GESLACHTSNAMEN VAN ALLERLEI OORSPRONG.

§ 108. In deze afdeeling zullen alle geslachtsnamen besproken worden,

die niet van mansvóórnamen afgeleid, en niet van aardrijkskundigen

oorsprong zijn; alle soorten van geslachtsnamen dus die niet in de

beide voorgaande afdeelingen vermeld werden. Zy formen met elkanderen

een zeer bont samenstel, wijl zy van zoo zeer verschillenden oorsprong

zijn.

A. GESLACHTSNAMEN AAN DE NAMEN VAN AMBTEN, BEDRYVEN, HANDWERKEN,

ENZ. ONTLEEND.

Sedert de opkomst der steden in de Nederlanden, sedert de opkomst

tevens van den zoogenoemden derden stand, dien der burgers of

poorters, kwamen ook de verschillende handwerken in bloei en

eere. Handwerkslieden van allerlei soort, kooplieden die met allerlei

verschillende waren handel dreven, zy die fynere kunsten uitoefenden

en daar mede een bestaan vonden, vereenigden zich in gilden. Deze

gilden hadden hunne eigene wetten. En die wetten, welke naar den

strengen geest der middeleeuen, geenszins mild te noemen waren,

zorgden er vooral voor dat slechts bekwame werklieden, of slechts zy

die bewijs konden leveren hun bedrijf of nering of handel uit der

mate wel te verstaan, in die gilden werden opgenomen. Daarenboven

moest men een eerlijk man zijn, wel te naam en faam bekend, zoo

men als gildebroeder zoude worden aangenomen. Het was dus voor den

burger eene eere, broeder van dit of dat gilde te zijn, of door de

hoofdlieden dier vereenigingen als meester in het eene of andere

bedrijf te zijn erkend. Men voegde dan ook geerne den naam van zijn

handwerk of bedrijf achter den eigenen persoonsnaam, het zy dan

achter den enkelen vóórnaam, of achter vóór- en vadersnaam beiden;

b. v. Claes Laeckenwever, of Claes Egbertse Laeckenwever; Symoen de

Backer of Simon Henrickszoon de Backer. En in navolging van deze

meesters-handwerkers of ambachtslieden, voegden geringere lieden,

die het een of ander schameler bedrijf uitoefenden, en die niet in een

gilde vereenigd waren, den naam van dat bedrijf ook wel achter hunnen

eigennaam; b. v. Pierkin d' Houtsaegher, Kaerle Ketelboeter. Dat de

mannen die aanzienlike ambten, het zy in het wereldlike of in het

geestelike bekleedden, of die wetenschappelike betrekkingen vervulden,

nog meer dan de handwerkslieden en anderen de namen van hunne ambten

en waardigheden achter hunne persoonsnamen voerden, ligt voor de hand:

Hillebrant Drossaert, Seger Lievenszoon de Landtheer, Ryklof Proest

(Proost), meester Aert Doctoor, enz. zijn zulke namen.

Al deze namen gingen later wel op de zonen en kleinzonen van de

mannen die ze eerst gevoerd hadden, als vaste geslachtsnamen over,

ook al oefenden dezen het voorvaderlik bedrijf, dat tot het dragen

van die namen aanleiding gegeven had, niet meer uit. En zoo zijn

honderden van die namen tot op onzen tijd als vaste geslachtsnamen

in volle gebruik gebleven.

Het voeren van zulke namen, eerst als toenamen slechts voor eenen

enkeling geldig, later ook als geslachtsnamen, klimt reeds tot

vroeg in de middeleeuen op. In der daad, deze namen behooren, met de

patronymika en de aardrijkskundige namen, tot de oudsten die in gebruik

zijn gekomen. Ziet men de naamlijsten in van de poorters van deze of

gene nederlandsche stad, in middeleeusche oorkonden ons bewaard, zoo

zal men daar onder altijd zeer velen vinden, die toenamen, soms ook

reeds ware geslachtsnamen dragen, aan de namen van handwerk, bedrijf

of ambt ontleend. Deze zaak is overvloedig bekend aan allen die de

geschiedenis der laatste middeleeuen beoefenen of kennen. En ook is het

ontstaan van zulke namen, en het voorkomen er van als hedendaagsche

geslachtsnamen zoo eenvoudig en geleidelik te verklaren, dat het

wel geheel onnoodig is, voorbeelden uit middeleeusche geschriften

dienaangaande, hier te vermelden.

§ 109. Onder de zeer talryke hedendaagsche geslachtsnamen aan

menschelike bedryven ontleend, zijn er velen die slechts uit het

eenvoudige woord, dat eenig bedrijf of ambt aanduidt, bestaan;

b. v. Bakker, Bleeker, Boekbinder, [156] enz. Anderen hebben

het lidwoord er voor behouden; b. v. De Bakker, De Beenhouwer,

De Bisschop, [157] enz. Dit lidwoord wordt ook wel als den in

plaats van de geschreven; b. v. Den Boer, Den Abt, Den Heyer,

Den Herder. Opmerkelik is het dat de namen zonder lidwoord meer in

de noordelike, en die met lidwoord meer in de zuidelike gewesten

voorkomen. Die, welke het lidwoord den hebben, zijn uitsluitend tot

de zuidelike Nederlanden, tot Vlaanderen en Brabant met Zeeland en

het overmaassche Zuid-Holland beperkt.

Vele maagschapsnamen aan bedrijfsnamen ontleend, staan, als

patronymika, in den tweeden naamval; b. v. Bakkers, Brouwers, Kuipers,

Schoenmakers. In § 64 vindt men reeds een aantal dezer namen opgesomd

en nader besproken. Zy eischen hier geene nadere toelichting.

Over het algemeen genomen, komen de geslachtsnamen aan bedrijfsnamen

ontleend, in grooter aantal voor in de zuidelike, dan in de noordelike

gewesten. Is de oorzaak hiervan te zoeken in de omstandigheid,

dat reeds van ouds her de nyverheid, het handwerk en de kunst,

meer in Zuid-Nederland bloeiden dan in het Noorden? Dat reeds in

de middeleeuen deze zaken in het zuiden eene groote mate van bloei

hadden bereikt, toen zy in de noordelike gewesten nog grootendeels

sluimerden? Zulks komt my zeer waarschynelik voor. En dat velen

dier zuid-nederlandsche maagschapsnamen, door de byzondere spelling

waarin zy nu nog voorkomen, blyken geven van hoogen ouderdom, pleit,

dunkt my, ook nog ten voordeele dezer opvatting. Zie hier eenigen

van die byzondere zuid-nederlandsche namen: De Cupere, D'Huyvettere

(dat is de leêrlooier), Harnisfeger, Raeymaecker (raey == raderen),

De Saedelaer, De Scheemaeker, Schrynemaeckers, Selversmet, Swertvagher,

Teegelbeckers, De Waepenaert, De Wannemaeker, enz.

§ 110. De eerste menschen waren jagers en visschers. Later werden

hunne nazaten herders, en nog later landbouers. Maar het uitoefenen

van handel en van handwerken kwam eerst nog veel later in zwang. Het

is dus billik dat men, by 't uitvoerig behandelen der geslachtsnamen

aan menschelike bedryven ontleend, beginne met de namen van deze

oudste bedryven.

Allereerst vermelden wy dan de geslachtsnamen Jager en De Jager,

die nog al algemeen voorkomen. Een oud-nederlandsch woord voor jager

is weiman; zoo ook noemde men de jacht wel het weispel. Nog hier

en daar aan oude herbergen ten platten lande hangt »de Weiman" uit,

in plaats van »De Jager"; b. v. te Santpoort in Kennemerland. Weiman

komt ook als maagschapsnaam voor, even als Weyman, en in misspelling

Wijman. Een ander oud woord voor jager is wildschut, overeenkomende

met het hoogduitsche Schütz, Wildschütz. »De Wildschut" hangt nog, in

stede van »de Jager", uit aan een huis te Amsterdam, by de Munt. Als

geslachtsnaam is Wildschut ook niet zeldzaam. Een andere maagschapsnaam

met dit woord schut samengesteld, is Busschut, iemand beteekenende

die schiet met eene bus of bos, het oud-nederlandsche woord voor

schietgeweer, en dat overeenkomt met het hoogduitsche Büchse,

waarvoor men in nieu-nederlandsch buks zegt. Reeds in 1511 vinden

wy eenen burger van Leeuwarden, die den toenaam Busschut draagt. Een

andere form van dezen zelfden naam is Bosschieter, als geslachtsnaam

voorkomende. De maagschapsnamen Hazejager, Hoendervanger en Snepvangers

behooren tot de jagernamen, zoo mede Vogelvanger, Vinkelaar, Finkeler

en misschien het half verfranschte Vinqueleir (zie bl. 205), en

Flapper. De drie voorlaatste namen komen overeen met het hoogduitsche

woord Finkler, vinkevanger; terwijl in Friesland iemand die met een

flapnet allerlei moeras- en veldgevogelte vangt, zoo als daar zeer

gebruikelik is, een flapper wordt genoemd. De geslachtsnaam Flapper

is dan ook in Friesland inheemsch. De maagschapsnamen Mollevanger

en Kraaivanger met Craeyvanger zijn zeker meer namen voor wegvangers

van schadelik gedierte, dan voor eigenlike jagers. De Valckenier en

Valkenier, met De Valckenaer, Valkenaar, Valckenaar en Valckenaere

behooren ook tot de jagernamen, even als Vogelaar, De Voghelaer,

De Vogheleir en, in patronymikalen form, Veugelaers. Eindelik dient

hier nog vermeld de maagschapsnaam De Strooper.

