La nostra Gallia Cisalpina avea avuto per governatori

nel 704 di Roma, 50 av. Cristo, G. Cesare

705 » 49 » M. Crasso

706 » 48 » M. Calidio

707 » 47 » M. Bruto

709 » 45 » C. Pansa

710 » 44 » D. Bruto

711 » 43 » M. Antonio

Augusto la dichiarò libera, acciocchè non vi fosse un potente così

vicino a Roma.

[291] TACITO, _Ann._, III. 75; A. GELLIO, XIII. 12.

[292] Detta _fiscus_ perchè da prima le grosse somme tenevansi in

fiscelle di vimini. Così il moderno _budjet_ viene dalla _bolgetta_ o

tasca in cui il ministro portava alle Camere il conto discusso.

[293]

Forze romane: Al principio del regno Alla morte Sotto

di Tiberio di Nerone M. Aurelio

{ coorti pretoriane 9 9 12

In Roma { urbane 3 3 14

{ di vigili 2 2 7

In Italia legioni — 1 1

Sul Reno, di sotto a Magonza » 4 4 4

di sopra » 4 4 4

In Spagna » 3 1 —

In Africa » 2 1 1

In Egitto » 2 2 2

In Siria, sull'Eufrate » 4 4 3

In Giudea » — 3 1

Sul Danubio o in Pannonia » 2 1 3

In Mesia » 2 2 3

In Dalmazia » 2 2 —

In Bretagna » — 3 3

Nella Rezia » — — 1

Nel Norico » — — 1

Nella Dacia » — — 2

Nella Cappadocia » — — 2

Nella Mesopotamia » — — 2

Nell'interno della Gallia uomini — 1200 —

In Tracia » — 2000 —

Nel Ponto e alla Palude

Meotide » — 3000 —

La legione nel primo periodo era di 6300 uomini; al tempo di

Marc'Aurelio di 6826; la coorte un decimo dei fanti della legione,

cioè 600 o 610 uomini; ma 1000 quelle di guarnigione. Abbiamo dunque le

forze romane

sotto Tiberio uomini 171,500

— Nerone » 198,600

— Marc'Antonio » 258,258

Aggiungansi 21,000 uomini di mare, e truppe ausiliarie, equivalenti in

circa al numero delle legioni, secondo Tacito, _Annali_, IV. 5.

[294] Pace equivalse quasi ad impero: _pax romana_, dice Seneca;

Tacito, _ne pacem nostram turbarent_; Plinio, _immensa pacis nostræ

majestas_.

[295]

_Hic referat sero confessum fœdere Parthum,_

_Reddat signa Remi, mox dabit ipse sua._

_Sive aliquid pharetris Augustus parcet Eois,_

_Differat in pueros ista tropæa suos._

_Gaude, Crasse, nigras si quid sapis inter arenas,_

_Ire per Euphratem ad tua busta licet._

PROPERZIO, IV. 6.

[296] GIUSEPPE FLAVIO, _Archeologia_, XVI. 15; SVETONIO, in _Augusto_,

16. 48. 60; EUTROPIO, VII. 10.

[297] È l'opinione vulgata, dietro ai calcoli di Gibbon: ma con

isfoggio d'erudizione si prova altrettanto bene ch'erano molti di più

e molti di meno, e forse converrà stare fra i settanta e gli ottanta

milioni. L'Italia in tal caso non offrirebbe che sei in sette milioni

di liberi.

Wallon (_Storia della schiavitù_, II. 85) ha creduto provare che,

avanti la seconda guerra punica, l'Italia non contava più di otto

milioni d'uomini; Dureau de la Malle, coi dati stessi, arrivava appena

a cinque. Berghaus valuta l'estensione dell'impero in centomila miglia

geografiche; onde sarebbe meno della Russia odierna.

[298]

_Videre Rhæti bella sub alpibus_

_Drusum gerentem, et Vindelici...._

ORAZIO, Od. IV. 4.

_Vindelici didicere nuper_

_Quid Marte posses: milite nam tuo_

_Drusus Genaunos, implacidum genus,_

_Breunosque veloces, et arces_

_Alpibus impositas tremendis_

_Dejecit, acer plus vice semplici._

_Major Neronum mox grave prælium_

_Commisit, immanesque Rhætos_

_Auspiciis pepulit secundis._

Ivi, 14.

