VI. Klio.

La epoko[3].

Kiam la pastro demandis la estron fremdlandan nun, kion

La komunumo suferis, de kiom da tempo de l' hejmo

Estis pelita ĝi, tiam la viro respondis: „Ni longe

Jam nun suferas, kaj ĉion maldolĉan ni trinkis de ĉiuj

Jaroj teruraj, ĉar oni detruis l' esperon plej belan 5

Nian: Ĉar kiu ne dirus, ke alte la koro sin levis

Kaj pli libere la brusto per pulsoj pli puraj moviĝis;

Kiam eklumis la brilo unua de l' suno noviga,

Kiam ni aŭdis pri l' rajto de l' homoj, al ĉiuj komuna,

Pri libereco belega kaj pri l' egaleco laÅ­dinda!

Tiam ja ĉiu esperis vivadi al si mem, solviĝi 10

Ŝajnis la ĉeno, la landojn plej multajn perforte kaptinta,

Kiun mantenis nur senokupado kaj nur profitemo.

Ĉu ne rigardis en tagoj tiamaj la homoj de ĉie

Al la ĉefurbo de l' mondo nur, kiu ja tia jam longe 15

Estis kaj nun pli ol iam meritus la nomon belegan?

Ĉu ne la nomoj de tiuj eĉ, kiuj unue anoncis

Tiun promeson, egalis al niaj plej famaj sur tero?

Ĉu ne altkreskis al ĉiu l' animo, kuraĝo kaj lingvo?

Kaj ni unue ja kiel najbaroj vivege flamiĝis. 20

Jen la milito komencis kaj bandoj de Frankoj armitaj

Alproksimiĝis; sed ili ja ŝajne alportis bonaĵon.

Fakte ĝin ili alportis; ĉar ĉies animo nun revis.

Ili plezure plantadis la arbojn de la libereco,

Nur promesinte al ĉiu la lian kaj propran regadon. 25

Jen la junuloj ekĝojis kaj ankaŭ la maljunularo,

Vigla dancado komencis nun ĉirkaŭ la nova standardo.

Tiel la Frankoj, supere, komence, plej baldaÅ­ okupis

Per entreprenoj afablaj l' animon de l' viroj, kaj tiam

Tute la korojn virinajn per ĉarmo nekontraŭstarebla. 30

Ŝajnis la premo do eĉ de la multpostulema milito

Eta al ni, ĉar l' espero vualis l' okazojn venontajn,

Kaj la rigardojn forlogis en novmalfermitan arenon.

Tempo ĉarmega ja! Kiam fianĉo sin kun fianĉino

Svingas dancante kaj baldaŭ kuniĝon celatan atendas. 35

Sed eĉ pli bele nun, kiam vidiĝis al ni la plej alta

Kiel proksima nun kaj atingebla laÅ­ homa pensado.

Ĉiuj libere parolis; la viroj, junuloj kaj ankaŭ

Eĉ maljunuloj parolis nun laŭte kaj entuziasme.

Sed malheliĝis ĉielo. Ĉar pro la estreco batalis 40

Malbonigita viraro, neinda por krei la bonon.

Unu l' alian mortigis kaj ili subpremis la novajn

Fratojn najbarajn kaj sendis ĉi tien avidajn amasojn.

Ĉe ni diboĉis la viroj altrangaj kaj rabis senĝene

Kaj tielsame la malaltranguloj diboĉis kaj rabis; 45

Ĉiu nur zorgis, por ke ja nenio restadu por morgaŭ.

Estis trogranda mizero kaj tagon post tago la premo

Kreskis; neniu aÅ­skultis la krion; kaj tiuj nur estris.

Jen kolerego, ĉagreno ekkaptis eĉ ankaŭ l' animon

Indiferentan; nur ĉiu meditis kaj ĵuris l' ofendojn 50

Venĝi kaj de la duoble trompita espero malgajnon.