In ons waterrijk en aan zee gelegen Nederland overtreffen de visschers

den jagers in aantal. En zoo zijn ook de geslachtsnamen Visscher

met De Visscher, Visser, De Visser, De Visschere, De Vischere,

Visker, Fisker en Vissers algemeener dan Jager en De Jager. Vooral

in de friesche gewesten is deze algemeene bedrijfsnaam aan vele

verschillende geslachten als maagschapsnaam eigen. Byzondere visschers

vinden wy onder de geslachtsnamen weinig vertegenwoordigd. My zijn

geene andere bekend dan Varkevisser, Botvanger, Botschuyver en

Schelvisvanger. Waarschijnlik behooren Botman en Bottemanne (zie

bl. 184) ook tot de visschersnamen. Eene byzondere wyze om bot te

vangen, is in sommige oorden van ons vaderland gebruikelik, vooral

op de slikkerige gronden buitendijks, in onze wadden, riviermonden

en zeegaten. De visscherman schuift over die gevaarlike gronden met

eene vlakke slede, de botsleê, in het Friesch kraite genoemd. Aan deze

eigenaardige visschery is de maagschapsnaam Botschuyver ontleend. Een

varkenvisscher is natuurlik niet een man die varkens, zwynen, vischt;

maar iemand die bruinvisschen of zoogenoemde tuimelaars vangt. Deze

vischvormige zoogdieren, die in grooten getale aan onze kusten en

in onze wyde stroommondingen voorkomen, werden in vorige eeuen veel

gevangen, en dienden onzen voorouders tot een welkom voedsel. Men

noemde die dieren wel zeevarkens of meerzwynen. Nog heden zegt onze

zeeman, als hy bruinvisschen en tuimelaars, volgens de gewoonte van

die dieren in groote scharen vereenigd, al tuimelende en buitelende

ziet voortzwemmen: »kijk! de boer met z'n varkens!" De Franschen

noemen den tuimelaar ook marsouin. Dit is eene verwaalsching van

het friesche woord mar-swiin, meer-zwijn. En naar deze zeevarkens

draagt de varkenvisscher (Varkevisser) zynen naam. Visman is ook

nog een visschersnaam, die door een geslacht van visscherliên op het

eiland Tessel, als maagschapsnaam gevoerd wordt. Eindelik is nog de

geslachtsnaam Commandeur aan de visschery ontleend. Immers »commandeur"

was de titel van den hoofdman op eenen »groenlandsvaarder", die

oudtijds, en nog in d' eerste helft van deze eeu, de walvischvangst

in de IJszee bedreef.

Aan het veehoeders- en veehoudersbedrijf danken de geslachtsnamen

Herder, De Herder, De Harder, Den Herder hunnen oorsprong. Zoo

ook Schaper--dat is schaapherder; en Scheper met het patronymikale

Schepers. Immers noemt men in onze saksische gewesten den schaapherder

scheper. Het woord schaper of scheper is de nederlandsche weêrga

van het hoogduitsche woord Schäfer. Volgens onze geslachtsnamen

zijn de hoogduitsche schaapherders (geslachtsnamen Schäfer, Schäffer,

Scheffer, Schäfers) talryker onder ons dan de nederlandsche schapers en

schepers. Een tegenhanger van den schaper is, in taalkundig opzicht,

de geiter, de geitehoeder. In de formen De Geyter en De Geetere komt

dit oude woord nog als maagschapsnaam voor. Veeman, Schaepman met

Schaapman en Koeman met Koemans en Coeymans, benevens De Schaepmeester

en De Schaepdryver zijn eveneens namen aan het veehoudersbedrijf

ontleend. Ook voeg ik hier nog by de maagschapsnamen Kalverboer

en Bargeboer. Een »bargeboer" is een varkensboer; »baerch, barch"

geldt tegenwoordig in Friesland als een woord voor varken in het

algemeen. Oorspronkelik echter beteekent het slechts een gelubde beer

of gesneden mannelik zwijn. Ook in menige andere gou van Nederland

wordt zulk een dier berg genoemd. Zie blad. 132. Het woord geld of

gild heeft, by dieren, ook de beteekenis van onvruchtbaar. Van daar het

werkwoord gilden, een dier onvruchtbaar maken of lubben. En een gilder

is iemand die van deze zaak zijn bedrijf maakt. In De Navorscher,

dl. XXXII, bl. 338 vind ik de volgende aanteekening: »In Noord-Brabant

onderscheidt men bergen van gilden. Berg is een gewezen beer; gild een

gewezen zeug, niet waar? Ik heb in die provincie eene familie Gilders

gekend, waarvan de mannelijke leden zich voornamelijk onledig hielden

met het verkoopen van te mesten varkens en wat er toe behoort." Dien

ten gevolge dient de geslachtsnaam Gilders ook in deze afdeeling

vermeld te worden. En eindelik mag de maagschapsnaam Melkman ook nog

wel tot de veehoudersnamen geteld worden, even als De Kaesmaeker en

De Caesemaeker met Waaiboer, Waiboer, Soepboer en Molkenboer. Den

uitleg van deze namen vindt men op de twee volgende bladzyden.

Aan het landboubedrijf, zoo veel ryker aan byzondere onderdeelen

dan het veehoudersbedrijf, zijn ook meer geslachtsnamen ontleend als

aan de veehoudery. Behalven al de boeren (De Boer) en meyers (Meyer)

mogen hier eerst genoemd worden de geslachtsnamen Landman, Bouwman

en Bouman met Bouwknecht, De Zaayer, Zaayer en De Saeyere, Boonzajer,

De Maeyer, Hooyer, Hooiman, Stroman, Akkerman, Ackermans, Havermans,

Gerstman, Rogmans, en vele dergelyken. Tuinman, Hovenier en Hofman

(met Hoffman, Hofmans, Hoffmann, enz.), Bloemist met Gardenier en

Gerdenier behooren hier ook toe. Eindelik nog Pachter en De Pachter.

In vorige eeuen, tot in het begin van dit loopende jaarhonderd werden

de boeren veelal »huislieden" genoemd; huysman, hûsman, vooral in

Holland en Friesland. Van daar de geslachtsnamen Huisman, Huysman,

Huysmans, Huesman, enz.

De geslachtsnamen Boer, De Boer, Den Boer zijn uit der mate talrijk,

voornamelik in de noordelike gewesten, en in de friesche gouen wel

het meest. Boers en Boeren met Boere, (misschien ook de verfranschte

(?) formen Boursse en Bource?), als oneigenlike vadersnamen, komen ook

voor. En de namen Boerman (met Buhrman) en Boermans reken ik hier ook

toe, even als, in sommige gevallen, de friesche geslachtsnamen Boerema,

Boerma, Boersma, Boersema.--Boering kan een patronymikon zijn van

de soort die in § 31 is vermeld. Echter kan in deze laatstgenoemde

friesche namen ook de oude mansvóórnaam Boere, Bure, Bore schuilen;

zie bl. 79 en 187. In verkleinform komt het woord boer ook al als

geslachtsnaam voor; in Friesland als Boerke, in Holland als Boertje.

Talrijk zijn ook de samengestelde geslachtsnamen die men van het

woord boer heeft geformd, door er het eene of andere woord, als tot

nadere aanduiding, by te voegen; b. v. Veenboer, Heyboer (heideboer),

Hooiboer, Strooboer, Bravenboer, Rijckeboer, Turfboer, Biesboer,

Wortelboer en Worteleboer, Jongeboer, Polderboer, Mooyboer, enz. Allen

namen, die geene nadere verklaring noodig hebben. Waaiboer, met

Waiboer, Molkenboer en Soepboer zijn naverwante namen. Molken is een

oud-nederlandsch woord (Kiliaan vermeldt het als byzonder-geldersch)

voor zuivel in het algemeen. Als zoodanig zou de Molkenboer by den

Veeman en den Melkman, op bl. 301 genoemd moeten zijn. Zoo ook de

Waaiboer en de Soepboer, wier samen men in § 140 nader verklaard vindt.

Iemand die nieu op eene boerenhoeve komt wonen, of iemand die eene

nieu geboude en nieu ingerichte boereplaats betrekt, noemt het

volk, althans in Friesland nog heden, de nieuboer, de nyboer. Aan

die benaming danken de geslachtsnamen Nieuwboer, Nieuweboer,

Nyboer en ook Niebuhr hun ontstaan. Grooteboer en Lutjeboer formen

elkanders weêrga; lutje, lutke, overeenkomende met het friesche

woord lîts, het engelsche little, enz. is friso-saksisch voor

klein, en nog in onze noordoostelike gouen en de noordwestelikste

van Duitschland in gebruik. By den naam van menige plaats in onze

friesche gewesten gelegen, komt het nog voor; b. v. Lutje-Broek in

noordelik Noord-Holland, Lutke-Wierum in Friesland, Lutje-Gast in

Groningerland, Lutje-Wolde in Oost-Friesland, enz.--Sommige boerderyen

zijn in oude tyden het byzonder eigendom van kloosters geweest,

en anderen zijn wel opgericht ter plaatse waar vroeger een klooster

stond. Zulke boerderyen dragen dan nog heden wel den naam van »de

Kloosterhoeve" of »de Kloosterplaats," en de boer die er woont,

wordt nog wel »de Kloosterboer" genoemd. Deze toenaam is ook een

vaste geslachtsnaam geworden: Kloosterboer. En deze naam werd als

zoodanig in 1844 nog gevoerd door den boer die op de Kloosterplaats

woonde te Heiligerlee in het Oldambt, ter plaatse waar vroeger een

klooster van Norbertyner nonnen stond, tevens de plaats waar in 1568

onze voorouders eene roemryke overwinning behaalden op den spaanschen

dwingeland.--De geslachtsnaam Ledeboer is zoowel in de Nederlanden

als in Duitschland (als Ledebur en zelfs Von Ledebur), eigen aan

verschillende geslachten. Dezen naam weet ik niet met zekerheid te

verklaren. De maagschaps-overlevering en het volksverhaal geeft

er dezen uitleg van. Een ryke vader, die onder anderen ook vele

boerderyen bezat, door pachters bewoond, verdeelde op zijn sterfbed

zyne nalatenschap onder zyne zonen, en gaf tevens aan ieder hunner

eene aanwyzing welk gedeelte van het bestuur over de boerderyen hy in

het vervolg in het byzonder vervullen moest. Zoo zeide die vader ook

tot eenen zyner zonen: »lede Du den Buren!" leid Gy de boeren! (de

man sprak nederduitsch). En dit bevel was oorzaak dat die zoon in

het vervolg den toenaam kreeg van Ledebur of Ledeboer. Volgens deze

overlevering zou Ledeboer eigenlik »Boere-leider" beteekenen. Vilmar in

zijn Deutsches Namenbüchlein (Frankfurt a/M. 1863), bl. 22, schrijft:

