Der wie ris in kening en dy hie ien dochter en trije soannen. It famke
telde noch net mei, hwent dy wie noch lyts, mar de soannen! nuvere
bysfeinten wierne det, rare potsjemakkers! Hokker mâlle fiten as se wol
net úthellen, der wie de ein fen wei. Sims gyng it wol ris hwet oer de
hege skoen, mar it folk kniep ornaris in each ticht, hwent hja wierne
ek al wer goederjowsk boppe mjitte en as ’t der op oan kaem, wierne de
fiten wol bryk, mar noait gemien en nimmen hie der skea fen as de ljue,
dy der wiilemoeds ynroanen. Dy-t de weach naem, moast den ek mar de
útslach bilije doare.
De winter wie det jier bare lang en alle minsken forfeelden hjar ta de
teannen út. De kening die neat oars as gapjen de hiele dei en de
soannen spilen ek net swak by. Bergen fen boeken leine om hjar hinne,
hja taelden der net nei, lietsjesjongers kamen by de fleet en galmen it
hiele paleis by inoar, de kening treau boomwolle yn ’e earen en liet de
doarren op ’t slot dwaen, greate learden woene him út prachtige nije
boeken foarlêze, hja waerden ôfstegere mei in pong fol jild en in great
ridderkrús en makken hânsum, det se wer foartkamen, do-t se de kening
en de prinsen mar seagen. Hwent dy seagen sa prot det en hjar mâl sin
stie spand op ’t springen ta.
Do kaem it prinseske op in dei ta de doar yn en wylt se der sa stie en
hjar heit seach en de broerren, allegearre as moalsekken om ’e hird,
sei se ynienen:
„To heit, jow nou de riedsels ris op fen Nane-moi.”
„Hea ja,” sei de kening, „der seistû my hwet, fanke, det hast my út it
brein weiharke. Foartdaedlik scil ’k alle prikken yn ’t wirk stelle en
yn nije wike scil ’t ha.”
It prinseske wie wakker op ’t snjit, det se de kening sa ’n goede ried
jown hie en formakke hjar der tige mei, hwa it winne scoe, hwent it
rieden scoe frij wêze for alle folk, heech en leech en de earste priis
scoe in sulveren wikseldaelder wêze, der koe min yn ’t hiele ryk alles
mei ynruilje, hwer min mar sin oan hie en det in wike lang en de twadde
priis scoe de moaijste faem wêze, dy-t der mar to finen wie en dy de
kening sels útrisse scoe mei alles, hwet der mar yn in húshâlding to
pas komt.
Mar dy-t it net woan en det wie in rare snuver! dy moast in healjier
nei de minen ta en der sûnder deihier arbeidzje det hiele lange skoft
for de kening. It wie in bilechje fen de trije prinsen, mar de kening
wie der ek lang net fij fen. It griisde it prinseske al hwet oan, hwent
nou scoene de minsken wol by mennichten nei de minen moatte, mar it wie
ek al wer tige snoad fen heit, hwent it spande altyd danich, om der
folk hinne to krijen en nou gyng it licht wol hast fensels.
Gjin minske forfeelde him nou mear yn dy kening syn ryk, alle minsken
wierne sa wekker as in mûs yn in tsiispakhús sûnder kat. Min hie gjin
oar praet mear, de minsken streamden de oare deis al to foet en op ’t
hynsder en yn moaije weintsjes nei de sted ta, om der dochs mar gau by
to wêzen, as de kening syn riedsels sei.
It wie in wike letter, do gyngen de gouden doarren fen ’t paleis op en
alle folk mocht der yn. It like suver in swarte stream, dy-t ta dy
gouden doarren yngjalpe. De kening en de prinsen forknypten hjar fen
laeitsjen. De kening hie de hiele wike al net mear gappe, hy moast
fierst tofolle prate en neitinke.
En sa siet ’r der op syn gouden troan en do-t optlêst alle minsken,
dy-t riede woene en alle taharkers ta de doarren yn wierne, flapten dy
ticht. It wie sa fier.
Min koe wol in spin op in spinrêch rinnen hearre, sa stil wie ’t.
En do sei de kening it earste riedsel:
„Trije mânljue roanen om ’t hirdst nei de sted,
„Hokker wie der earst?”
En in ryksbaron, in hiele hege oome, hâldde de wikseldaelder oan in
swier sulveren ket yn ’e hichte. De minsken seagen hjar de eagen hast
út de holle.
