[286] Perfino Voltaire, il calunniatore per eccellenza, rimprovera il
Guicciardini d'avere _ingannato_ l'Europa intorno alla morte di
Alessandro VI, e d'aver _troppo creduto all'odio suo_. Così nella
_Dissertazione sulla morte di Enrico IV_, dove alle, non asserzioni, ma
insinuazioni del Bembo, del Giovio, del Tommasi, del Guicciardini oppone
le ragioni del buon senso; l'aver il papa 87 anni, l'esser ricchissimo,
il convenirgli di tenersi amici i cardinali, anzichè inimicarseli con un
avvelenamento clamoroso: infine il non farne parola quel ciarlatano di
Burcardo.
[287] Ratti, _Della famiglia Sforza_, 283.
[288] Giornale di Paride Grassi, nº 48.
[289] Eccitarono la bile di Ulrico di Hutten le imprese di Giulio II.
_Hoc mens illa hominum, partim sortita Deorum,_
_Et pars ipsa Dei patitur se errore teneri?_
_Ut scelere iste latro pollutus Julius omni,_
_Cui velit occludat cælum, rursusque recludat_
_Cui velit, et possit momento quemque beatum_
_Efficere aut contra, quantum quiscumque bene egit,_
_Et vixit bene, si lubeat, detrudere possit_
_Ad stygias pœnas, et Averni Tartara ditis,_
_Et quod non habet ipse, aliis divendere cælum..._
_Et nunc ille vagus sparsit promissa per orbem_
_Qui cedem et furias, scelerataque castra sequantur_
_Se duce, ut his cælum pateat. Qua fraude, tot urbes_
_Et tot perdidit ille duces, tot millia morti_
_Tradidit, et pulsa induxit bella acria pace,_
_Tranquillumque diu discordibus induit armis_
_El scelere implevit mundum, fas omne nefasque_
_Miscuit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ._
_Naufraga direpti finxit matrimonia Petri_
_Vindice se bello asserere, atque ulciscier armis._
[290] N'ebbero dispiacere tutti i pii. _Qua in re adversos pene habuit
cunctorum ordinum homines, et præsertim cardinales, non quod novam non
cuperent basilicam magnificentissimam extrui, sed quia antiquam toto
terrarum orbe venerabilem, tot sanctorum sepulcris augustissimam, tot
celeberrimis in ea gestis insignem, funditus deleri ingemiscant_.
Panvinio ap. FEA, Nota intorno a Raffaello, 41.
[291] _Cupientes, quatenus nobis ex alto promittitur, ea jam nimium
invalentia mala corrigere, ac pleraque in pristinam sacrorum canonum
observantiam reducere_. Sessio X, bulla reformationis.
[292] LABBE, _Concil_., tom. XIV, 232.
[293] Sessione VII.
[294] Sessione XI.
[295] _Mandantes omnibus ut evangelicam veritatem et sanctam scripturam,
juxta declarationem, interpretationem et ampliationem doctorum, quos
ecclesia vel usus diuturnus approbavit, legendosque hactenus recepit, et
in posterum recipiet, prædicent, explanent: nec quidquam ejus proprio
sensui contrarium aut dissonum adjiciant, sed illis semper insistant quæ
ab ipsius sanctæ scripturæ verbis et præfatorum doctorum
interpretationibus, rite et sane intellectis, non discordant_.
[296] Vedasi tutta la Sessione IX.
[297] Enciclica _Mirari vis_ di Gregorio XVI. Queste precauzioni non
erano ignote all'antichità pagana. Valerio Massimo (Lib. VI, cap. 3)
dice che, avendo Archiloco pubblicato poemi che offendeano il pudore,
gli Spartani li fecer portar lontano dalla città, per impedire una
lettura più atta a corrompere i costumi che ad ornar gli intelletti.
Cicerone diceva di certi poeti: «Vedete quai mali cagionano?
Ammolliscono le anime; spengono ogni impulso alla virtù». Lo stesso
Ovidio dissuadeva dal leggere i libri osceni: _Eloquar invitus; teneros
ne tange poetas_. M. Ulpiano poi è detto che, quando in un legato
testamentario si trovino libri pericolosi, il giudice deve, sopra il
parere d'uom prudente e onesto, far disparire ciò che diverrebbe
sorgente di corruzione. Altri esempj sono a vedere in GRETSER, _De jure
et more prohibendi libros malos_. E vedasi pure F. A. ZACCARIA, _Storia
polemica della proibizione dei libri_. Roma 1797.