»Ledebur (Bauer auf der Lede, d. i. Heide)." Deze afleiding kan

ik niet aannemen.--Holsboer kan ik anders niet verklaren als door

aan te nemen dat deze naam eene nederlandsche verbastering zy van

eenen hoogduitschen naam Holzbauer, die in der daad voorkomt.--In de

middeleeuen richtte men op uitgestrekte landgoederen wel groote, van

kelders en zolders wel voorziene, ook dikwijls met wallen en torens

versterkte en bevestigde gebouen op, om daarin het graan en andere

landelike voortbrengselen veilig te kunnen bewaren. Zulke bergplaatsen

droegen den naam van »het Spycker", een bastaardwoord van het latynsche

spicarium. Dit woord »spyker" komt nog heden wel als plaatsnaam

voor; b. v. het geldersch Spyker, by Arnhem, en het dorp Spyker in

Fransch-Vlaanderen, by Duinkerke. Ook maakt het, naar myne meening,

deel uit van den geslachtsnaam Spykerboer. Deze naam zal oorspronkelik

dus de toenaam geweest zijn van eenen boer, die in, of naby zulk een

spyker woonde, of er het opzicht over had.--Ook plaatsnamen maken

wel deel uit van geslachtsnamen met boer samengesteld. Velserboer en

Beemsterboer namelik zijn afgeleid van de plaatsnamen Velsen, een dorp,

en de Beemster, een polder, beiden in Noord-Holland.--De Wilde Boer is

van ouds, o. a. te Haarlem en Amsterdam, een huisnaam, een gevelteeken

geweest; daarvan is de geslachtsnaam Wildeboer ontleend. Blaauboer,

Witteboer en Dubbelboer zijn my moeielik te verklaren. Met Meereboer,

Ongerboer, Pinksterboer, Segboer en Traanboer weet ik in het geheel

geen weg. De maagschapsnaam Hatenboer zal wel tot de aardrijkskundige

namen behooren, en ontleend zijn aan den naam van het gehucht Hateboer,

by Roermond.

De meier-namen formen de weêrga van de boer-namen. Immers het woord

meier, al heeft het ook verschillende andere beteekenissen, moet,

waar het op zich zelven of als samenstellend deel, geslachtsnamen

uitmaakt, wel opgevat worden als pachter, boer. In dien zin is het

nog heden ten dage in eenige nederlandsche gewesten in gebruik;

b. v. in Groningerland, even als ook in de aangrenzende duitsche

gouen, vooral van Westfalen, meer byzonder van Munsterland. En juist

uit Munsterland, dat reeds van ouds her steeds zoo velen zyner zonen

naar de Nederlanden zendt, zijn ons de meesten dezer meiernamen

toegekomen. Behalven de enkelvoudige namen Meyer, Meier en De Meier

met De Meyere in zuid-nederlandschen form, die geenszins zeldzaam

zijn, is het getal der geslachtsnamen met meier (in verschillende

spellingen met ei en ey) samengesteld, zeer groot. Zie hier een

twaalftal uit die honderden: Bichelmeier, Bredemeier, Brenninckmeier,

Bodemeier, Gravemeyer, Kolkmeyer, Krusemeyer, Langemeier, Leidelmeier,

Lindemeyer, Tielkemeyer, Winkelmeyer. Van velen dezer namen, zoo mede

van Brockmeier, Poolmeyer, Bruggemeyer, Johanningmeyer, Rootmeyer,

enz. is de oorsprong gemakkelik na te gaan en de beteekenis te

verklaren. Nieuwmeyer, met Nymeyer, Neumeier, Numeyer, Niemeier,

is de tegenhanger van Nieuwboer, Nyboer, enz. op bl. 302 besproken,

en heeft met dien naam den zelfden oorsprong. Zoo ook Grootmeyer en

Greutemeyer met Grooteboer; Luttikmeyer met Lutjeboer; Kloostermeier

met Kloosterboer, enz. Een groot aantal dezer meier-namen vindt men

opgenoemd in De Navorscher, deel XIX, bl. 44 en 204.

Een paar byzondere meier-namen mogen hier nog nader verklaard

worden. In De Navorscher, dl. XXIX, bl. 30, schreef ik: »Dezen zomer

(1878) in zekere landstreek van 't noordelike Westfalen vertoevende,

noemde een ingezetene van die streek my verschillende meier-namen op,

terwijl hy my de meieryen of landhoeven, waar die namen aan verbonden

zijn, aanwees: dort wohnt der Brüggemeier, dort der Niermeier,

da der Obermeier, hier der Erlenmeier, enz. Ten slotte nog: und da

wohnt der Dreckmeier. By dezen laatsten naam, die ook in Nederland

als geslachtsnaam voorkomt, moest ik glimlachen, wijl ik dacht dat

hy zoo juist paste aan eenen westfaalschen boer, die gewoonlik zoo

morsig is en vuil, als wy ons dat hier te lande gelukkig haast niet

voorstellen kunnen. Mijn lachen bemerkende, voegde mijn geleider

my toe: Gy lacht wel om dien Dreckmeier? Dat is oorspronkelik niet

Dreckmeier maar Dree-eek-meier. Zie maar! daar staan ook dree eeken

(westfaalsch-nederduitsch voor drie eiken) by 't huis!--En zoo was

het in der daad. In die drie eeuen-oude eiken is de oorsprong van

den naam Dreckmeier te vinden."

Wien het vreemd moge schynen dat dree-eek tot dreck, drek, en niet tot

dreek samengetrokken zy, dien maak ik opmerkzaam dat ook in andere

nederduitsche gouspraken en tongvallen deze zelfde verbastering

van den tweeklank ei of ee tot onvolkomene e (ek) voorkomt, en wel

in dit zelfde woord. Zoo heet de eikenboom te Leeuwarden, even als

in Westfalen: eek; men spreekt te Leeuwarden van eekenhout, eekene

planken, 'n eekenhoutene kiste. Wat in Holland een runmolen heet,

noemt men te Leeuwarden een eekmöln. En als een Leeuwarder ergens

komt waar eikenhout in voorraad ligt of verwerkt wordt, dan zeit

hy wel: »it ruukt hier eekerich." Toch heet de eikel, de vrucht

van den eek, te Leeuwarden niet eekel, zoo als het zijn moest in

overeenstemming met het hollandsche eikel en het hoogduitsche eichel,

maar ekkel. Ekkelspek, spek van zwynen die met eikels gemest zijn,

houdt men er voor het beste; en aan klierachtige kinderen geeft men

daar ekkelkoffi te drinken. Deze naam van de vrucht heeft men er

ook weêr terug gebracht op den eek of eikenboom zelven; van daar de

geslachtsnaam Ekkelboom, te Leeuwarden. Tegenhangers van den naam

Dreckmeier, van de westfaalsche dree eeken, zijn de geslachtsnaam

Vijf-eeken (die zekerlik zynen oorsprong dankt aan vijf eiken die

by 't huis van den man stonden, welke eerst dezen toenaam droeg),

de plaatsnaam Seveneecke, zoo als een dorp heet in Oost-Vlaanderen,

en de engelsche geslachtsnaam Sevenoake.

Uit den geslachtsnaam Wedemeyer (ook komt Wehdemeier voor) is eene m

verloren gegaan, in het schryven. In het spreken immers maakt het geen

onderscheid of men Wedemeier dan wel Wedemmeyer zegge. De wedemmeier

is de boer die op de hoeve woont welke tot de wedeme behoort, of

die op de wedem zelve woont, zoo deze eene boerehoeve is. Wedeme,

wedem, ook versleten tot weême, is de oude naam (oud-saksisch

en oud-friesch withum, dat is: wijddom, het gewyde) dien men

hier en daar in de friesche en saksische gewesten van Nederland

en Duitschland nog geeft aan de pastory, aan het huis dat tot de

kerk of aan de kerkelike gemeente behoort, en tot woning van den

geestelike dient. De wedemhoeve wordt tegenwoordig in het nederlandsche

Friesland ook wel »de pastory-plaats" genoemd. De weeme zelve is hier

en daar ook wel eene boerdery, die dan door eenen pachter of meier,

de wedemmeier, wordt bemeierd. Van die pachtpenningen, of anderszins

uit de opbrengst der boerdery leeft dan de geestelike. Zoo was het

oudtijds in vele dorpen van de noordoostelike Nederlanden en van

noordwestelik Duitschland, en zoo is het daar nog wel. Ook in de

friesche geslachtsnamen Wymstra en Weemstra (dat is gelyk aan Van

der Weeme--zie bl. 264), vind ik dit oude woord terug.