Kaj la feliĉo turniĝis al flanko Germana, kaj fine

Tuj returniĝis la Frankoj per marŝoj rapidaj. Ho, tiam

Ni nur eksentis la sorton malgajan de tiu milito!

Ĉar la venkinto ja estas potenca kaj bona; almenaŭ 55

Ŝajne; la viron venkitan indulgas li kiel propraĵon,

Se li utilas al li ĉiutage kaj servas laŭpovo.

Sed forkurinto ne leĝon obeas; ĉar li nur la morton

KontraÅ­batalas kaj nur senindulge konsumas la sian.

Tiam ja ankaŭ pasio ardiĝas kaj la malespero 60

Kreas la kriman agadon el ĉies profundo de l' koro.

Ia sanktaĵo ne estas; li rabas ĝin. La avideco

Seksa perfortas virinojn kaj faras plezuron teruro.

Ĉie li vidas la morton, la lastajn minutojn kruele

Ĝuas kaj ĝojas pri sango kaj pri krieganta ĝemado. 65

La kolerego post tio ĉe ni avidege ekflamis,

Nun la perditan venĝadi, defendi la lastajn restaĵojn.

Ĉiuj ekkaptis l' armilojn nun kontraŭ la fremdaj rabistoj,

Kiuj fuĝadis kun pala vizaĝo, timemaj rigardoj.

Tiam ĉe ni sonoriloj senĉese svingataj bruadis 70

Kaj la danĝero venonta ne tenis la furiozantojn.

Aliformiĝis rapide la paca ilaro de l' kampo

Nun al armiloj, kaj sango gutegis de forkoj, falĉiloj.

La malamiko pereis nun sen amnestia indulgo;

Ĉie nur koleregeco kaj malkuraĝeco kaj ruzo 75

Nun furiozis. Mi plu ne revidu samspecan eraron

Homan! La besto sovaĝa ja estas pli bona vidaĵo.

Iu parolu ne pri libereco, ha, kvazaÅ­ sin mem li

Povus regadi! Vidiĝas libera tuj ĉio malbona,

Kiam bariloj forestas, ĝi flanken forpuŝas la leĝon.“ 80

„Viro bonega!“ post tio la pastro gravege rediris:

„Se vi la homon riproĉas, pro tio mi ne vin mallaŭdi

Povas, ĉar vi ja sufiĉan malbonon suferis pro tiuj

Faktoj teruraj! Sed nun rigardante la tagojn malgajajn

Ree, vi certe konsentus, ke ofte vi ankaŭ bonaĵon 85

Vidis, ja kelkon bonegan en koro sekrete restintan,

Se la danĝero ne tiun ekscitas kaj homon mizero

Urĝas, ke kiel anĝelo li al la aliaj vidiĝis.“

Nun kun rideto respondis la estro maljuna kaj inda:

„Vi memorigas prudente min, kiel ni mastron malĝojan 90

Ofte post brulo de l' domo pri oro, arĝento avizas

Eble en rubo kuŝanta, fandita nun kaj disĵetita.

Vere, ĝi estas malmulta, sed certe ĉi tio valora,

Kaj ĝin elfosas la malriĉiĝinta kaj ĝojas pri l' trovo.

Tiel mi turnas la pensojn serenajn volonte al tiuj 95

Tagoj malmultaj sed bruaj, en mia memoro restintaj.

Ja, mi ne povas ĝin nei, mi vidis eĉ malpacemulojn

Sin repacigi por savi la urbon de io malbona,

AnkaÅ­ la amon de kelkaj amikoj, gepatroj, infanoj

Riski neeblon, ja, kiel subite junulo viriĝis 100

Kaj maljunulo juniĝis, kaj eĉ junuliĝis infano.

Ja, kaj la ‚gento malforta‘, pri kiu tre ofte ni mokas,

Forta vidiĝis kaj brava kaj de atentema spirito.

