het dadelik weggeseil, want hy was amper net so bang soos die baas van
die moterkar.
„Nee, nou weet ek dat jy werklik onnosel is,” sê Van As. „Dis te
gevaarlik om jou hierso te gebruik, maar ek sal jou nog ’n kans gee.
Loop gooi nat die perskebome daar in die boomgaard. Dit kan jy
tenminste doen sonder om fout te maak.”
Jan het mismoedig weggestap na die boomgaard, maar hy kon nie sien waar
die water was nie. Hy het toe maar aan een van die Kaffers gevra, en
die het hom gesê dat die water in die blikke in die winkel was, want
die Kaffer het gedink dat hy die water vir die moterkarbatterye wou hê.
Jan het na die winkel gegaan. Dit was juis die middaguur, en al die
mense was weg om te gaan eet. Jan het orals rondgesnuffel, maar water
kon hy nie kry nie. Daar was egter baie blikke, en hy het een daarvan
oopgemaak en gesien dat dit vol met iets was wat net soos water gelyk
het. Dit het wel anders geruik, maar daaraan het hy hom nie gesteur
nie. Hy het ’n dosyn van die blikke, één vir één, na die boomgaard
gedra, en die water uitgegooi onder die perskebome. Net toe hy besig
was om die laaste blik uit te gooi, kom Van As in die boomgaard. Sodra
hy sien wat Jan doen, gaan hy vreeslik te keer.
„Jou dit en dat,” skree hy, „dis mos my petrol wat jy daar vermors!
Hemel en aarde, wat moveer jou om soiets te doen....”
„Maar Omie het mos gesê dat ek die perskebome moet nat maak,” sê Jan.
„Dis die water wat ek in die winkel gevind het....”
„Twintig pond na sy grootjie!” sê Van As, woedend. „Jou pa sal my
daarvoor moet betaal, dit sê ek vir jou. En wat van die perskebome? As
hulle doodgaan dan eis ek skadevergoeding, so waar as my naam Van As
is, en al moet ek jou pa dagvaar in die rondgaande hof. Maar jy is nou
eenmaal te gevaarlik. Loop, ek wil niks meer met jou te doen hê nie!”
Nog mismoediger as tevore het Jan huis-toe gestap. Die plaas was ’n
goeie drie uur van die dorp, en hy het geweet hy sou nie vóór
sonsondergang daar aankom nie, so het hy maar stadig geloop, veral
omdat hy gedink het dat sy pa nie in sy skik sou wees om hom terug te
sien kom nie.
Op pad het hy ’n koddige kêrel ontmoet. Hy het eers gedink dat die
kêrel ’n smous was, want hy had ’n pak op sy rug, maar toe hy naby kom,
sien hy dat die pak net maar ’n veerbed was.
„Goeie middag,” sê die kêrel. „Kan jy my nie ’n bietjie met hierdie
veerbed help nie? Ek sal bly wees.”
„Ja,” sê Jan, „ek kan dit vir Oom dra. Waar gaan Oom na toe?”
„So-te-sê, nêrens nie,” antwoord die man. „Ek is hier alleenlik om te
kyk hoe die wêreld lyk.”
„Maar waarom dra Oom dan die veerbed?” vra Jan, wat nou en dan
nuuskierig was, soos elke gesonde seun is.
„Om op te slaap as ek die wêreld wil bekyk,” sê die man. „‚’n Veerbed,’
so het my oorlede ma gesê, ‚is altyd die beste om op te slaap.’”
Jan het gedink dat dit tog wonderlik is dat ’n mens sy beddegoed met
hom ronddra, maar hy was te beleef om meer aanmerkings te maak. Hy het
dus maar voortgestap, en gedink wat hy aan sy pa sou sê as hy tuiskom.
„Dit skyn vir my,” sê die kêrel, wat nou besig was om biltong te sny,
waarvan hy nou en dan ’n stukkie vir Jan gegee het, „dit skyn vir my
dat jy nie, so-te-sê, ’n alte skrander seun is nie. Ek oordeel maar na
jou uiterlike. Sou jy my miskien kan sê hoeveel ag-maal elf is?”
„Ek is nog maar by tienmaal twee,” antwoord Jan, wat ’n bietjie skaam
gekyk het.