§ 111. De tegenhanger van den landman is de zeeman; de schipper is

de weêrga van den boer, zooals de jager is van den visscher. In ons

waterrijk, langs zee zich uitstrekkend vaderland zijn er natuurliker

wyze vele zeelieden en schippers, en de woorden die hun stand en

bedrijf aanduiden, vinden wy in de geslachtsnamen terug. Zie hier

eenigen van die geslachtsnamen, die geene verklaring eischen. In

d' eerste plaats Zeeman, en dan Schipper met het patronymikale

Schippers. Verder het patronymikale Zeevaarders, met Schipman,

Koffeman, Buisman en Buysman met Buismans (de schipper van eene

haringbuis), Stuurman, Schieman, Bootsman en Bootsgezel, Matroos

en Schuitevoerder. Of de maagschapsnaam Kapitein, met Kapteyn

en Capiteyn, van eenen zeeman of van eenen krijchsman, die ja

beiden dezen titel voeren, afkomstig zy, moet ik hier in het midden

laten. De geslachtsnamen De Reeder, Loots en Tonneboeyer zijn ook al

aan het zeemansbedrijf ontleend. En eveneens Kaper. De geslachtsnaam

Schuiteboer, of liever het bedrijf waaraan deze naam ontleend is,

formt als het ware eenen overgang van den schipper tot den boer. In

Friesland wordt de man die binnenlands vracht vaart, gewoonlik met

een klein vaartuich turf uit de venen of zand uit »de wouden" naar

de steden voert, en van daar stratendrek of andere meststof terug

brengt naar heiden en venen, »skuteboer" genoemd. Dit woord vinden

wy terug in den geslachtsnaam Schuiteboer, in de friesche gouen

inheemsch. Ook de maagschapsnamen Veerman en De Veirman behooren in

deze afdeeling. En naar myne meening is dit ook het geval met den

geslachtsnaam Schuttevaer. Immers meen ik dezen naam te moeten houden

voor eene verbastering van het oud-nederlandsche woord Scutevarer,

schuitevaarder, of, in het Friesch skutefarjer. Dit woord komt

herhaalde malen voor als toenaam van burgers der stad Leeuwarden,

in het begin der 16de eeu. Immers vinden wy in het Register van den

Aanbreng van 1511, dl. I, onder de leeuwarder burgery opgenoemd

eenen Claes Scuteferger (bl. 4), Hilcke Scutefergier (bl. 5),

Upke Scutefergier (bl. 13), Jetthie Scutefergier (bl. 13), Herman

Scuteferger (bl. 27), enz. In der daad merkweerdig is het dat de

geslachtsnaam Schuttevaer eigen is aan eenen man die zich aan het

hoofd stelde der binnenschippers of schuitevaarders (skutefarjers),

en met hen eene vereeniging stichtte tot heil der binnenscheepvaart,

welke vereeniging ook zynen naam draagt.

§ 112. Van de geslachtsnamen die aan het bedrijf der handwerkslieden

ontleend zijn, zal ik er hier slechts eenige weinigen kunnen opnoemen

van het overgroote aantal dat er bestaat, en zoo menigvuldig voorkomt

in alle nederlandsche gewesten.

De timmerlieden mogen de ry openen, met de maagschapsnamen

Timmerman, Temmerman, De Timmerman, De Temmerman, en als patronymikon

Timmermans. Het hoogduitsche Zimmermann en het fransche Carpentier

zijn als geslachtsnamen in Nederland ook niet byzonder zeldzaam.

Nevens de eigenlike timmerlieden behooren ook de kastemakers

of schrijnwerkers, de scheepstimmerlieden, de wagenmakers, en

eenige anderen tot dit gilde. Aan hunne bedryven zijn de volgende

geslachtsnamen ontleend: Schrynemaeckers en Schryner, Kistemaker,

Kistemaecker en Kistemaeckers, Schuitemaker en Schuitmaker,

Scheepmaker, Mastenmaker, Breeuwer en Breeuwers. Het bedrijf

der wagenmakers vooral heeft aan vele geslachtsnamen oorsprong

gegeven. Vooreerst aan Wagenaar met de byformen Wagenaer, De

Wagenaere, Wagenaere, De Wageneire, Wegenaar, Wegener, en de meer

hoogduitsche formen Wagner en Wegner. Dan aan De Waegemaecker

en Swagemakers (zie bl. 184) en aan Stelmaker; want zóó wordt

in onze noordoostelike gewesten de wagenmaker genoemd, even als

in het Hoogduitsch Stellmacher. Ploegmakers en De Baeremaecker

behooren er ook toe, even als Molenmaker, Wielmaker, Rademaker,

Raeymaeckers, De Raeymaker, enz.; en Leestemaker kan men er ook toe

brengen. Ten slotte nog Drayer, De Saegher, misschien ook Zaagmans,

en Houtzager, Houtzagers, Houtsaegher, Holtsager, enz. De kuipers

kan men ook nog tot de timmerlui rekenen. Van hun bedrijf hebben wy

de geslachtsnamen Kuiper, Kuyper, De Cuyper, De Cuypere, De Cupere,

Cuyper, de verlatynschte formen Cuperus en Couperus, met de oneigenlike

vadersnamen Kuipers, Kuypers, Cuypers, Küppers, Cuperi, Couperi, enz.

Zeer talrijk zijn ook de namen der smeden onder de geslachtsnamen

vertegenwoordigd. Vooreerst het eenvoudige woord smid, in allerlei

formen, als Smid, Smit, Smitt, Smidt, Smet, Smedt, De Smet, De

Smedt, ook in patronymikalen form: Smits, Smidts, Smedes, Smidtz,

en in hoogduitsche en engelsche formen: Schmidt, Smith, enz. En

dan de samengestelde namen Ankersmit, Kopersmit, Walsmit, Hoefsmit,

Beylsmit en Beilschmidt, Koelensmid, met de hoogduitsche Guthschmidt

en Kleinschmit, en in verkleinform Smidje. Ook Slotemaker. Den

naam Broeksmit weet ik niet te verklaren, ten zy men hem als eene

schertsende benaming voor kleêrmaker wou opvatten--gelijk iemand,

die dezen naam droeg, my verzekerde dat het geval is. Men zoude ook

kunnen denken aan eenen smid, die in eene der talryke, »het Broek"

(het moeras) genoemde streken woonde. De wapensmeden behooren ook

tot het smidsgilde; aan hun bedrijf zijn de namen Zwaardemaker,

Bussemaker en Bosgieter (bus, bos is de oud-nederlandsche form die

met het hoogduitsche bücks overeenstemt, en in eenigen onzer gewesten

nog in gebruike is; in Holland zegt men buks, dat zonder verandering

van de Hoogduitschers is overgenomen; zie ook bl. 298). Verder

De Mesmaecker (met de patronymikale formen Messemaeckers en

Smessemaeckers, zie bl. 184), Swertvagher en Harnisfeger.--Zilversmit

en Selversmet, Goudsmit en Goldsmit behooren al mede hier toe. En

dan nog Silvergieter, Blikslager (misschien ook Blikman), Ketelaer

en De Ketelaere, met Ketellapper, Ketelbueters en Panneboeter. Zoo

mede Tingieter, Potgieter, Kannegieter, met den hoogduitschen form

Kannengiesser, enz.

Nu mogen de steenarbeiders volgen: Steenhouwer, Metselaar, Metzlar,

Smetsers (des metsers [metselaars] zoon), en Muirker (zie § 153);

ook Opperman en Kalkman. En dan nog de namen van die handwerkslui

welke almede by den huisbou te pas komen: Dekker, Decker, De Decker,

De Dekkere, Den Dekker, met de patronymikale formen Dekkers en

Deckers en den samengestelden form Laeyendecker, en met Leydekkers

als patronymikon. Mogelik behoort de geslachtsnaam Quadekker

(de kwade dekker?) ook tot deze dekker-namen. Dan nog Verwer en

De Verwer in algemeen-nederlandschen, en Varwer met De Varver in

gouspraaksform. Ook behooren hier toe de maagschapsnamen Glazemaker

met Glaser (dat zekerlik wel van hoogduitschen oorsprong is), en

Glaasker met Glasker, zoo als men in onze noordoostelikste gewesten

den glazemaker noemt. Zekeren Sybren Glaesker vinden wy reeds in den

jare 1511 als burger der stede Dokkum. [158]

De handwerkslieden die ons spyze en drank bereiden, zijn de bakkers,

de koks, de slachters, de brouers, enz. Aan hun bedrijf zijn talryke

geslachtsnamen ontleend, die ook grootendeels veelvuldig voorkomen,

en aan vele verschillende maagschappen eigen zijn. B. v. Bakker,

Backer, De Bakker, De Backer, in verlatynschten form Bakkerus,

en als patronymikon Bakkers. Sommige oude Nederlanders zeiden ook

baken en baker met opene a, in plaats van het hedendaagsche bakken

en bakker. Zoo deden ook de oude Friesen, die den bakker batser

(ba-tser; ts == k) noemden; de zeventiende-eeusche Gysbert Japicx

schrijft baetsir. Het Engelsch heeft nog heden ten dage dit woord

als baker. Die oud-nederlandsche form leeft nog in de geslachtsnamen

Baker, De Baker en De Baecker, met Baekers als patronymikon. Men

heeft by deze namen, die klaarblykelik van oude dagteekening zijn,

natuurlik geenszins te denken aan het hedendaagsch-hollandsche woord

baker (de Friesen zeggen naukeuriger baekster) voor kraamwaarster,

friesch: kreamwarster of kreamheinster. De geslachtsnamen Bekker,

Becker, De Becker en Beckers komen ook menigvuldig onder ons voor. Zy

beteekenen bakker, en zijn van hoogduitschen oorsprong. Byzondere

bakkers worden nog aangeduid door de geslachtsnamen Bollebakker

(bolle wordt in Friesland gezeid voor wittebrood), Bonebakker,

Koekebakker en Wafelbakker.