En do kaem der út in syddoar de moaijste faem fen it hiele ryk
oankuierjen. Hja hie in kroan fen goud op ’e holle en in kleed fen side
oan en trije mânljue droegen hjar greate koerren, optaest fol fen
kostlikheit, efternei.
„O!” seine alle minsken en it wie krekt, as tongere it, mar de frouljue
húnden se en seine: „Is det sa ’n moaijen? Nou ús kening is ek
steksjoggerich, it roait wâl noch kant”. Hja bistoaren it hast fen
spyt.
„Stiltme!” trommele in man op in greate trom en do kaem der wer hwet
oars. Op ’e wei seach min in keppel skoane kij foarby skonkjen, in
swart hynsder, in keppeltsje skiep en in fet baerch, dy-t der oer
wraggele as in Krystgoes. Jonge! jonge! scoe ’t wetter yen net om ’e
tosken rinne? seine de ljue. Det allegear to winnen! En hja waerden
suver pûr.
Do kaem it lêste en hja seagen allegear nau ta, hwent in hege hear
hâldde in lytse sulveren bos yn ’e hichte, der siet it andert op ’e
riedsels yn. En nimmen oars as de kening sels en Nane-moi út de bosk
wisten dy.
In dryst jongkearel, in krol swart bosk hier op ’e kop en in greate
hirdfeger ûnder de noas, stiek de finger op en sei lûd en perfoastich
wei:
„Ik wit it, o kening!” En hy sei it. De kening gnyske efkes fyntsjes.
It wie mis. De jongkearel scoe him omkeare en gau foart, mar fjouwer
tsjinders pakten him by ’t nekfel en sa derút. En sa gyng ’t wol mei
tweintich en noch wol mear. In hiele bulte waerden binaud en slûpten
foart, optlêst bleauwne der mar sa ’n stik twa foar de troane stean, in
âld man en in jonkje fen sa ’n jier ef toalve.
„Moast dû ek noch riede?” sei de prinsesse, dy-t it om him bigrutte. Hy
hie der al sa lang stien en dimmen en froed de oaren allegear foargean
litten, nou ansens wie ’t on ef even en as se tocht, det hy nou licht
ek wol nei de minen ta moast, den waerde it hjar nuvere frjemd om ’t
hert. Hie se mar witten, ho-t it andert wie, den scoe se it wol
útfikelearje kind ha, om him to helpen, mar heit hie ’t nimmen forteld.
De âld man syn andert roaide ek wer wâl noch kant en stilwei joech hy
him nei de soldaten ta, om syn lot to ûndergean. Do wonk de kening en
hy bleau stean. „Dû bist to âld, om noch by in oar yn tsjinst to
kommen. Gien nei hûs en it húske, derstû oars to hier yn wennest, jow
ik dy. Dû bist in tûken boer, mar ta riedselman doochstû net,” sei de
kening.
De man foel op ’e knibbels del, sa bliid wie ’r en hy tútte de seame
fen de mantel fen ’e kening. En do makke ’r det ’r foart kaem.
It jonkje bleau allinne stean.... foar him de greate kening en al syn
hege steat, om him hinne it folk. Biskieden wachte hy, det de kening
hwet sizze scoe.
Dy biseach him op en del. „Dû likest Lyts Tûmke wol,” sei ’r en nikte
him frjeonlik ta.
„Net, hwet ik lykje, mar hwet ik bin, makket my,” andere it jonkje
sêft.
„Wistû it riedsel?” frege de kening. En hy woe wol hûndert goune jaen,
as dizze jonge it rette, sa graech mocht ’r him al lije.
„Ik hoopje der eat fen witte to meijen.”
„Nou den, harkje,” en de kening sei noch ris wer:
„Trije manljue roanen om ’t hirdst nei de sted,
„Hokker wie der earst?”
„Dy-t de langste skonken hie,” sei it jonkje.
„Det is redt!” rôp de kening bliid en it andert kaem út de bos en
sjoch! it wie fen ’t selde.
„Wel noch ta, dû bist sa snoad as roet,” prize de kening en hy hinge
him sels de wikseldaelder om ’t meagere halske.
De minsken waerden sa oerstjûr, det hja raesden it út fen „libje ús
kening yn macht en hearlikheit!” en fiif tromslaggers kamen der nou by
to pas, om oarder to skaffen en it dûrre wol in ketier, eart elts him
stilhâlde.