„So!” sê die man. „Nou tweemaal tien is ook al goed. Wat was was
voordat was was was?”
„Dit weet ek,” sê Jan, bly om iets te hê wat hy kon beantwoord. „Dit
was mos iets wat die bye uit die blomme kry.”
„Nie alte ver raak nie,” sê die man. „En van raak gepraat, as jy ’n bok
skiet wat wil jy liewers, dat jy amper mis of amper raak skiet?”
„Amper raa—” sê Jan, en toe bedink hy hom en sê vinnig: „Nee, ek wou sê
amper mis, Omie.”
„Dit kom daarop aan of jy die arme dier wou kwes,” sê die man. „En as
jou oom se broer nie jou oom is nie, wat is hy dan?”
„My oom se broer nie my oom is nie,” sê Jan, „maar my oom het mos maar
net één broer, Oom.”
„Ja, en as hy nie jou oom is nie?” vra die kêrel, en gee hom nog ’n
stukkie biltong.
„Hy’s mos my pa,” sê Jan, wat ’n bietjie in die war was.
„Dis heeltemal moontlik,” sê die kêrel, met ’n glimlag. „En as ’n
seuntjie honderd nartjies het, en vyftig appelkose, en dertig
tameletjies, en twintig stukke koek en hy eet die helfte daarvan, wat
sal hy dan hê?”
„Dan is hy mos baie gulsig,” sê Jan. „Maskas, Oom, glo mos buikpyn.”
„Dit glo ek ook,” sê die kêrel. „En nou ons van buikpyn praat, as jy ’n
gat deur die buikplank van ’n wa boor, boor jy dan ondertoe of
boontoe?”
„Ondertoe, Oom,” sê Jan.
„Daarvan is ek nie so seker nie,” sê die kêrel. „Maar ons kan dit maar
laat bly. Hoe oud is jy?”
„Vyftien jaar, Omie,” sê Jan.
„Nou ja,” sê die kêrel, „Sê veertien. Veertien bo twaalf—dit gee mos
nul punt ag-vyf. Taamlik goed. So-te-sê, nie alte sleg nie. Ek sou
liewerster iemand geneem het wat oor één was, maar dié soort seuns is
algar op skool, en dis moeilik om hulle in die hande te kry, veral nou
dat daar vry onderwys is. Dit bederf ’n hele lot van hulle, nie waar
nie?”
„Ja, Omie,” sê Jan, wat nie geweet het wat die kêrel bedoel nie.
„Nou weer, nouja,” sê die kêrel. „Kyk, as jy by my wil kom werk sal ek
jou agtien pond min sewentien gee elke jaar, en soveel te ete as wat jy
maar kan eet, en klere bowedien, en vakansie elke dag as jy niks te
doen het nie.”
„Watter werk, Omie,” vra Jan.
„Dit hang af van wat jy eintlik kan doen,” sê die kêrel. „My plan was
om ’n fabriek op te rig, êrens in die Karro, om paddavissies te speen.
Maar daar is groot gebrek aan water daar, hoor ek, en ek het nou
besluit om kieserslyste op bakstene te druk. Daar steek geld in, seun.
Jy sal met die kleitrap moet help.”
„Ja, Omie,” sê Jan.
„Nou kom dan maar mee,” sê die kêrel, en hy slaan ’n sypaadjie in, wat
hulle weldra na ’n spelonk in die berg gebring het. Jan, wat hier die
wêreld goed geken het, was ’n bietjie verbaas oor die spelonk, want hy
het nie geweet dat daar soiets in die omtrek was nie. Binnekant was dit
nog mooier as buitekant, want die mure van die spelonk was ingelê met
vuurvliegies, wat ’n skitterende lig gegee het, en daar was honderde
katte in die spelonk, wat algar rondom die kêrel kom krioel het, en
algar so baie gemiaau het dat dit amper ’n naarheid was om na hulle te
luister.
„Jy sal na die katte moet kyk,” sê die kêrel. „Daardie grootste mies is
baas, en jy sal hom baie versigtig moet behandel, want hy is geld werd.
So-te-sê diamante, daardie dier. Sy naam is Enkelvoud-meervoud. Daardie
swart ene se naam is Rombus-winkelhaak, en jy moenie die name verwissel
nie, anders kom daar onraad.”