De maagschapsnamen De Koker en De Kokere houd ik voor gelijkbeduidend

met Kok, Kock, Cock, De Kok, De Kock, enz. die nog al talrijk

voorkomen. Ook is de hoogduitsche form van dezen naam, Koch, geenszins

zeldzaam onder ons. Intusschen, alle geslachtsnamen Kock zijn niet

aan het koksbedrijf ontleend. Een myner voorouders, de schoonvader

van mynen overgrootvader, heette Nicolas Coq. Hy was een Franschman,

en, omdat hy een Protestant was, by de herroeping van het Edict

van Nantes, door den franschen koning Lodewijk XIV uit zijn land en

eigendom verdreven. Hy zette zich, als fransche uitwykeling, in de

Nederlanden neêr, en zyne zonen reeds verdietschten hunnen naam, niet

volgens de beteekenis, tot Haan, zoo als het toch zijn moest, maar in

spelwyze. Zy maakten er namelik Kock van. Deze zelfde naam bestaat nog

heden in de namen der maagschappen Kock Beylanus en Kock Winkler. [159]

Het bedrijf van den slachter heeft de volgende maagschapsnamen doen

ontstaan: Slager en Slagter, Vleeschhouwer (zie bl. 320), Beenhouwer

en Beenhakker. De namen Vleesman (met den hoogduitschen, ook hier te

lande voorkomenden form Fleischmann) en Spekman zijn hier zeker ook

toe te rekenen. Misschien ook de anders wel wat zonderlinge namen

Van der Spek en Van der Ham.

De Nederlanders zijn van ouds her liefhebbers geweest van »eene goede

teuge biers," en het getal bierbrouers was in vorige eeuen onder de

nederlandsche burgery steeds zeer aanzienlik. Geen wonder dan ook

dat de geslachtsnamen Brouwer, Brouer, De Brouwer, De Brauwer en

De Brauwere zoo veelvuldig onder ons voorkomen. Verlatynscht als

Brouerius en in patronymikalen form als Brouwers, komt deze naam

ook voor. Hoppenbrouwer met Hoppenbrouwers behooren eveneens tot

dit gilde. Eene byzondere soort van bier, reeds in de middeleeuen

bekend, gelijk nog heden in sommige streken van de Nederlanden,

b. v. in Limburg, draagt den naam van kuit, kuyt, koit. Van daar de

geslachtsnaam Kuytenbrouwer. De moutmaker (geslachtsnamen Moltmaker

en Smoutmaeckers--met voorgevoegde s, zie bl. 184) behoort ook

tot het brouersgild. De bierhandelaar draagt den byzonderen naam

van biersteker, en deze naam is als Biersteker, Bierstekers en

(half saksisch, half hoogduitsch) Beerstecher tot geslachtsnaam

geworden. Bierman behoort hier ook by.

§ 113. Aan het bedrijf der handwerkslieden die voor onze kleeding

zorgen, zijn de volgende namen ontleend: Kleermaker, De Kleermaeker,

De Cleermaeker, Kleersnyder, Snyder, Snyders en Snieder met Snieders;

ook de hoogduitsche Schneider is niet zeldzaam. De fransche Tailleur

komt ook voor, zoo wel als de engelsche Taylor. Waarschijnlik was de

geslachtsnaam Teyler, in de vorige eeu te Haarlem voorkomende, wel

eene halve verdietsching van Taylor. De geslachtsnamen De Naeyer,

De Nayer, De Naeyere, Den Naeyer, enz. die meest in de vlaamsche

gewesten inheemsch zijn, beteekenen ook kleêrmaker. Men vergelyke ook

den geslachtsnaam Neyrinckx, op bl. 76 besproken. Kiliaan heeft nog

»naeyer == sartor." Een andere in Vlaanderen inheemsche geslachtsnaam,

en die eveneens kleêrmaker beduidt, is De Schepper, De Scheppere. In

oude vlaamsche geschriften komt het woord »schepper" in dezen zin nog

voor; men zie Edw. Gailliard's Glossaire flamand, op het woord »scepper

== tailleur". Ook als geslachtsnaam is dit woord reeds van oude

dagteekening; Martin die Sceppere was in 1286 schepen van de vlaamsche

stad Damme (zie Annales du comité flamand de France. Duinkerke,

1853, bl. 224). In de friesche en saksische gewesten van Nederland

en Duitschland had men oudtijds nog eene andere benaming voor den

kleêrmaker. Men noemde hem skrodare, schroder, schröder, schreuder,

schrader. Nog heden is het woord skroar, uit het oude skrodare

saamgetrokken, in Friesland in volle gebruik om den kleêrmaker zoo wel

als zyne vrouelike kunstgenoote, de naaister, aan te duiden. Hier en

daar in de saksische gewesten wordt de kleêrmaker ook nog wel schreur,

schrör genoemd. Skrodar, skroar, schröder, schreur beteekent letterlik:

snyder. Het oud-friesche werkwoord skroda, oud-vlaamsch schrooden,

thans schrooien, is snyden, afsnyden. Den franschen koning Filips

die een geldsnoeier was, noemen de oud-vlaamsche geschiedschryvers

Filips de munteschroodere of munteschrooier. [160] Talrijk zijn

de nederlandsche geslachtsnamen, die hunnen oorsprong aan dat oude

skrodan, schrooden ontleenen; b. v. Schreuder, dat zeer veel voorkomt,

Schreur, Schrader, Schroor, als oneigenlike vadersnaam Schreuders en

Schreurs, zoo mede het hoogduitschformige Schröder of Schroeder. De

samengestelde naam Kampschreur beteekent: dorpskleêrmaker. »Kamp"

(de Kempen, la Campine, la Campagne, Champagne) of »het veld" in

tegenstelling van »de stad." Tot besluit van al deze kleêrmakersnamen,

dient hier nog de latynsche form Sartorius (van sartor), die ook als

nederlandsche geslachtsnaam voorkomt, vermeld te worden.

In de middeleeuen, en eer de kunst van kousenbreiden (die van

betrekkelik jonge dagteekening is) uitgevonden was, sneed en

naaide men de kousen van leer of laken of andere stof, even als

andere kleederen. En de kousemakers formden toen eene byzondere

afdeeling van het kleêrmakersgilde. Aan hun bedrijf zijn ontleend de

geslachtsnamen Kousmaker, Kousemaker, De Kausemaeker, De Coussemaeker,

De Coussemaecker, De Causmaeker; zoo ook Cousseschepper.

Dan volgt de pelsmaker, wiens bedrijf, dat oudtijds veel meer

werd uitgeoefend als heden, aan de geslachtsnamen Pelsmaeker,

Pelser, Pelster oorsprong gaf. Het woord pelser is een oudfriesche

form voor het woord pelsmaker of pelswerker, zoo als men nu veelal

zegt. Eenen Jelke Pelser vind ik reeds opgenoemd onder de burgery der

stede Leeuwarden, ten jare 1511. [161] Te Groningen is er nog eene

Pelserstraat (ook wel Pelsterstraat genoemd); en eveneens te Emden. De

fransche en hoogduitsche formen van dit woord, Pelletier en Peltzer,

Pelzer komen onder ons ook als geslachtsnamen voor. De laatste naam

in schrijfwyze weêr verdietscht, als Peltser.

Hoedemaker en De Hoedemaker komen, vreemd genoeg, slechts zeldzaam als

geslachtsnamen voor. En nog zeldzamer is De Capmaker. De schoenmakers

daarentegen zijn zeer talrijk vertegenwoordigd, als Schoemaeker,

Schoemaker, Schoenmaker, Schoemakers, Schomaker, enz. Ook de

hoogduitsche formen Schuhmacher, enz. zijn geenszins zeldzaam in

Nederland. In het Latyn heet de schoenmaker sutor. Dit latynsche woord

is in de germaansche talen overgegaan; b. v. in het Oud-Engelsch als

sooter en in het Oud-Duitsch als suter. Men zeide ook schuh-suter;

het hedendaagsch hoogduitsche woord schuster is daar van eene

samentrekking. De oude Nederlanders, vooral in de vlaamsche gewesten,

verbasterden het latynsche sutor eveneens tot suter, en zetten er dan

ook wel hun woord schoe, schoen, nog voor. Ook verbasterden zy dit

suter nog wel verder tot sutter, zelfs tot sitter en setter. Van daar

de meest in Vlaanderen en Brabant inheemsche geslachtsnamen De Sutter,

De Suttere, De Zutter, De Zuttere, De Sittere, De Sitter, De Zetter,

Schoesitter, Schoesetters, enz.--By den schoenmaker behoort nog de man,

wiens handwerk wordt aangeduid door den geslachtsnaam Klompmaker.

