[97] _Ad abolendam diversarum hæresum pravitatem quæ in plerisque mundi
partibus modernis cœpit temporibus pullulare, vigor debet ecclesiasticus
excitari, etc_. LABBE, _Concilia_, tom. X, pag. 1737.
[98] Ap. RAYNALDI _ad ann._ 1226, n. 26.
[99] _Fredericus Magdeburgensi archiepiscopo, comiti Romaniolæ, et
totius Lombardiæ legato, dilecto principi suo gratiam suam, et omne
bonum_.
_Cum ad conservandum pariter, et fovendum Ecclesiasticæ tranquillitatis
statum ex commisso nobis imperii regimine defensores simus a Domino
constituti, non absque justa cordis admiratione perpendimus, quod
hostilis invaleat hæresis, proh pudor! in partibus Lombardiæ, quæ plures
inficiat. Eritne igitur dissimulandum a nobis, aut sic negligenter
agemus, ut contra Christum, et fidem catholicam ore blasphemo insultent
impii, et nos sub silentio transeamus? Certe ingratitudinis et
negligentiæ nos arguet Dominus, qui contra inimicos suæ fidei nobis
gladium materialem indulsit, et plenitudinem contulit potestatis.
Quapropter in exterminium, et vindictam actorum sceleris tam nefandi,
complicum et sequacium hæreticæ pravitatis, quocumque nomine censeantur,
utriusque juris auctoritate moniti, dignos motus nostri animi
exercentes, præsenti edictali constitutione nostra, in tota Lombardia
inviolabiter de cætero valitura, duximus faciendum, ut quicumque per
civitatis antistitem vel diœcesanum, in qua degit, post condignam
examinationem fuerit de hæresi manifeste convictus, et hæreticus
judicatus per potestatem, consilium et catholicos viros civitatis, et
diœcesis earundem, ad requisitionem antistitis illico capiatur,
auctoritate nostra ignis judicio concremandus, ut vel ultricibus flammis
pereat, aut, si miserabili vitæ ad coercitionem aliorum elegerint
reservandum, eum linguæ plectro deprivent, quo non est veritus contra
ecclesiasticam fidem invehi, et nomen Domini blasphemare. Ut autem
præsens hæc edictalis constitutio nostra debeat in hæreticorum
exterminium firmiter observari, circumspectioni tuæ committimus,
quatenus hanc constitutionem nostram per totam Lombardiam facias
publicari, amodo per imperialis banni censuram ab omnibus universaliter
observandam. Dat. Cathaniæ, anno Dominicæ Incarnationis MCCXXIV, mense
martii, undecimæ indictionis_.
[100] Constitutio _Inconsutilem_: Const. _de receptoribus_, Lib. I. Il
professore Höffler a Monaco pubblicò (_Kaiser Friedrich II, ein Beytrag
u. s. w._ 1844) alcune nuove lettere di Federico II, fra cui la seguente
a papa Gregorio IX, relativa all'inquisizione ereticale:
_Celestis altitudo consilii, que mirabiliter in sua sapientia cuncta
disposuit, non immerito sacerdotii dignitatem et regni fastigium ad
mundi regimen sublimavit, uni spiritualis et alteri materialis conferens
gladii potestatem, ut hominum hac dierum excrescente malitia, et humanis
mentibus diversarum superstitionum erroribus inquinatis, uterque
justitie gladius ad correctionem errorum in medio surgeret, et dignam
pro meritis in auctores scelerum exerceret ultionem... Quia igitur ex
apostolice provisionis instantia, qua tenemini ad extirpandam hereticam
pravitatem, potentiam nostram ad ejusdem heresis exterminium precibus et
monitionibus excitatis; ecce ad vocem virtutis vestre, zelo fidei quo
tenemur ad fovendam ecclesiasticam unitatem gratanter assurgimus,
beneplacitis vestris devotis affectibus concurrentes; illam diligentiam
et sollicitudinem impensuri ad evellendum et dissipandum de predictis
civitatibus pestem heretice pravitatis, ut, auctore Deo, cui gratum inde
obsequium prestare confidimus, ac vestris coadjuvantibus meritis, nullum
in eis vestigium supersit erroris, ac finitimas et remotas quascumque
fama partes attigerit, inflicta pena perterreat, et omnibus innotescat
nos ardenti voto zelare pacem Ecclesie, et adversus hostes fidei ad
gloriam et honorem matris Ecclesie ultore gladio potenter accingi. Dat.
Tarenti XXVIII febr. indict. IV_.