Die aand het Jan op die veerbed geslaap, nadat hy ’n heerlike aandete
geniet het. Dit was ’n bredie wat so lekker gesmaak het dat hy driemaal
daarvan gevra het. Hy het nie geweet dat dit van paddas en streepmuise
gemaak was nie, en wat ’n mens nie weet nie maak hom ook nie heet nie.
Die volgende môre het die kêrel gesê:
„Ek gaan nou weer die wêreld bekyk. Bly jy nou hier en voer die katte.
Jy sal genoeg muise vang hier in die spelonk. As jy ’n muis wil hê,
hoef jy net te sê: ‚Muis, kom laat die kat jou opvreet, en die muis sal
dadelik na jou kom.’”
Toe die kêrel weg was, het Jan die woorde gesê, en dadelik was daar ’n
groot muis, wat Enkelvoud-meervoud sommer opgesnap het. So gou as Jan
die woorde kon uitspreek, het die muise gekom, en die katte het
smaaklik ge-eet. Enkelvoud-meervoud—wat ons in die toekoms maar Em sal
noem—en Rombus-winkelhaak—wat ons vir verkorting maar Row sal noem—het
die meeste ge-eet, en Jan was moeg om muise te roep, want die katte se
aptyt was baie groot. Eindelik het hy so moeg geword dat hy gesê het:
„Nou het julle genoeg. Ek gaan nou slaap.”
Maar Em en Row het so ’n lawaai opgeskop dat Jan weer ’n paar honderd
muise geroep het. Toe het hy so vererg geword, omdat die katte nog
aangehou het om meer muise te kry, dat hy Em by die stert en Row by die
nek beet gepak het en hulle altwee teen die muur van die spelonk
geslinger het. En sodra hy dit gedoen het, het al die katte sommer
verdwyn.
Die aand toe die kêrel huis-toe kom was sy eerste vraag, „En waar is
die katte?”
„Oom,” sê Jan, „die goed het my so gepla dat ek hulle weggeja het.”
„Dis ongelukkig vir jou,” sê die kêrel, „want sonder katte kan ek nie
klaarkom nie.” En die kêrel roer Jan se hare aan met sy hand, en Jan
verander sommer in ’n groot kat. Dit was baie onplesierig, en hy het
nie geweet wat om met sy stert uit te rig nie, want die ding het altyd
tussen sy bene gekom maar hy kon daar niks aan doen nie. Hy het mos nie
geweet dat die kêrel een van die slimste towenaars was nie.
Die kêrel het hom nie verder aan Jan gestoor nie, maar het gaan slaap
op sy veerbed, en Jan het bly staan, en met sy stert gepeuter en
probeer hardloop. Ofskoon die stert hom baie gehinder het, kon hy tog
mooi hardloop, en hy het die spelonk uitgehol in die rigting van sy pa
se plaas.
Toe hy daar aankom was dit al amper dag. Sy pa was net besig om vroeë
môrekoffie te maak in die kombuis en Jan het dadelik by die venster
ingespring.
„Waar kom die kat nou vandaan?” sê sy pa. „Voertsek, kat.”
Jan het gemiaau, want hy kon nie anders praat nie, maar sy pa het
natuurlik nie verstaan wat hy gesê het nie, en het eindelik die besem
geneem en hom uit die kombuis verwilder. Toe het Jan na die voorhuis
gegaan en onder die tafel gaan lê. Na ’n rukkie het Stomp, die hond,
binnegekom, en dadelik vir hom gaan blaf. Jan het weer gemiaau, en tot
sy verbasing het die hond stil gestaan en hom bekyk, en toe met hom
gepraat. En weer tot sy verbasing het Jan gevind dat hy Stomp se taal
goed kon verstaan.
„Watter soort kat is jy nou?” vra Stomp. „Ek ken al die katte in die
buurt, maar vir jou ken ek nie.”
„Ek is nie ’n kat nie,” miaau Jan. „Ek is Jan. Ek het ’n ongeluk gehad,
anders was ek nog Jan.”
„Jan die onnosele seun,” sê Stomp, en hy skater uit van die lag. „Nou
dit is alte koddig. Nou kan ek mos vir jou ja oor die werf....”