§ 114. Geen bedrijf dat meer aanleiding heeft gegeven tot het

ontstaan van maagschapsnamen, dan dat van den molenaar. En de

omstandigheid dat juist dit bedrijf in de verschillende gouspraken

van Nederland, en naar de onderscheidene tongvallen der Nederlanders,

zoo verschillend genoemd wordt, is oorzaak dat hier te lande de

namen van allen die naar den molen heeten, zoo veel verscheidenheid

aanbieden. Zie hier, in hoofdzaak, die namen opgenoemd: Molenaar,

Molenaer, Moolenaar. [162] In samenstellingen komt de naam Mulder of

Muller ook geenszins zeldzaam voor; b. v. Bergmuller, Kruysmulder,

Lindemulder, Kortmuller, Soetmulder, Wijsmuller (zoude dit niet

oorspronkelik een hoogduitsche Weissmüller zijn?), Watermulder,

Windemuller, Zuidmulder, enz. Het grootste deel dezer namen eischt

geene nadere verklaring. De oliemolen, waar men olie uit zaad slaat,

draagt hier en daar, byzonderlik in de zuidelike gewesten, den naam

van slagmolen. Van dit woord zijn de maagschapsnamen Slagmulder,

Slachmulder, Slagmuylder, Slachmuylder, Slaghmulder, Slagmuelder,

Slagmolder, met het patronymikale Slachmuylders en met Van der

Slagmolen ontleend. De geslachtsnamen Olislager, Olislaeger, Dolislager

(waar misverstand het afgekorte lidwoord met het zelfstandige naamwoord

heeft doen samensmelten), en Oliemuller hebben de zelfde beteekenis. De

grutters behooren ook tot het molenaarsgilde. Aan hun bedrijf zijn de

geslachtsnamen Grutter, Gruyter, De Grutter, De Gruyter, De Gruter,

enz. ontleend; met Gorter, De Gorter en Gortmaker. De Gruiters

zijn meest in de zuidelike gewesten inheemsch, en de Gorters in de

noordelike. In de friesche gouen wordt de grutter in den regel gorter

of gortmaker genoemd; zie ook § 160. Een molen waar garst of ander

graan, ontbolsterd, gepeld wordt, heet in Friesland een pelmolen. En

den pelmolenaar noemt men er wel, in den dagelikschen omgang, en by

verkorting: pel; b. v. »Baas Pieter Pel." Dit is de oorsprong van

den in Friesland inheemschen geslachtsnaam Pel.

Het bedrijf van den pottebakker (de man heet, meen ik, tegenwoordig

»fabrikant in aardewerk") gaf oorsprong aan de geslachtsnamen

Pottebakker, Pannebakker, Panbakker, Potter, De Potter, De Pottere,

en, als patronymikon Potters. Potjer en Panjer zijn in Groningerland

inheemsch, en volgens het friso-saksische taaleigen geformd; zie §

153. Des steenbakkersbedrijf vindt men in de maagschapsnamen Tichelaar,

Tigchelaar, Tiggelaar en Steenbakker. De hoogduitsche form van dezen

naam, Ziegler en Ziegeler is mede niet zeldzaam hier te lande, en

komt ook, half-verdietscht, als Ziegelaar voor. Zoo de geslachtsnamen

Bicker en Bikker aan den steenbikker zijn ontleend (en ik zoude niet

weten wat zy anders kunnen beteekenen), dan worden zy gevoegelikst

te dezer plaatse vermeld. De tegelbakker behoort ook tot dit gilde;

in den patronymikalen geslachtsnaam Teegelbeckers vindt men zijn

kunstmatig handwerk genoemd. De looier draagt, vooral in de zuidelike

gewesten, nog wel den oud-nederlandschen naam van huidevetter. In

vele vlaamsche steden vindt men nog eene Huyvettersstraet of een

Huidevettersplaats. Aan dit woord danken de maagschapsnamen Huyvetter,

D'Huivetter, D'Huyvettere en D'Huvettere, in Vlaanderen inheemsch,

hunnen oorsprong. In Holland is deze naam, door samensmelting der

d van het lidwoord aan het hoofdwoord, en door uitslyting der h,

tot Duyvetter geworden. De hollandsche geslachtsnaam De Looyer is

de weêrgade van den vlaamschen Huyvetter. De kaarsemakers vinden

wy weêr meest in de zuidelike gewesten, onder de maagschapsnamen

Keersemaeker, De Keersmaeker, De Kersmaeker, Kersemakers, Keersmaekers,

Keersgieter, enz. Ook de geslachtsnamen aan het zadelmakersbedrijf

ontleend, zijn meest in Zuid-Nederland inheemsch. De zadelmaker

draagt daar ook wel den naam van zadelaar, overeenkomstig den

hoogduitschen form sattler. En van dezen byzonderen form zijn de

maagschapsnamen De Sadelaer, De Sadeleer, De Saedeleer, De Zadeleer en

het half verfranschte De Sadelaire met het patronymikale Saelmaekers

afgeleid. Andere werklieden in leder zijn nog vertegenwoordigd door

de geslachtsnamen De Leersnyder met De Leersnydere, Riemsnyder,

Teschemaker (tasschenmaker) en De Scheemaeker. De naam Touwslager

eischt geene verklaring, maar Lijnslager, Seeldrayers, Reepmaker

wel. Dit zijn oude, byzondere benamingen voor den touslager. Eene

andere oude naam van dien handwerksman is Reepslager; van daar nog

de Reepslagersbaan (Reepschlägersbahn), eene straat te Hamburg in

St. Pauli. Een reep is een plat gevlochten tou. Ten slotte moeten

in deze groep nog vermeld worden de geslachtsnamen Wever en De

Wever, met het patronymikale Wevers en het hoogduitsche Weber dat

vry algemeen is; Zeilmaker en Zeylemaker, met de latynsche formen

Velius en Carbasius; Wolkammer, Boendermaker, Verwer, Mandemaker en

Korfker (zie § 153), De Wannemaeker, Stoelwinder, Tabakspinder, Zeper,

enz. Waarschijnlik behooren de namen Corver en Korver ook te dezer

plaatse, als beteekenende korfmaker. Het woord zeepzieder is in het

Oud-Friesch sieper (sjiëper), weêr verhollandscht tot zeper. Nog heden

wordt deze geslachtsnaam (Zeper) door eenen zeepzieder te Leeuwarden

gevoerd, gelijk reeds door zyne voorvaderen, van ouder tot voorouder

eveneens geschiedde.

De fynere kunsten zijn vertegenwoordigd in de maagschapsnamen

Beeldsnyder, Schilder, Houtsnyder en Holtsnyder, De Munter, Graveur,

Drukker en Drucker, Schryver en Schriever, De Schryver, Landmeter,

De Landmeter, en, als patronymikon Landmeeters; verder Sanger en De

Zanger, Muzykant, Speelman (de oud-nederlandsche benaming van den

muzikant), Trompetter, Bonger (zie bl. 292), Pyper en de hoogduitsche

formen Pfeiffer, Pheiffer, Feifer, en de daarvan verbasterde formen

De Feifer, De Vijver, enz.

§ 115. Een groot aantal andere bedryven en kostwinningen zijn er

nog, die men tot de eigenlike handwerken of ambachten niet rekenen

kan, en evenmin tot den handel. Ook de namen van zulke bedryven

zijn tot geslachtsnamen geworden voor de nakomelingen der mannen,

welke die kostwinningen in hunnen tijd uitoefenden, en daar naar

toenamen verkregen. Zie hier eenigen van deze maagschapsnamen:

De Waard en De Weerdt met Casteleyn, Kastelein en Hospes; Tapper,

Wijnschenk en Bierschenk. De geslachtsnaam Kruger behoort hier

ook; hy is van hoogduitschen oorsprong en beduidt: kroeg- of

tappery-houder. Bleeker, De Bleeker en De Bleeckere, De Mangelaere,

en misschien ook Wasman, behooren by elkanderen. Verder Barbier en

Barbiers, Scheerder, Pruikemaker en Kapper; ook Uitdrager, Colenbrander

en Loteryman. Vrouen, die waarzeggen (kaartleggen, handkyken,

koffidikkyken) zijn er nog in alle nederlandsche steden. Oudtijds

oefenden ook wel mannen dat bedrijf uit; voor een vijf-en-twintig-tal

jaren heb ik er nog eenen gekend te 's-Gravenhage. Aan dat bedrijf zijn

de maagschapsnamen Waersegger en Waersegers ontleend. De geslachtsnamen

De Gidts en Lijdsman (Leidsman?), Tolk, Voerman, Reisiger, Reiser

en Reizer, De Bo, De Boo, De Boodt, Bode en Boode behooren ook by

elkanderen. Denkelik ook Minnebo (Minnebode? de dietsche weêrga van

den franschen Postillon d'amour?) en Slotboo (de bode van het slot,

van het kasteel?).

Tollenaar en Tollner doen denken aan den tijd toen de steden nog tol

eischten van den invoer en uitvoer van allerlei waren, en de tollenaars

aan de poorten gezeten, dien tol moesten innen. Het hoogduitsche

Zöllner komt ook by ons voor, en ik houd de geslachtsnamen Tullenaar,

Tullener en Tullner, met de patronymikale formen daarvan, Tulleners,

Tulners, voor halve verdietschingen van dien naam. De Roover is ook een

byzondere naam, van duidelike beteekenis. Dat de geslachtsnamen Rovers

en Roovers echter als vadersnamen van het woord roover te beschouen

zouden zijn, wil ik geenszins beweren. Ter verklaring van dezen

naam denk ik liever aan den oud-germaanschen mansvóórnaam Hrodfrid,

Rodfried. Even als het patronymikon Govers van den mansvóórnaam Govert

komt en deze naam weer eene verslyting is van den vollen form Godfried,

zoo komt ook Rovers van Rovert, Rodfried. De oud-germaansche naam

Hrodfrid, Rodfried is in Förstemann's Altdeutsches Namenbuch te vinden,

ook in den afgesletenen form Rofred; van Rofred tot Rovert is slechts

één stap, niet meer als een zeer gewone letterkeer.--Zeer byzonder,

en tevens duidelik, is ook de geslachtsnaam Ziekenoppasser.