Nou kaem it twadde riedsel en de minsken harken mei saun pear earen. En
dit riedsel wie sa:
Trije skippen farden oer de wide, wide sé,
Nei in fiere frjemde ré,
Mar gjin ien dy kaem der oan,
By it daegjen fen de moarn,
Hokker is den ’t earste sonken?
De hege en wize hearen woene hjar net troch sa ’n jonge oer staek sette
litte en kamen der nou permantich by kloftsjes op ta. Mar ’t gyng wer
mis, altyd wer mis. It like suver wol tsjoenderij. En djip yn hjar hert
hopen in patty minsken en de kening sels ek en de prinsesse, it jonkje
scoe it wer winne.
Optlêst stie hy der wer allinne foar.... al de oaren hjar foarlân wie
wer de minen en nou wierne der wol sa ’n tritich fen dy ongeloksfûgels.
„Is der nou nimmen mear for dit twadde riedsel as dit jonkje?” liet de
kening freegje. Mar nimmen oppeneare him. Dit wie ommers noch folle
slimmer as it earste.
„Mochste it ek net riede,” sei de kening greatmoedich, „dû hâldst dochs
dyn earste priis en hoechste net nei de minen. Mar dit is slimmer
riedsel. Wêz dos goed op dyn openst. It scoe my moije, astû it forlieze
moast.”
„Der is mar ien riedsel yn ’e wrâld, det net to rieden is, oars alles
wol,” sei it jonkje sêft.
„Hwet seistû?” frege de kening forheard. „En hokker den?”
„It libben sels, o kening,” sei it jonkje. „De berte en de dea... der
is nimmen, dy-t det útlei wirdt en alle dei opnij wirdt dit riedsel ús
optreauwn yn ús libben dwaen en litten.”
„Dû praetste wiis, ik bisou der fen.”
„Hwet ik siz, is mar sa deagewoan,” sei it jonkje.
En do sei de kening noch ris:
Trije skippen farden oer de wide, wide sé,
Nei in fiere frjemde ré,
Mar gjin ien, dy kaem der oan,
By it daegjen fen de moarn,
Hokker is den ’t earste sonken?
En it jonkje andere wis: „Dy-t it earste lek wie.”
It wie al wer goed... Nou bleau it folk stil. Ho scoe it komme mei dy
moaije faem en hjar hiele habben en hâlden? Moast min net tinke, det in
heechlearde jongfeint it winne scild hie en nou sa ’n bern?
„It is dyn rjucht, nim se mei,” sei de kening.
„En ik wol wol graech,” sei de faem en gyng deun neist it jonkje stean.
[Illustration: „nim se mei,” sei de kening. „En ik wol wol graech,” sei
de faem]
„Hwet myn part is fen de keningspriis, wol ik oannimme,” bigoan it
jonkje, en de minsken harken sa, det hja doarsten hast net iens
sykhelje, „en det moaije fé allegearre liket my wol sa skoan ta. Mar in
minske syn lot doar ik net yn myn hânnen nimme. Det is keningsginst. Ik
lit jou frij, om to gean, hwer jy wolle, faem.”
Do bûgde dy moaije faem hjar foardel en tútte him op syn swarte gledde
jongeshier. Hy hie der wol net folle mei op, mar min moat yen fetsoen
biwarje kinne en derom bleau hy deastil stean, krekt sa lang, det se
him losliet en foart gyng.
Stadich gyng hy nei de kening ta en tanke him tige for de moaije
presinten. Mar hy wie to greatsk, om djip to bûgen en mear fen sokke
babbelegûchjes, mar do-t hy it prinseske foarby kaem om foart to gean,
nikte hy efkes. En sjoch! hja nikte bliid en bizich werom.
En sa joech hy him op reis nei hûs ta, de wikseldaelder om ’e hals en
de bisten en it hynsder en ’e fette baerch roanen him fensels efternei.
De baerch krimmeneare sims al hwet, hwent syn skonkjes wierne mar
koart, mar dochs kûrrele hy mei en alle minsken út ’e sted earst op in
distânzje der efteroan. Mar do-t it jounich waerde en kâld, gyngen se
werom.
Der barnde hjir en der al ris in lampe, do kamen se by it doarp, der hy
thús hearde. Foar in âld húske bleau hy stean, helle de kaei ûnder it
reid wei en die do it skûrdoarke op. Alle fé stapte der wiiswol ta ’n
yn, de bisten nei ’t bûthús ta en it hynsder op ’e stâl en koéske yn ’t
waerme strie yn ’t gol.