In un'altra lettera, esso Federico insiste con nuovo fervore per la
repressione degli eretici. _Ut regi regum, de cujus nutu feliciter
imperamus, quanto per eum hominibus majora recipimus, tanto
magnificentius et devotius obsequamur, et obedientis filii mater
Ecclesia videat devotionem ex opere pro statu fidei christiane, cujus
sumus, tamquam catholicus imperator, precipui defensores, novum opus
assumpsimus ad extirpandam de regno nostro hereticam pravitatem, que
latenter irrepsit tacite contra fidem. Cum enim ad nostram audientiam
pervenisset, quod, sicut multorum tenet manifesta suspicio, partes
aliquas regni nostri contagium heretice pestis invaserit, et in locis
quibusdam occulte latitant erroris hujusmodi semina rediviva, quorum
credidimus per penas debitas extirpasse radices, INCENDIO TRADITIS quos
evidens criminis participium arguebat; providimus ut per singulas
regiones justitiarias cum aliquo venerabili prelato de talium statu
diligenter inquirant, et presertim in locis, in quibus suspicio sit
hereticos latitare omni sollicitudine discutiant veritatem. Quidquid
autem invenerint, fideliter redactum in scriptis, sub amborum
testimonio, serenitati nostre significent, ut per eos instructi, ne
processu temporis illic hereticorum germina pullulent, ubi fundare
studemus fidei firmamentum, contra hereticos, et fautores eorum, si qui
fuerint, animadversione debita insurgamus. Quia vero supradicta vellemus
per Italiam et Imperium exequi, ut sub felicibus temporibus nostris
exaltetur status fidei christiane, et ut principes alii super his
Cesarem imitentur; rogamus beatitudinem vestram quatenus ad vos, quem
spectat relevare christiane religionis incommodum, ad tam pium opus et
officii vestri debitum exequendum diligentem operam assumatis, nostrum
si placet efficaciter coadjuvandum propositum, ut de utriusque sententia
gladii, quorum de celesti provisione vobis ac nobis est collata
potentia, subsidium non dedignatur alternum, hereticorum insania
feriatur, qui in contemtum divine potentie extra matrem Ecclesiam de
perverso dogmate sibi gloriam arroganter assumunt. Messine XV jul.
indict. VI_.
[101] _Item statuimus et perpetuo sancimus, quod omnia eorum mobilia et
immobilia publicentur; et domus quæ nunc destructæ sunt, et eorum domus
in quibus steterint vel ante recepti fuerint, vel se congregaverint,
destruantur et ulterius non liceat alicui eas reædificare_.
[102] _Late patet Dei clementia, qui, pulso infidelitatis errore,
veritatem fidei suis fidelibus patefecit: justus enim ex fide vivit, qui
vero non credit, jam judicatus est. Nos igitur, qui gratiam fidei in
vanum non recipimus, omnes non recte credentes, qui lumen fidei
catholicæ hæretica pravitate in imperio nostro conantur extinguere,
imperiali volumus severitate punivi, et a consortio fidelium per totum
imperium separari; præsentium tibi auctoritate mandantes, quatenus
hæreticos Valdenses et omnes qui in Taurinensi diœcesi zizaniam seminant
falsitatis, et fidem catholicam alicujus erroris seu pravitatis doctrina
impugnant, a toto Taurinensi episcopatu imperiali auctoritate expellas;
licentiam enim, auctoritatem omnimodum, et plenam tibi conferimus
potestatem, ut, per tuæ studium sollicitudinis, Taurinensis episcopatus
area ventiletur, et omnis pravitas, quæ fidei catholicæ contradicit,
penitus expurgetur_. Ap. GIOFFREDO, Storia delle Alpi Marittime al 1229.
[103] LABBE, T. XI, p. 334, 335.
[104] La _Maestruzza_ è una _Somma_, detta anche _Pisanella_ perchè
fatta da frà Bartolomeo da San Concordio, che serviva ad uso dei
Domenicani, e tratta de' sacramenti e de' comandamenti. La volgarizzò D.
Giovanni dalle Celle.
[105] Cap. XXXI _De Simonia_; cap. XXIV _De Accusationibus_.
[106] Cap. fin. _De Hæreticis_.
[107] _Multo gravius est corrumpere fidem, per quam est animæ vita, quam
falsare pecuniam, per quam temporali vitæ subvenitur. Unde, si falsarii
pecuniæ vel alii malefactores statim per sæculares principes justæ morti
traduntur, multo magis hæretici statim ex quo de hæresi convincuntur,
possunt non solum excommunicari, sed et juste occidi_. S. THOMAS, _Summa
theologica_, 2ª, quaestio XI, art. 3.
[108] BOLLAND., tom. X, _Vita S. Petri Parens_.
[109] _Regesta_, num. 123, 124, e pag. 130, lib. X.
[110] GIACHI, _App. alle ricerche storiche di Volterra_.
[111] RICHARDUS, _Chron. ad 1231_. RAYNALDI, _ad ann. n. 13_.