Dall'iscrizione del trofeo posto nelle Alpi ad Augusto, conosciamo i

popoli che vi abitavano:

IMP_eratori_ C.ES_ari_ DIVI F_ilio_ AVG_usto_ PONT_ifici_ MAX_imo_

IMP_eratori_ XIIII TRIB_uniciæ_ POT_estatis_ XVII S_enatus_

P_opulus_ Q_ue_ R_omanus_ QVOD EJVS DVCTV AVSPICIISQVE GENTES

ALPINÆ OMNES QUÆ A MARI SVPERO AD INFERVM PERTINEBANT· SVB IMPERIUM

_populi romani_ SVNT REDACTÆ· GENTES ALPINÆ DEVICTÆ· TRIUMPILINI·

CAMVNI· VENOSTES· VENNONETES· ISARCI· BREVNI· GENAVNES· FOCVNATES·

VINDELICORVM GENTES QVATVOR. CONSVANETES· RVCINATES· LICATES·

CATENATES. AMBISVNTES· RVGVSCI· SVANETES· CALVCONES· BRIXENTES

(_Brixen_) LEPONTII (_Leventina_): VIBERI· NANTVATES· SEDVNI·

VERAGRI (_nel Vallese_), SALASSI· ACITAVONES· MEDVLLI· VCENI.

CATVRIGES· BRIGIANI· SOGIONTII. BRODIONTII· NEMALONI· EDENATES·

ESVBIANI· VEAMINI· GALLITÆ· TRIVLATTI· ECTINI· VERGVNNI· EGVITVRI·

NEMENTVRI· ORATELLI· NERVSI· VELAVNI· SVETRI.

La riferisce Plinio, _Nat. hist._, III. 24, che soggiunge: _non

sunt adjectæ cotianæ civitates_ XII, _quæ hostiles non fuerunt; item

attributæ municipiis lege pompeja_.

Si fecero libri interi ad illustrazione di quest'epigrafe. Il vedere

posti pei primi quei delle valli Trompia e Camonica conforta coloro

che dicono avesse Augusto lasciate a loro molte franchigie. Un marmo

ove leggesi A REPVBLICA CAMVNORVM, è revocato in dubbio dal Labus: ma è

indisputato quest'altro: NERONI CLAVDIO DRVSO CAMVNI ET TRVMPLINI.

Vedi EGGER, _Examen des historiens d'Auguste_, pag. 225; SPITALIERI,

_Notizie sul monumento dei trofei d'Augusto di Torbia_, Torino, 1842; e

_Memorie dell'Accademia di Torino_, serie II. t. v, pag. 161.

[299] Noi opinammo (t. I, p. 148) che il tempio di Giano fosse il

confine tra le due genti, che si fusero poi per formar Roma; sicchè in

tempo di guerra stesse aperto affine di recarsi una all'altra soccorso,

in pace chiuso perchè la troppo facile comunicazione non suscitasse

litigi. Fu chiuso sotto Numa, e dopo la prima guerra punica; poi

Augusto il serrò tre volte: la prima dopo vinti Antonio e Cleopatra;

quattro anni dopo, tornando vincitore dei Cantabri; e i santi Padri

s'accordano a far nato Gesù Cristo in tempo di pace.

[300] Son notissimi i versi di Virgilio nel VI dell'_Eneide_ a

proposito di Marcello. Che Ottavia, udendoli leggere dal poeta, gli

facesse dare molt'oro per ciascuno, è riferito solo da Donato e da

Servio, e contraddetto da Seneca e dalla ragione dei tempi. Vedi

MONGEZ, _Acad. des Inscriptions_, tom. VII. 1824.

[301] Parole di Valerio Massimo, VII. 1.