„Hwet scil Mem raer sjen!!” tocht it jonkje en hy gyng mei de
wikseldaelder om ’e hals nei de winkel ta, hwer se it greate nijs ek al
heard hiene en hy toaide der fen alles by inoar op ’e toanbank, hwet ’r
mar fine koe, iten en drinken en bistefoer en bargemoal en in waerme
wollen skelk for Mem en in krûdkoeke en trije poun bêste kofjebeanen,
folle en net genôch en do koft ’r in kroade en kroade bliid-wei de
hiele santepetryk nei hûs.
Mem rekke alhiel út de skroeven, do-t se dit allegearre seach, hja foel
hast fen hjar sels en optlêst bigoan se to gûlen, greatsk op hjar
snoade jonge en syn fortúnlikheit en bang, det se moarn alles
weromhelje scoene en it blike scoe, it hie in forsin west ef hja hie
alles dreamd, neat oars as dreamd!
En hja fielde ris op de bisten om, kaerde hjar gledde spekrêgen en
boarnde se sels, om mar ris echt to witten, as se wol drinke woene en
smiet se foer foar, ek al derom en it hynsder en ’e koés ek, dy-t fen
wylderigens in greate krol yn ’e stirt hie.
It wie in wûnder, mar it wie wier. It jonkje koft for de wikseldaelder
alle boeken, dy-t hy nedich hie en helle safolle jild út ’e sted, det
hy wol tsjien jier leare koe, hwent der hie hy mar sin oan. En syn Mem
joech hy alle fé presint en det waerde in hiele boerinne mei in faem en
twa feinten.—
Lange jieren letter krige hy tynge fen ’e kening, dy-t yn dy
twiskentiid in âld man waen wie, dy woe him yetteris sjen.
En do hy der kaem, jong en biskieden yn al syn leardens, gyng syn hert
iepen en krige hy him ljeaf as in soan, hwent syn eigen soannen, der
hie hy net folle wille fen bilibbe. Allinne de prinsesse, det wie syn
hertlapke, der wie hy o sa mâl mei. En hy woe wol... hy woe wol...
Mar hy wie in kening en hy sei neat oars, as det ’r freegje liet, det
de prefester hjoed noch ris mei him ite woe oan ’e keningstafel.
„De eare om út in goudene panne to iten, seit my neat,” andere de
prefester, „mar de frjeonskip fen myn kening, al scoe ’t in swolchfol
wetter wêze, det hy my bea, set ik heech.” Mar hy tochte om hiel hwet
oars, do-t hy det sei.
Hy waerde dy joune klaeid yn in koarte broek mei goudene gaspen en
sidene strikken, dy-t him by de kûten del bingelen en in swellestirtjas
krige hy oan, oer en oer mei goud binaeid. En op in readsiden kjessen
brocht in keamerhear him de heechste ridderoarde fen it lân, om op it
boarst to spjeldzjen as in geskink fen ’e kening: hwent macht en
wysheit ha altyd greate frjeonen west, liet hy der by sizze.
En hwa siet dy joune neist him? De prinsesse, nou in moai jongfaem en
hja hiene it tige nei ’t sin togearre en de prefester sei sokke
deagewoane domme dingen, det as hja it net witten hie, ho leard as ’r
wol net wie, den hie hy suver wol in gewoan minske wêze kind. En hja
winske, hja woe wol altyd by him wêze en net mear by it krûperige
hôffolk mei syn geflaei en gestryk.
En de joune let... it wie o sok moai waer... kuieren se togearre yn ’t
tún. Sa ’n moaije dei hie it noch noait west, tocht de prinsesse. En
hja suchte der fen.
„Suchten binn’ winsken,” sei de prefester hiel sêft, det nimmen oars as
de prinsesse en in bloeijende beam, hwer se ûnder stiene, it hearre
koe.
„En as det nou sa ris wie?” tante de prinsesse him mei in ljeaf glimke
fen hjar lyts mûltsje.
„For elts minske leit wol forfulling ré,” andere hy stadich en tepte
ien fen de moaijste blommen fen de beam en joech him hjar oer. Hja roek
der oan en stiek him do op hjar moaije sidene jûpe, hwer se hjar hertke
tikjen fielde.
„Sa ’n blom heart tichte by myn hert,” sei se en sloech de eagen
foardel. It wie as in riedsel, mar de prefester wie in tûken ien, det
dit riedsel hie hy ek sa mar klear.
Der waerde in brilloft fierd, sa ’s noch noait sa moai en hja libben
sechstich jier lang en lokkich mei inoar.—