Tuj do mi volas precipe aludi la faron bravegan,

Kiun bonega knabino plej grandaanime plenumis, 105

Kiu en granda bieno postrestis nur kun knabinetoj

Sola; ĉar kontraŭ la bando fremdula la viroj foriris.

Jen diskurinta amaso de tiaj kanajloj, rabante,

Tiun bienon atakis kaj ĵetis sin tuj en la ĉambron

De la virinoj. Nun ili ekvidis la belan knabinon, 110

La knabinetojn aliajn, la preskaÅ­ ankoraÅ­ infanajn.

Jen avideco sovaĝa ekkaptis la virojn; sensente

Ili kuregis al tiu tremanta anaro kaj tiu

Grandaanima knabino. Sed tuj ŝi forkaptis al unu

Sabron de l' flanko kaj teren lin batis; li falis sangante. 115

Poste per batoj tutviraj ŝi brave defendis la siajn,

Kvar de l' rabantoj ŝi trafis ankoraŭ; nun ili forkuris.

Tiam ŝi fermis la domon kaj helpon atendis armita.“

Kiam la pastro ekaÅ­dis la laÅ­don nun pri la knabino,

Kreskis tuj en la animo l' espero por lia amiko, 120

Kaj demandonta li estus plu, kie ŝi estas kaj ĉu nun

Inter la aro malĝoja, senhejma ŝi ankaŭ troviĝas.

Sed jen la apotekisto rapide aliris, pinĉetis

Tiam la pastran sinjoron kaj murmuretante parolis:

„Fine mi trovis ĉi tiun knabinon el multe da centoj 125

Tute laŭskize! Nun venu kaj vidu ŝin mem per okuloj!

Kun vi alprenu la estron, por ke ni la pluon aŭskultu!“

Ili sin turnis, sed foren vokita jam estis de l' siaj

L' estro, ĉar ili treege bezonis je lia konsilo.

Kaj nun la pastro tuj sekvis la apotekiston al breĉo 130

De la barilo kaj tiu ruzete almontris kaj diris:

„Ĉu la knabinon vi vidas? l' infanon ŝi vindis. Kaj bone

Tiun malnovan katunon kaj bluan kusenotegilon,

Kiun Hermano en pako alportis al ŝi, mi rekonas.

Vere! Rapide kaj bone ŝi tiujn donacojn uzadis. 135

Signoj tre klaraj! Kaj eĉ akordiĝas la ĉiuj ceteraj:

Kovras la ruĝa tuketo kaj levas la volbon de l' brusto,

Bele laĉitan, kaj nigrekoloran ŝi havas korsaĵon.

Zorge ŝi faldis la ĉemizborderon je l' krispo, el kiu

Ŝia rondforma mentono ĉarmege antaŭen aspektas, 140

Gaje, libere vidiĝas de l' kapo gracia ovrondo;

Ĉirkaŭ arĝentaj pinglegoj multfoje la fortaj harligoj

Estas volvitaj; ni, kvankam ŝi sidas, la grandan staturon

Vidas, la jupon, la bluan, la multefaldite kaj bele

Ĝis maleoloj belformaj pendantan malsupren de l' brusto. 145

Estas, sendube, ĉi tiu. Nun venu, por ke ni sciiĝu,

Ĉu bonmastruma knabino ŝi estas kaj bona kaj virta.“

Sed, la sidantan okulesplorante, la pastro respondis:

„Vere, mi tute ne miras, ke ŝi la junulon ekravis,

Ĉar ŝi plenumas la provon eĉ antaŭ ekvido plej sperta. 150

Homo feliĉa, al kiu patrina naturo donacis

Ĝustan figuron! Ĉar lin rekomendas ĝi ĉiam, nenie

Estas fremdulo li. Ĉiu volonte alvenos kaj restos,

Se afableco ankoraŭ kuniĝas kun tia figuro.

Mi vin certigas, Hermano ĉi tie eltrovis knabinon, 155

Kiu belege gajigos la tagojn venontajn de l' vivo

Kaj al li ĉiam fidele asistos kun forto virina.