[302] Aurelio Vittore dice (cap. I): _Cum esset luxuriæ serviens, erat

ejusdem vitii verissimus ultor, more hominum, qui in ulciscendis vitiis

quibus ipsi vehementer indulgent, acres sunt. — Serviebat libidini

usque probrum vulgaris famæ: nam inter duodecim catamitos, totidem

accubare solitus erat._

Svetonio reca questo epigramma:

_Impia dum Phœbi Cæsar mendacia ludit,_

_Dum nova divorum cœnat adulteria,_

_Omnia se a terris tunc numina declinarunt,_

_Fugit et auratos Jupiter ipse toros._

[303] Il fatto raccontasi da Dione, LV. 14 e da Seneca, _De clementia_,

I. 9: quello il chiama Cnejo, e pone il fatto in Roma al 4 d. C.;

l'altro il chiama Lucio, e fa succedere la cosa nella Gallia al 14 d.

C. Svetonio ha un paragrafo apposta sulle cospirazioni contro Augusto,

e non fa cenno di questa; onde alcuni critici revocano in dubbio il

fatto.

[304] _Irasci me tibi scito, quod non in plerisque ejusmodi scriptis

mecum potissimum loquaris. An vereris ne apud posteros tibi infame sit,

quod videaris familiaris nobis esse? SVETONIO, in Horatio._

[305] Primo esempio di tali esecuzioni per ordine sovrano, e che in

tempo di così rari manoscritti non erano soltanto, come dappoi, una

formalità infamante.

[306] TACITO, _Ann._, I. 5.

[307] _Legibus novis latis, exempla majorum exolescentia revocavi,

et fugientia jam ex nostro conspectu acitarum rerum exempla imttanda

proposui._ Nel marmo d'Ancira, tav. 2ª.

[308] _Deus nobis hæc otia fecit._ VIRGILIO, Ecl. 1.

[309] SENECA, _Controv._ II.

[310] _Congius_ pe' Romani era una misura di sei sestieri, capace di

centonovantanove oncie d'acqua, e che serviva alle distribuzioni di

vino e d'olio al popolo. Mutatesi queste in denaro, si conservò il

nome di _congiarium_ ai doni fatti al popolo, mentre quelli ai soldati

chiamavansi _donativum_.

[311] _Annos undeviginti natus, exercitum privato consilio et privata

impensa comparavi, per quem rempublicam, obstinatione factionis

oppressam, in libertatem vindicavi. Senatus decretis honorificis

ornatus, in eum ordinem sum adlectus a consulibus inter consulares,

ut sententiam dicerem; locumque et imperium mihi dedit respublica

uti prætori simul cum consulibus Hirtio et Pansa. Huic autem eodem

anno me suffectum consulem cum edidisset, et triumvirum reipublicæ

constituendæ, qui parentem conjurati occidissent in exilium expuli

judiciis legitimis, ultus postea bellum inferentis reipubblicæ._

_Arma terra marique . . . signaque toto orbe terrarum circumtuli,

victorque omnibus supplicibus civibus peperci, et in exilio sponte sua

degentes, quibus tuto liceret, servari quam excidere malui. Millia

civium romanorum adacta sacramento meo fuerunt circiter quingenta;

ex quibus deduxi in colonia aut remisi in municipia sua, stipendiis

solutis, millia aliquanto plus quam trecenta; et iis omnibus agros

adsignavi, aut pecuniam propriam dedi. Naves cepi sescentas præter

alias, siquæ minoris quam triremes fuerunt . . ._

_Patritiorum numerum auxi, consul quintum, jussu populi et senatus;

senatum ter legi; et in consulatu sexto, censum populi, conlega M.

Agrippa, egi; lustrum post annum alterum et quadragensimum feci, quo

lustro civium romanorum censa sunt capita quadragiens centum millia et

sexaginta tria millia. Alterum consulari cum imperio lustrum censumque

solus feci, Censorino et Asinio cos., quo lustro censa sunt civium

romanorum capita quadragiens centum millia et ducenta triginta tria

millia. Tertium consulari cum imperio lustrum, conlega Tib. Cæsare,

feci, Sex. Pompejo et Sex. Appulejo cos., quo lustro etiam censa sunt

romanorum capitum quadragiens centum millia et triginta septem millie .

. ._

_Plebi romanæ viritim HS trecenos numeravi ex testamento patris mei, et

nomine meo quadringenos, ex bellorum manibiis, consul quintum, dedi.