Tot de lagere standen der maatschappy afdalende, vinden wy de

geslachtsnamen Keetbaas, Den Heyer, Werkman, Sjouwerman, Daggelder,

Pakkedrager, Lastdrager, Bierdrager, Drager, Kruyer en Bezorger,

Karreman (en, in limburgschen form, als patronymikon Kerremans),

Poerstamper (poederstamper, waarschijnlik een werkman in eenen

kruitmolen, of een apothekersknecht), Vischschraper enz. aan het werk

dier klasse ontleend. Dan volgen nog de geslachtsnamen Baggerman,

Modderman en Aschman. De geslachtsnamen Asman en Asmans acht ik niet

afkomstig van het bedrijf des mans die asch aan de huizen in ontvangst

neemt. In Asman, enz. zie ik liever, met Förstemann, volgens diens

Altdeutsches Namenbuch, een oud-germaansche mansvóórnaam, de zelfde

waar aan ook de naam van het stadje Assmannshausen aan den Rijn zynen

oorsprong dankt. De hedendaagsche Hollanders doen het niet meer,

maar de oude Nederlanders in het algemeen onderscheidden wel degelik

zeer scherp in hunne uitspraak tusschen asch en as. De hedendaagsche

Friesen en Vlamingen doen het nog.

De bedelaar staat op den laagsten trap der samenleving. Aan het woord

schooien, nog eene verscherpte uitdrukking voor bedelen, zal wel de

geslachtsnaam Schoyer ontleend zijn. Zonderling dat iemand daar ooit

vrede meê kon hebben, vrywillig zulk eenen geslachtsnaam aan te nemen

of te dragen.

Ten slotte moet ik hier nog, als zeer zonderling, vermelden den

geslachtsnaam Kussendrager; en niet minder is dit de geslachtsnaam

Tafelkruier, waar ik geenen redeliken oorsprong voor vinden

kan. Hoendervoogt en Pluimgraaf, Keukenmeester en Keukenschryver mogen

ook wel tot de zonderlinge geslachtsnamen van deze groep gerekend

worden, al zijn ze juist niet onverklaarbaar.

§ 116. Maagschapsnamen, aan het bedrijf der kooplieden ontleend, zijn

de volgenden. In de eerste plaats het eenvoudige Koopman, Coopman, De

Coopman; als vadersnamen Koopmans en Coopmans. Oudtijds zeide men wel,

by uitslyting der letter p, cooman in plaats van koopman, en nog meer

verbasterd, coomen, gelijk men ook van coomeny sprak in plaats van

koopmanny of koopmanschap. Uit de geslachtsnamen De Cooman, Coomen,

Koomen en Komen blijkt nog deze oude verbastering. De hoogduitsche

en fransche formen Kaufmann en Marchand ontbreken natuurlik ook

niet onder onze geslachtsnamen. Verder behooren nog tot deze groep

de maagschapsnamen Handelaar, Zeehandelaar, Makelaar en Kramer met

al de byformen van laatstgenoemden naam: Kraamer, Cramer, Kremer,

Cremer, Cremers en Creemers, en het verlatynschte Cramerus.--Merseman

en De Mersseman duiden eenen marskramer aan; misschien ook Marsman;

zie echter bl. 293. Kruidenier, De Crudeniere en, in patronymikalen

form Cruyniers zijn duidelik van beteekenis; zoo ook Beddekoper,

Boterkooper, Blommekoper, Houtkooper, Huidekoper en Huydecoper,

Kleerekoper, Paardekooper, Ossekooper, Stofkoper (dit is zekerlik een

verkooper van kleedingstoffen), Vellekoper, Vischkooper en Viskoper,

enz. Een byzondere tegenhanger van Paardekooper is de zekerlik reeds

zeer oude patronymikale maagschapsnaam Hengstmangers. Immers manger of

menger, met de byformen monger en minger, is een oud-nederlandsch,

ook oud-friesch en oud-engelsch woord voor koopman, slyter; men

zie 't woordenboek van Kiliaan, op het woord: »Mangher, Mengher,

vetus. Permutator, commutator mercium, negotiator--appelmangher,

vleeschmangher--" enz. In het begin van deze eeu was dit woord onder

den form menger of minger nog in de friesche taal in gebruik; zie

Wassenbergh, Taalkundige Bijdragen, I, bl. 12. Een Hengstmanger is

dus anders niet als een paardekoopman. Ook leeft dit oude woord nog

in de eenvoudige maagschapsnamen Manger en Menger.

§ 117. Het aantal der bovenstaande geslachtsnamen, van § 108 af

vermeld, en van nog honderden anderen soortgelyken, wordt nog

aanmerkelik vermeerderd door de verschillende wyzen waarop deze

namen gespeld worden. Oude spelwyzen en boekstavingen volgens de

eene of andere gewestelike uitspraak, ook slordige spellingen door

afkortingen en afslytingen der oorspronkelike woorden, misspellingen

en wanspellingen, alle dergelyke zaken komen by deze geslachtsnamen,

zoowel als by anderen, voor. Menig voorbeeld hier van is op de

voorgaande bladzyden reeds vermeld, zoo als alle spellingen en formen,

waarin de eenvoudige woorden smid en molenaar als maagschapsnamen,

op bl. 308 en 314 voorkomen. De woorden vleeschhouwer en rademaker

(wielmaker, wagenmaker), waaraan vele geslachtsnamen, vooral in de

zuidelike gewesten, ontleend zijn, kunnen nog tot voorbeeld dienen

van de groote verscheidenheid waarin deze woorden, als geslachtsnamen,

gespeld worden. Zie hier die welke my zijn voorgekomen. Daar zullen er

echter nog wel meer zijn. Vleeschhouwer, Vleeshouwer, Vleyshouwer,

Vleeschouwer, Vleeschauwer, De Vleeshouwer, De Vleeschouwer, De

Vleeschauwer, De Vleesaver, De Vleeschouder, De Vleeschoudere,

De Vleschoudere; eindelik nog het hoogduitsche Fleischhauer. Dan

Rademaker, Raedemaeker, Raedemaecker, Radermecker, Ramaeker,

Raymaecker, De Raedemaecker, De Raedemaeker, De Raeymaker, De

Raymaeker, De Reymaeker, en als patronymika Rademakers, Raedemaeckers,

Raedemaekers, Ramaeckers, Raemaekers, Raeymaekers, Raaymaakers,

Raymaekers, het hoogduitsche Rademacher, enz. in haast oneindige

afwisseling, en allen aan verschillende maagschappen eigen.

§ 118. »De vele geslachtsnamen op man uitgaande, die in ons land

bestaan, hebben meerendeels hun oorsprong te danken aan het vroeger

door een der voorouders uitgeoefend bedrijf." Zoo zegt J. Soutendam

in zijn, voor oudheidkundigen zoo belangrijk geschrift Een wandeling

langs Delfts straten en grachten in 1600, bl. 86. En zoo is het in

der daad. In dat werk worden dan ook de namen opgenoemd van eenige

bedryven, of liever de toenamen van eenige neringdoende burgers van

het oude Delft, allen op man uitgaande, en welke toenamen tegenwoordig

nog als geslachtsnamen onder ons in gebruik zijn. Onder deze man-namen

zijn er eenigen, die thans niet meer in dien form in het hedendaagsche

nederlandsch voorkomen, al zijn ze nog als geslachtsnamen bewaard en in

gebruik gebleven. By voorbeeld speckman voor varkensslachter; coolman

voor groenteboer of warmoezier; brandewijnman, dunnebiersman, enz. Als

voorbeelden van zulke hedendaagsche geslachtsnamen, op man uitgaande,

en aan het eene of andere bedrijf of handel ontleend, kunnen gelden:

Wijnman en Bierman, Spekman en Mostertman, Zoutman, [163] enz. Velen

van deze namen zijn tegenwoordig niet meer in gebruik om het eene

of andere bedrijf aan te duiden; maar met anderen is dit nog steeds

het geval. En laatstbedoelde namen vinden wy vertegenwoordigd in de

geslachtsnamen Koopman, Speelman, Tuinman, [164] enz. Eene andere

groep van deze man-namen is niet ontleend aan het eene of andere

maatschappelike bedrijf, maar aan de byzondere woonplaats van hem,

die eerst met zulken naam genoemd werd. Deze man-namen behooren dus

eigentlik niet in deze afdeeling; zy zijn dan trouens ook reeds op

bl. 293 vermeld en behandeld.