Ĉar tia korpo perfekta konservas ja certe animon

Puran, kaj sana juneco promesas daŭrantan feliĉon.“

Poste la apotekisto dubeme respondis: „La ŝajno 160

Trompas pli ofte! Mi povas ne fidi nur al eksteraĵo;

Ĉar mi tre ofte jam trovis ĉi tiun proverbon provita:

Antaŭ ol manĝi buŝelon da salo kun novaj konatoj

Vi ne facile konfidu al iu; vin faros la tempo

Sole pli certa, ĉu inda li estas kaj restos amiko. 165

Tial unue ni volas demandi ĉe bonaj personoj,

Kiuj ŝin konas kaj pluon rakontos nun pri la knabino.“

„Ankaŭ mi laŭdas singardon“, rediris la pastro sekvante.

„Ni ja ne svatas por ni; kaj responde ja estas ĝin fari

Por la aliaj.“ Kaj ili iradis renkonte la bravan 170

Estron, jen kiu sur straton revenis ĵus multokupita.

Tuj singardeme la pastro prudenta parolis al tiu:

„Diru, ni vidis knabinon ĵus, kiu proksime sidadas

Sub la ĝardena pomujo kaj vestojn infanajn pretigas

El eluzita katuno, verŝajne al ŝi donacita. 175

Plaĉas al ni la staturo; ŝi ŝajnas al ni bravulino,

Diru do, kion vi scias; ni petas pro celo laŭdinda.“

Kiam la estro aliris por vidi en tiun ĝardenon,

Diris li: „Vi jam ĉi tiun nun konas, ĉar kiam rakontis

Mi pri la faro bonega de iu bravega knabino, 180

Kiu ekkaptis la glavon kaj sin kaj la siajn defendis--

Estis ĉi tiu! Vi vidas, ŝi estas el gento fortika,

Sed al forteco la ŝia egalas boneco; parencon

Sian maljunan ŝi flegis ĝis morto, ĉar lin la ĉagreno

Pri la danĝera mizero de l' urbo kaj havo mortigis. 185

Ankaŭ ŝi vere trankvile toleris dolorojn pri l' morto

De la fianĉo, tre nobla junulo, ho, kiu ardege

Kaptis la penson altegan celadi al homlibereco,

Kaj alirinte Paris-on suferis mem morton teruran;

Ĉar li atakis, kaj dome kaj tie, arbitron kaj ruzon.“ 190

Tiel parolis la estro. Nun ambaÅ­ dankante salutis,

Kaj unu oran moneron la pastro elprenis (l' arĝenton

El la monujo li antaÅ­ ne longe bonfare fordonis,

Kiam li vidis trapasi la forelpelitojn malgajajn)

Kaj al la estro ĝin donis dirante: „Dividu la monon 195

Inter la malfeliĉuloj kaj Dio multigu la donon!“

Sed ĝin rifuzis la viro kaj diris: „Ni kelkan taleron

Savis kaj kelkajn vestaĵojn kaj aĵojn; mi certe esperas

Ke ni ankoraŭ revenos ja, antaŭ ol ĝin ni konsumis.“

Tiam respondis la pastro kaj premis la monon en manon: 200

„Doni neniu prokrastu en tiuj ĉi tagoj, neniu

Ion akcepti rifuzu do, kion boneco donacis,

Ĉar, kiel longe li havos trankvile la nunan posedon

Scias neniu, kaj ne, kiel longe li restos fremdulo,

Devos rezigni je l' kampo, ĝardeno, lin bone nutrantaj.“ 205

„Se mi do havus“--post tio la apotekisto ekkriis

Tede, „nun monon en poŝo, vi ĉion ricevus, valoran,

Malpli valoran; ĉar multe da viaj ja tian bezonas.