[112] _Capitula Annibaldi senatoris et Populi Romani edita contra
Patarenos_. Nel c. 123 si comanda che _Hæretici, videlicet Cathari,
Patareni, Pauperes de Lugduno, Passagni, Josephini, Arnaldistes,
Speronistæ et alii cujuscumque hæresis nomine censeantur, singulis annis
a senatore diffidentur_.
Nella vita di Cola Rienzi: «Gridavano come se fao, ha, ha, ha, a lo
Patarino». Dappoi il legato scomunica Cola, appellandolo patarino e
fantastico.
Anche gli Spoletini in guerra coi Fulignati, gridavano: _Moriantur
Patareni, Gibellini_. MURATORI, _Antiquitates Italicæ_, T. III, p. 499,
507, 143, ecc.
[113] _Noverit Universitas vestra, quod nos excommunicamus et
anathematizamus universos hæreticos Catharos, Patarenos, Pauperes de
Lugduno, Passaginos, Josephinos, Arnaldistas, Speronistas, et alios
quibuscumque nominibus censeantur, facies quidem habentes diversas, sed
caudas ad invicem colligatas, qua de vanitate conveniunt in idipsum.
Damnati vero per Ecclesiam, sæculari judicio relinquantur,
animadversione debita puniendi, clericis prius a suis ordinibus
degradatis. Si qui autem de prædictis, postquam fuerint deprehensi,
redire voluerint ad agendam condignam pœnitentiam, in perpetuo carcere
detrudantur. Credentes autem eorum erroribus, similiter hæreticos
judicamus. Item receptatores, defensores, et fautores hæreticorum
excommunicationis sententiæ decernimus subjacere. Similiter statuentes,
ut si, postquam quilibet talium fuerit excommunicatione notatus, si
satisfacere contempserit infra annum, ex tunc ipso jure sit factus
infamis; nec ad publica officia, seu consilia, nec ad eligendos aliquos
ad hujusmodi, nec ad testimonium admittatur. Sit etiam intestabilis, nec
testamenti habeat factionem, nec ad hæreditatis successionem accedat.
Nullus præterea ipsi super quocumque negotio, sed ipse aliis respondere
cogatur. Quod si forte judex extiterit, ejus sententia nullam obtineat
firmitatem: nec causæ aliquæ ad ejus audientiam perferantur. Si fuerit
advocatus, ejus patrocinium nullatenus admittatur. Si tabellio,
instrumenta confecta per ipsum nullius penitus sint momenti, sed cum
auctore damnato damnentur, et in similibus idem præcipimus observari. Si
vero clericus fuerit, ab omni officio, et beneficio deponatur. Si qui
autem tales, postquam ab Ecclesia fuerint denotati, evitare
contempserint, excommunicationis sententia percellantur, alias
animadversione debita puniendi. Qui autem inventi fuerint sola
suspicione notabiles, nisi juxta considerationem suspicionis,
qualitatemque personæ, propriam innocentiam congrua purgatione
monstraverint, anathematis gladio feriantur, et usque ad satisfactionem
condignam ab omnibus evitentur; ita quod, si per annum in
excommunicatione perstiterint, tunc velut hæretici condemnentur. Item
proclamationes, aut appellationes hujusmodi personarum minime audiantur.
Item judices, advocati et notarii, nulli eorum officium suum impendant,
alioquin eodem officio perpetuo sint privati. Item Clerici non exibeant
hujusmodi pestilentibus ecclesiastica sacramenta: nec eleemosynas, aut
oblationes eorum recipiant: similiter Hospitalarii, aut Templarii, aut
quilibet regulares; alioquin suo priventur officio, ad quod nunquam
restituantur absque indulto Sedis Apostolicæ speciali. Item quicumque
tales præsumpserint ecclesiasticæ tradere sepulturæ, usque ad
satisfactionem idoneam excommunicationis sententiæ se noverint
subjacere, nec absolutionis beneficium mereantur, nisi propriis manibus
publice extumulent, et projiciant hujusmodi corpora damnatorum, et locus
ille perpetuo careat sepultura. Item firmiter inhibemus, ne cuiquam
laicæ personæ liceat publice vel privatim de fide catholica disputare:
qui vero contra fecerit, excommunicationis laqueo innodetur. Item si
quis hæreticos sciverit, vel aliquos occulta conventicula celebrantes,
seu a communi conversatione fidelium vita et moribus dissidentes, eos
studeat indicare confessori suo, vel alii, quem credat ad prælati sui et
inquisitorum hæreticæ pravitatis notitiam pervenire: alioquin
excommunicationis sententia percellatur. Hæretici autem, et
receptatores, defensores et fautores eorum, ipsorumque filii usque ad
secundam generationem, ad nullum ecclesiasticum beneficium, seu officium
admittantur; quod si secus actum fuerit, decernimus irritum et inane.
