzonderheden heeft voorgeschreven,
den vroolijken offeraar aan de godin Bierana en den god Brandemoris,
Harmen Van Ilt, niet herkennen. Die voor de Rei van Priesteren 't
woord voert, is de letterzetter Frans Schuylingh. En daar treedt van
de andere zijde, zoo 't heet uit de vallei, de bontwerker Jan Lemmers
te voorschijn als Koning David, die den Hoogepriester komt raadplegen
over de middelen, om Gods toorn te verzoenen en de droogte te doen
eindigen. Voor de Levieten, die hem volgen, spreekt Adam Carelsz. van
Zjermesz, dezelfde, die ik u zooeven noemde als uitgever van den
vertaalden Horace--een uitmuntend tooneelspeler. En nu geluisterd....
Het eerste bedrijf is uit. Heerlijke verzen, niet waar? en hoe prachtig
is niet die beschrijving van de driejarige droogte en de daaruit
voortgesproten rampen! En hebben zich die vier zangers, Barend Van
Hoorn, Jacob Willemse, Jan en Jelis Noseman, niet voortreffelijk van
hunne taak gekweten? Ofschoon ik beken, dat ik de Reien liever hoorde
zeggen dan zingen; er gaat met dit laatste te veel van de woorden
verloren. Nu zullen die wraak- en moordlustige Gabaonners optreden,
voorgesteld door Thomas De Keyser, van wien Gansneb Tengnagel zong:
't Cieraad onzer treurtoneelen,
Tomas Keyzer meen ik, die
Ziel en zinnen plagt te streelen,
Ik, als Keyser, naad'ren zie
Die de wereld zoo verbeelde,
Stem noch uytspraaks weerga had,
Zelf ook met zijn wesen speelde,
Als hij maar 't toneel betrad.
Hoor! de Gabaonners zijn verlangend te weten, welk antwoord de Koning
van God ontvangen heeft; doch hunne nieuwsgierigheid wordt maar half
bevredigd. Maar nu komt David zelf uit het heiligdom en meldt hun,
dat Gods toorn alleen te stillen is door verzoening van het kwaad,
aan die van Gabaa door Saul gedaan. Dat is den Gabaonners koren op
hun molen en zij vorderen nu bloed--den dood van Sauls onschuldige
zonen. De Koning is alles behalve geneigd, om hun dien harden eisch
toe te staan; maar de Hoogepriester wijst hem op Gods geopenbaarden
wil, en Benajas--door Paulus Pierson voorgesteld--voegt er politieke
redenen bij.
Nu hebben wij 't derde bedrijf. Daar komen Rispa en Michal, Sauls
weduwe en dochter, in zwart en wit rouwfloers uitgedost. Voor Rispa
had De Bray moeten spelen, die uitmunt in de vrouwenrollen; maar hij
heeft het tooneel verlaten en nu neemt Isaac Verbiest zijne plaats
in. Michal is Jacobus De Villiers: beiden zijn goede tooneelisten; doch
't is te hopen, dat er eens een tijd komt, waarin wij de vrouwen ook
door vrouwen zien vertegenwoordigen. Nu komen die niet anders op het
tooneel dan als er gezongen moet worden; maar in een hoofdrol heeft
tot nog toe geene vrouw zich gewaagd. [73]
Volgt het gevangennemen der zeven gebroeders, voor wie Jan Heerhuyzen
de barbier het woord voert, en de jammerklachten der bedrukte moeders,
die in 't vierde bedrijf tot radeloosheid overslaan, wanneer zij van
David geen genade hebben kunnen verwerven en de zeven gebroeders aan
de Gabaonners overgeleverd en door hen ter strafplaats geleid worden.
De gordijnen worden nu nedergehaald; zeker zal er aan den toestel
veranderd moeten worden. Ik hoor al dat er gesjouwd en getimmerd wordt.
Daar gaat het tooneel weer open; ja, ik dacht wel, dat ons eene
verrassing bereid was: daar hebben wij zoowaar een tusschenspel! Daar
hangen de zeven broeders--net eene galg vol--van Gabaonners,
Staatsjuffers en Levieten omringd. De Keyser zegt er de verzen bij
op, die wij op het aanplakbiljet lazen. Zie! daar treedt eene van
de staatsjuffers voor, om eene weeklacht uit te boezemen. Hoor, hoe
er in de handen geklapt en gejuicht wordt! Ja, zulke vertooningen
kan ons publiek niet buiten:--hoe gruwzamer en hoe akeliger hoe
mooier, en ik ken er zelfs onder de zoogenaamd deftige lieden, die,
wanneer zij hun hart recht uitspreken, zullen bekennen meer vermaak
te scheppen in zulk een poppenspel, dat eigenlijk bij Lingelbach in
't Doolhof thuis behoorde, dan in 't aanhooren der fraaie verzen van
onzen puikdichter. Maar ik merk, dat gij niet van dat gevoelen zijt,
gij wordt bleek: dat schouwspel maakt u wee en gij verlangt naar
frissche lucht. Goed! dan zullen wij de rest maar voor gezien houden
en zoowel den Schouwburg als het jaar 1639 verlaten.