Tamen mi vin ne forlasos sen ia donaco, por ke vi

Vidu la volon, eĉ kiam la faro postrestas post volo.“ 210

Tiel li diris, eltiris la ledan broditan saketon

Per la rimenoj, en kiu tabako troviĝis, gracie

Ĝin nun malfermis, dividis; sufiĉis por kelke da pipoj.

„Estas malgranda donaco“, li diris. Sed l' estro maljuna

Gaje rediris: „Bonega tabako ja estas agrabla 215

Dum la vojaĝo.“ Treege ĝin laŭdis la apotekisto.

Sed lin la pastro fortiris kaj ili disiĝis de l' estro.

„Ni rapidiĝu“,--ekkriis la viro prudenta,--„timeme

Nin la junulo atendos. Li baldaŭ ekaŭdu gajaĵon.“

Ili rapide alvenis kaj trovis lin apud la ĉaro 220

Sub la tilioj. La bestoj vivege la herbokovraĵon

Frapis: li ilin je brido tenadis kaj staris pripense,

AntaÅ­ si nun rigardante li nur la amikojn rimarkis,

Kiam lin ili venantaj alvokis per signoj gajigaj.

De malproksime jam l' apotekisto komencis paroli; 225

Sed pli proksime nun ili aliris. La pastro manprenis

Tiam lin kaj, forprenante al sia kunulo la diron,

Diris; „Ha, savon! junulo! elektis l' okulo kaj via

Koro fidela tre ĝuste! Feliĉon al vi kaj la via!

Inda ŝi estas, kaj tial nun venu kaj turnu kaleŝon, 230

Ke ni atingu l' angulon de tiu vilaĝo! ŝin svatu

Kaj ŝin, la bonan, konduku plej baldaŭ al patra bieno!“

Sed la junulo staradis kaj, ĝojon nun ne vidigante,

Aŭdis li tiujn ĉielajn konsolajn parolojn de l' pastro,

Ĝemis kaj diris: „Ni venis per rapidiĝanta kaleŝo 235

Kaj ni kredeble veturos kun honto kaj nur malrapide

Hejmen; ĉar, ho, min ekkaptis, de kiam mi tie atendis,

Zorgo, suspekto kaj dubo kaj kio turmentas amanton.

Ĉu vi fidadas, ke ŝi al ni sekvos tuj kiam ni venos,

Tial ke riĉaj ni estas, sed ŝi elpelita, malriĉa 240

Vagas? Ho, eĉ malriĉeco, la nemeritita, fieron

Kreas. Ŝi ŝajnas ja kontentiĝema, agema kaj tial

Mondo al ŝi apartenas; ĉu vere ne tia virino,

Tiel belega, bonega, jam iun junulon ekscitis?

Ĉu vi supozas, ke ŝi ĝis hodiaŭ fermadis la koron? 245

Ni ne rapide veturu ĝis tien! Trankvile ni eble

Domen la bestojn returnos je nia hontiĝo. Mi timas:

Iu junulo posedas la koron; la manon bravegan

Ŝi promesinte fidelon jam donis al iu feliĉa.

Antaŭ ŝi tre hontigite mi starus kun mia propono.“ 250

Por lin konsoli la pastro malfermis la buŝon jam, tamen

Lia kunulo lin tuj interrompis nun komunikeme:

„Tiel neniam ni estus ja embarasitaj pli frue,

Kiam ni ĉian aferon laŭ modo tiama finigis!

Kiam gepatroj knabinon elektis edzino por filo, 255

Oni unue alvokis konfide amikon de l' domo;

Tiun ĉi oni post tio alsendis nun kiel svatiston

Al la gepatroj de la fianĉino; li belornamita

Tiam vizitis dimanĉe post meztagmanĝado la burĝon,

Kun li komence parolojn afablajn komunajn ŝanĝante 260

Kaj jam prudente turnante la diron laÅ­ sia intenco.