„Dit verbeel jy jou,” miaau Jan. „Ek sal dit nie toelaat dat ’n hond
vir my ja nie.”
„Ons sal sien,” sê Stomp, en hy lag weer geniepsig. „Jan het my baie
geja oor die werf toe hy hier was, en nou sal ek hom daarvoor betaal.
Die oubaas is mos nie gedien met vreemde katte op die plaas nie. Hulle
steel net.”
„Ek sal jou krap as jy dit probeer,” sê Jan. „En ek is nie bang vir die
oubaas nie; hy is mos my pa.”
Net op die oomblik het Jan se pa in die kamer gekom. „Daar is die gedit
en datte kat weer,” sê hy, vererg. „Stomp, ja hom tog uit. Sa, Stomp!”
Stomp het weer begin blaf, en so na aan Jan gekom dat Jan onder uit die
tafel weggespring het, die deur uit. Hy was baie kwaad, maar hy kon
niks teen die hond doen nie, en hy moes toe maar die groot eikeboom
opklim waar die hond hom nie kon bereik nie. Daar het hy mismoedig
gesit, en sy stert was baie lastig vir hom, want dit het altyd tussen
sy bene gekruip, en hy het gedink dat dit hom sou laat afval van die
boom. Maar hy het darem daarin geslaag om sy balans te behou, en
ofskoon dit koud was om daar in die nag op die boom te sit—want hy moes
die hele dag en die volgende nag daar sit—het hy maar uitgehou. Nou en
dan het hy hard gemiaau, wat eintlik was „Ek wens tog maar dat ek weer
in ’n seun kan verander.”
Ondertussen het Stomp, die hond, met die hoenderhaan gaan praat.
„Verbeel jou,” sê Stomp, „daardie onnosele Jan, die oubaas se seun, sit
daar in die bloekomboom. Hy is nou ’n kat.”
„Skei uit met jou gekskeer,” sê die hoenderhaan. „Daar glo ek niks van
nie.”
„Dis waarlik waar,” sê Stomp. „Jy kan hom daar gaan sien. Dis om oor te
lag. Onthou jy nog hoe hy vir ons geja het oor die werf....”
„Vir jou moet jy sê,” antwoord die hoenderhaan. „Geen seun sal my ja
nie, óf oor die werf óf oor iets anders. Ek sou daar hartlik voor
bedank.”
„Jy spog altyd,” sê Stomp.
„Nee, ek praat die waarheid,” sê die hoenderhaan. „Maar ... sê my nou
eers, is dit werklik waar wat jy daar sê?”
„Ja,” sê Stomp, „ek kan dit sweer.”
„Nou dan is dit baie ernstig,” sê die hoenderhaan. „Daar is ’n gesegde
dat as die oubaas se seun in ’n kat verander, dan is die end van die
wêreld naby. Dan word ons algar glo opgeblaas of soiets. Dit staan my
nie aan nie.”
„Wat is daar dan aan te doen?” vra Stomp.
„Net een ding,” antwoord die hoenderhaan. „Dit het ek van my oorlede pa
gehoor. Ons moet die seun weer verander kry; hoe onnosel hy ook as seun
is, hy is tog minder gevaarlik as soos hy nou is. Loop soek daardie
towenaar, want dit moet ’n towenaar wees, en vra hom om die seun weer
tot seun te maak.”
Stomp was nie in sy skik nie, maar hy was bang dat as die wêreld
vergaan hy ook miskien sou opblaas, en dus het hy maar toegestem. Hy
het nog dieselfde nag na die spelonk geloop, want hy het geweet waar
dit was, en wie die towenaar was. En hy het so hard gesoebat dat die
towenaar gesê het, „Ja, ek sal bom weer verander. My katte is terug, en
ek het hulle gepaai, sodat ek eintlik niks teen hom het nie. Maar hy is
darem maar ’n onnosele seun.”
Hoe die towenaar dit geprakseer het, weet ek nie, maar die volgende
môre het Jan se pa vir Jan onder die bloekomboom gevind waar hy aan
slaap was.
„Daar word tog niks van jou nie,” sê Jan se pa. „Jy bly maar onnosel.”
En hy het vir Jan na die uitlê-veld gestuur met die skape.