Nos enim prædictos ex nunc privamus beneficiis acquisitis, volentes ut
tales et habitis perpetuo careant, et ad alia similia nequaquam in
posterum admittantur. Illorum autem filiorum emancipationem hujusmodi,
ad invium superstitionis hæreticæ, a via declinasse constiterit
veritatis.
Datum Viterbii, pontificatus nostri anno IX_.
[114] RAYNALDI, ad 1231. — CORIO, _Storia di Milano_, part. II, f. 72.
[115] Per _ussit_: è in piazza de' Mercanti. Ma Galvano Flamma, frate e
cronista di retto senso, dice: _In marmore super equum residens sculptus
fuit, quod magnum vituperium fuit_. Il Frisi, nelle _Memorie di Monza_,
vol. II, 101, reca gli statuti dell'arcivescovo Leon da Perego e
dell'arciprete di Monza contro gli eretici.
[116] Documenti diplomatici degli Archivj milanesi.
[117] _Quia in civitate Brixiæ, quasi quodam hæreticorum domicilio, ipsi
hæretici et eorum fautores nuper in tantam vesaniam proruperunt, ut
armatis turribus contra catholicos, non solum ecclesias quasdam
destruxerint incendiis et ruinis, verum etiam, jactatis facibus
ardentibus ex eisdem, ore blasphemo latrare præsumserint quod
excommunicabant romanam ecclesiam et sequentes doctrinam ejusdem;
volumus et mandamus ut turris dominorum de Gambara, et turris Ugonum,
turris quoque Orianorum, et turris filiorum quondam Botatii, de quibus
specialius et vehementius ad insanias hujusmodi est processum, diruantur
omnino, et usque ad terræ pulverem detrahantur; non reædificandæ de
cætero absque Sedis Apostolicæ licentia speciali, sed in acervos lapidum
ad memoriam et testimonium pœnæ tantæ vesaniæ tantique criminis
permansuræ: atque in eadem damnatione sint turres quæ sunt ob causam
hujusmodi jam destructæ. Aliæ vero turres, quarum domini, etsi ad tanti
furoris rabiem non processerint, eas tamen contra catholicos munierunt,
usque ad tertiam partem, vel usque ad mediam, pensatis excessuum
quantitatibus, diruantur, nec eleventur de cætero, nisi, etc. Nullus
autem eorum qui nominatim excommunicati sunt hac de causa, sive sint
hæretici, sive ipsorum fautores, absolutionis beneficium assequatur,
nisi personaliter ad apostolorum sedem accesserit, excepto mortis
articulo, etc_. HONOR., lib. IX, ep. 146.
[118] RICARDI S. GERMANI _Chron. ad ann. 1232_.
[119] Ap. MATTIA PARIS _ad 1243_.
[120] _Venientes Pratum, pro facto D. Imperatoris, bona Paterinorum et
Paterinarum ibi morantium fecimus publicari, et domos eorum fecimus
subverti et destrui, ponentes firmum bandum et mandatum ex parte D.
Imperatoris, quicumque pratensium vel de districtu aliquid Paterinorum
vel Pater Plinarum in domo sua receperit, consilium vel auxilium in
verbo vel in facto eis dederit, et si potuerit eum capere et non
ceperit, et si nuntio D. Imperatoris in hac parte aliquo modo
contradixerit, vel et pro posse non obediverit, condemnamus eum in
centum libras pisanorum, etc_.
[121] P. DOMENICO MARIA SANDRINI, _Vita di frà R. Calcagni_, ms.
[122] Convien dire che le carte del Sant'Uffizio siano andate nel
vescovado o a Roma, perocchè l'archivio di Stato contiene soltanto poche
tra quelle che furono di Santa Maria Novella e di Santa Croce. Di Santa
Maria Novella, del 1245 ve n'ha diciannove, dove varj Consolati
confessano avere a bella posta disturbato le prediche de' frati:
esistono pure le sentenze contro Pace e Barone, pronunziate in piazza di
Santa Maria Novella, e fra i testimonj incontrasi Pietro da Verona.
[123] A Forlì si venera il beato Marcolino, che pretendesi sia stato
l'uccisore di Pietro da Verona, e che dappoi si convertì. Pochi anni
dopo, frà Tommaso domenicano, facendone il panegirico, disse che san
Francesco avea ricevuto le stimmate da Dio morto; ma san Pietro da Dio
vivo. Tal proposizione mise in subbuglio i Francescani contro i
Domenicani, e fu riprovata da papa Nicolò IV.
[124] _Chronicon Parmense_, nei _Rerum It. Scriptores_ IX.
[125] Esistono nella Biblioteca Ambrosiana, e il Puricelli ne formò una
dissertazione, che mai non fu pubblicata.
[126] Vedi P. GIOVANNI MARIA CANEPANO domenicano, _Scudo inespugnabile
de' cavalieri di Santa Fede_.