Fine post longa preteksto li ankaÅ­ aludis glorante

Ties filinon kaj ankaÅ­ la viron kaj domon, de kiu

Estis sendita li. Saĝaj personoj rimarkis la celon

BaldaÅ­; li sentis aprobon kaj povis la pluon klarigi. 265

Se oni tiun proponon rifuzis, ja tia rifuzo

Estis ne teda; sed se li sukcesis, svatisto l' unua

En familio kaj domo ĉeestis al ĉia festeno.

Ĉar la geedzoj memoris dum tuta la vivo, ke lerta

Mano la nodon unuan ligadis. Sed ĉio ĉi estas 270

Nun kun aliaj bonegaj kutimoj ja ne plu laÅ­modo,

Ĉiu junulo nun mem por si svatas. Jen kial li ankaŭ

Prenu sur sin propramane rifuzon al li fariĝontan

Eble, kaj mem hontigite li staru nun antaŭ knabino.“

„Estu do, kiel ĝi estas!“ respondis Hermano. Li preskaŭ 275

Ne la parolojn aŭskultis kaj jam decidiĝis sekrete;

„Mem nun mi iros kaj volas sciiĝi pri mia vivsorto

Mem el la buŝo de tiu knabino, al kiu konfidas

Tiel mi, kiel ajn viro konfidas al ia virino.

Kion ŝi diros, ĝi estos prudenta kaj bona, mi scias. 280

Se mi ŝin ankaŭ lastfoje ekvidos, mi tamen denove

Volas ankoraÅ­ renkonti nun tiun puregan rigardon

De la nigrega okulo, eĉ se mi ne premos al koro

Ŝin nun, la bruston kaj ŝultrojn, ha, kiujn mi kore deziras

Ĉirkaŭprenadi, kaj ankaŭ la buŝon rigardi, ho, kies 285

Kiso kaj ‚jes‘ feliĉigos min, malfeliĉigos la neo.

Sed nun forlasu min! Vi ne atendu! Reiru al patro

Kaj al patrino, ke ili sciiĝu, ke mi ne trompiĝis

Kaj la knabinon vi inda estimas. Jes, lasu min sola!

Sur la limvojo trans tiu monteto kaj preter pirujo 290

Nia, malsupren sur nia vinmonto mi ja pli proksime

Domen reiros. Ho, ke mi la bonegulinon rapide

Hejmenkonduku kaj gaje! Sed eble mi sola sekrete

Domen reglitos kaj ĝoje ne iros denove la vojojn.“

Tiel dirinte li donis al pastro la bestkondukilojn. 295

Tiu ĉi ilin tutsperte ekkaptis, la bestojn ŝaŭmantajn

Regis, rapide eniris kaleŝon kaj de l' kondukanto

Sidon okupis. Sed l' apotekisto atendis dirante:

„Mi ja volonte transdonas al vi, plejkarulo, l' animon

Kaj la spiriton, sed korpo kaj ostoj ne bone ŝirmataj 300

Estas, se al si proprigas la pastro la mondan gvidilon.“

Sed jen la pastro prudenta ridetis al tio kaj diris:

„Ha, nur eniru, transdonu senzorge al mi nur la korpon

Kiel l' animon! mi longe jam bestkondukilojn uzadi

Scias, kaj sperte la ĉaron laŭ deco kaj arto turnadi. 305

Ĉar mi kutimis en Strassburg direkti la etan kaleŝon,

Kiam mi tien kondukis la junan baronon; ruliĝis

Ja ĉiutage kaleŝo, de mi direktita, eksteren

Tra la sonanta pordego ĝis malproksimegaj herbejoj,

Meze tra aroj da homoj, ĉi tie plezure irantaj.“ 310

Iom nun trankviligita la apotekisto eniris,

Sidis, sed kiel al tuja elsalto singarde pretega.

Nun la ĉevaloj, avidaj je l' stalo, kuregis al hejmo,

Kaj sub iliaj fortegaj hufegoj polvaro naskiĝis.

Longe ankoraÅ­ Hermano staradis--vidante la polvon, 315

Jen leviĝantan kaj jen disflugantan--sen ia pensado.