Iterum autem in consulatu decimo ex patrimonio meo iis quadringenos

congiarii viritim ter numeravi; et, consul undecimum, duodecim

frumentationes frumento privatim coempto emensus sum; et, tribunicia

potestate duodecimum, quadringenos nummos tertium viritim dedi; quæ mea

congiaria pervenerunt ad sestertium millia numquam minus quinquaginta

et ducenta. Tribuniciæ potestatis duodevicesimum, consul duodecimum,

trecentis et viginti millibus plebi urbanæ sexagenos denarios viritim

dedi, et cuivis militum meorum, consul quintum, ex manibiis, viritim

millia nummum singula dedi. Acceperunt id triumphale congiarium in

coloniis hominum circiter centum et viginti millia. Consul tertium

decimum, sexagenos denarios plebi, quæ tum frumentum publicum

acceperunt, dedi. Ea millia hominum paullo plura quam ducenta fuerunt .

. ._

_Curiam et continens ei chalcidicum templumque Apollinis in Palatio cum

porticibus, ædem divi Julii, Lupercal, porticum ad circum Flaminium,

quam sum appellari passus ex nomine ejus, qui priorem ædem in solo

fecerat, Octaviam; pulvinar ad circum Maximum, ædes in Capitolio Jovis

Feretrii et Jovis Tonantis, ædem Quirini, ædes Minervæ et Junonis

reginæ et Jovis Libertatis in Aventino, ædem Larum in summa Sacra via,

ædem Deûm Penatium in Velia, ædem Juventutis, ædem Matris Magnæ in

Palatio feci._

_Capitolium et Pompejum theatrum, utrumque opus impensa grandi, refeci,

sine ulla inscriptione nominis mei. Rivos aquarum, in pluribus locis

vetustate labentes, refeci, et aquam, quæ Marcia appellatur, duplicavi,

fonte novo in rivum ejus immisso. Forum Julium et basilicam quæ fuit

inter ædem Castoris et ædem Saturni, cœpta profligataque opera a patris

meo, perfeci; et eamdem basilicam, consumptam incendio, ampliato ejus

solo, sub titulo nominis filiorum meorum Caii et Lucii renovavi, et,

si vivus non perfecissem, perfici ab heredibus meis jussi; duo et

octoginta templa Deûm in urbe consul . . . refeci . . ._

_Dona ex manibiis in Capitolio, et in æde divi Julii, et in æde

Apollinis, et in æde Vestæ, et in templo Martis Ultoris, consecravi,

quæ mihi constiterunt HS circiter milliens. Auri coronarii pondo

triginta et quinque millia municipiis et coloniis Italiæ conferentibus

ad triumphos meos, quintum consul, remisi; et postea, quotiescumque

imperator appellatus sum, aurum coronarium non accepi, decernentibus

municipiis . . ._

_Munus gladiatorium dedi meo nomine, et quinquiens filiorum meorum aut

nepotum nomine; quibus muneribus pugnaverunt hominum circiter decem

millia . . . Venationes bestiarum africanarum, meo nomine aut filiorum

meorum et nepotum, in circo, aut in foro, aut in amphiteatro, populo

dedi sexiens et viciens, quibus confecta sunt bestiarum circiter tria

millia et quingentæ . . ._

_In templis omnium civitatum Peloponnesi et Asiæ victor ornamenta

reposui, quæ, spoliatis templis, M. Antonius, cum quo bellum gesseram,

privatim possederat. Meæ statuæ pedestres et equestres et in quadrigis

argenteæ steterunt in urbe XXC circiter, quas ipse sustuli, exque ea

pecunia dona aurea in æde Apollinis, meo nomine et illorum qui mihi

statuarum honorem habuerunt, posui . . ._

Sallustio racconta che Augusto avea scritto questo _index rerum a se

gestarum_ da mettersi sul suo sepolcro; e fu scoperto ad Ancira in

Pisidia. Parte d'una traduzione greca fu trovata nel 1843 da Hamillon

nell'esterno del tempio, nel cui vestibolo stava scolpito il testo

latino.

Storia degli Italiani, vol. 02 (di 15) · 第 24 / 25 题