Nevens deze eenvoudige man-namen staan de patronymika daarvan, die ook

eene niet kleine groep van nederlandsche geslachtsnamen formen. Het

zijn allen eenvoudige nederlandsche tweede-naamvallen, en gaan dus

allen op s, op mans uit. Velen van deze patronymikale man-namen

zijn slechts herhalingen van de hier voor reeds genoemde eenvoudige

namen; b. v. Biermans, Appelmans, Mosselmans, [165] enz. Anderen

zijn my slechts in hunnen patronymikalen form voorgekomen; als:

Kerremans, d. i. (zoon) van den karreman, Havermans, Slotmans,

Costermans, enz. Onder deze mans-namen, waarvan er velen eigen

zijn aan de zuidelike, bepaaldelik aan de brabantsche gewesten,

zijn er niet weinigen, waarvan my de beteekenis min of meer

duister is. Als zoodanigen noem ik: Wittemans, Geloudemans,

Mortelmans, [166] enz. Beersmans en Breugelmans, beiden in Brabant

inheemsch, acht ik afgeleid te zijn van Beersman en Breugelman,

in de beteekenis van: een man van of uit Beers, of van of uit

Breugel.--Beers en Breugel beide zijn namen van brabantsche dorpen,

in de antwerpsche en noord-brabantsche Kempen. Deze beide namen

zouden dus tegenhangers zijn van de geslachtsnamen Lemmersman

en Kuindersman, op bl. 204 vermeld. Tielemans met Tielmans, en

Tillemans met Tilmans zijn eenvoudig patronymika van den oudtijds in

de Nederlanden niet zeldzamen, en ook thans nog niet volkomen buiten

gebruik zijnden oud-germaanschen mansvóórnaam Tilman, Tielman. Verder

Hoosemans, van hoseman, de man die hosen, hozen = kousen maakte of

verkocht? En Goemans, Koumans en Coumans met Wakkermans, van Goeman

(ook in dezen form voorkomende), Kouman en Wakkerman, eigentlik

bynamen? oorspronkelik de goede, de koude, de wakkere man?

§ 119. Zijn al de bovenstaande geslachtsnamen, van § 108 af, zekerlik

eerst gedragen geworden door lieden die werkelik de handwerken en

bedryven uitoefenden, welke door die geslachtsnamen worden aangeduid,

dit is gewis niet het geval by die geslachtsnamen welke ontleend

zijn aan de namen van weerdigheden, ambten en bedieningen, zoo wel

wereldlike als geestelike. Althans niet wat de namen der hooge

weerdigheden betreft. De geslachtsnamen Keizer, Koning, Hertog,

Prins, Paus, Bisschop, enz. komen veelvuldig onder ons voor. Niemand

zal echter willen beweren dat de voorvaders van al die »Keizers,

Koningen, Hertogen, Prinsen, Pausen, Bisschoppen" in der daad de

weerdigheden hebben bekleed, die door hunne namen worden aangeduid. En

niettegenstaande de voorvaders van hen, die de geslachtsnamen Bakker,

Smid, De Boer, De Jager dragen, ongetwyfeld wel degelik bakkers,

smeden, boeren, jagers geweest zijn. Die geslachtsnamen Keizer,

Koning, Bisschop, enz. zijn zekerlik eerst slechts toenamen of bynamen

geweest van mannen, die om de eene of andere reden door hunne tijd-

en plaatsgenooten zoo werden genoemd. In de meeste gevallen zal zulk

een bynaam wel afgeleid zijn van de opschriften of afbeeldingen op

gevelsteenen en uithangborden, dus van de namen van huizen. Huisnamen,

gevelsteenen en uithangborden als: »de Keyser van Romen", »de Koningh

van Enghelant", »de Bisschop van Munster", enz. kwamen oudtijds

veelvuldig voor in alle nederlandsche plaatsen. Van Lennep en Ter

Gouw vermelden er velen in hun werk De Uithangteekens. Die namen waren

wel wat te lang in het dageliksche gebruik. Men kortte ze dus wel in,

en sprak enkel van »de Keizer", »de Koning", »de Bisschop"; b. v. ik

woon in »de Keizer", of naast »de Koning", ik ga naar »de Bisschop." En

zeer geleidelik gingen deze verkorte huisnamen wel over op de lieden

welke in die huizen woonden. Leenaert Heyndricks-zoon b. v. die in het

huis De Keyser van Duytschlandt woonde, noemde men al spoedig niet meer

Leenaert Heyndricksz, maar Leen in »de Keyser." Maar ook deze benaming

was op den duur voor den gemakzoekenden volksmond nog te omslachtig,

en eerlang werd het Leen de Keyser. En deze toenaam »de Keyser" ging

ook na den dood van Leenaert Heyndricksz wel op zynen zoon Heyndrick

Leenaertsz over, vooral als deze ook in het vaderlike huis »de Keyser"

bleef wonen,--en hy werd in verloop van tijd een vaste geslachtsnaam

voor al de nakomelingen van den ouden Leendert. Ook kan het wel zijn

voorgekomen dat deze of gene heerschzuchtige, die reeds als knaap

steeds aanvoerder en eerste wilde zijn by het spel met zyne makkers,

die later ook als jongeling en man dien trek van zyne inborst niet

verloochende, maar soms nog te sterker deed uitkomen, dat zulk een

knaap reeds »het koninkje" werd genoemd, of by het noordnederlandsche

volk in de dagen van ons gemeenebest, »het prinsje";--dat die bynaam

als »Koning" of »Prins" ook aan den volwassen man bleef hechten,

en voor diens nageslacht een vaste geslachtsnaam werd. En nog menige

andere redenen zoude men kunnen bedenken die aanleiding verschaften

tot het geven of tot het aannemen van dergelyke bynamen.

Dit geldt echter aleen voor de namen van hooge weerdigheden of van

zeer aanzienlike ambten. Voor die van lageren rang (ridder, drossaart,

hopman, vaandrig, koster) bestaat natuurlik geen enkele reden waarom

men niet zoude aannemen dat de voorvader van den hedendaagschen drager

van dien naam werkelik die betrekking vervuld heeft, welke door den

geslachtsnaam wordt aangeduid.

Hier volgt eene opsomming van de geslachtsnamen aan de namen van

allerlei weerdigheden, ambten, bedieningen, betrekkingen en posten

ontleend, die my zijn voorgekomen--hoog en laag, aanzienlik en gering,

geestelik en wereldlik, van den keizer tot den slaaf, van den paus

tot den koster.

Keizer, De Keizer, Keyser en De Keyser; het hoogduitsche Kaiser

komt ook voor.--Koning, De Koning, Coninck, Keuning, De Ceuninck, De

Ceunynck, De Cueninck, Conninck en het hoogduitsche König.--Hertog,

De Hertog, Den Hertog, De Hertoghe, Hartog, Hartoch, Hartogh, De

Hartog, Den Hartogh, met het hoogduitsche Herzog en het fransche

Le Duc.--Graaf, Graaff, Graeff, De Graaf, De Graaff, De Grave, De

Graeve, Greve, De Greef, De Greeve, De Greve, en het fransche Le

Comte. Misschien ook De Groof? Dan nog Vorst en het verlatynschte

Vorstius. Zeer talrijk komen deze geslachtsnamen ook voor als

patronymika: Keizers, Konings, Conincks, Coninckx, Ceunynckx,

Connyncks, Cuenyncx, Hertogs, Hartogs, 'S Hertogen, Graven, Graeven,

Greven, Grefen, enz. De maagschapsnamen Hoogvorst en D' Hoogvorst

meen ik tot deze groep van namen niet te moeten brengen. Ik vermoed

in dezen naam veel eer eenen aardrijkskundigen oorsprong. Vorst,

voorst, forst, foorst, foreest is een oud-nederlandsch bastaardwoord,

in de beteekenis van woud, bosch. Dus Hoogvorst is het hooge woud.

Nu volgt Ceurvorst, Prins, De Prins, De Prince (als patronymikon

Prinsen, Prinssen, Prinsse, zelfs Prince), Markgraaf, De Landgraaf,

Burggraaf, Burghgraef, De Borchgrave en Borggreve, met Borchgrevink

als patronymikon (zie bl. 76). Baron, Edelman, Edeling, Adeling (zie

bl. 120). Jonkheer, Jonker, De Jonckheere, De Jonker, Joncheere,

Jonckheere en Jonkers; Ridder, De Ridder, in Vlaanderen, volgens

de vlaamsche uitspraak, De Ruddere en De Rudder. De Bontridder

behoort zeker ook hier by? wat dat voor een ridder is, weet ik

niet.--Stadhouder, Stedehouder en Stehouwer, Landsheer, Landtsheer,

Landsheere, De Landtsheer, De Lantsheere, Leenheer en Ambachtsheer

met Ambagtsheer. Hierop volgt de eenvoudige heer, als Heer, De Heer,

Dheere en D' Heere. Dit woord heer zal wel te verstaan zijn in de

aloude feodale beteekenis, niet in de nieuerwetsche beduidenis, waarin

ieder man die een hoed draagt en heele schoenen, als heer geldt. De

patronymika Heeres en Heeren meen ik echter niet van den titel heer,

maar van den frieschen mansvóórnaam Hero of Here, Heere, Heerke, te

moeten afleiden, even als de patronymikale geslachtsnamen Heringa,

Heering, Herema, Heerma, Heerkens, enz. ook. Met het bezittelike

voornaamwoord er vóór, eigenlik in den vocativus, komt het woord heer

ook als geslachtsnaam voor. Te weten als Mijnheer, Menheer en Menheere.

Nevens de heeren, en gelijk met dezen in rang, staan in de friesche

gouen de »welgeboren mannen", de eigenerfden of erfgezetenen, de

einierden of erfesgen, de vrye boeren, die op hunne eigene saten

zitten. Van hunnen alouden titel »welboren" (wolberne is in het Friesch

nog heden gebruikelik) of »welgeboren," is de geslachtsnaam Welboren

afkomstig. In de Informacie up den staet van Hollant ende Frieslant,

worden, op bl. 25, die vrye friesche mannen van den dorpe Velsen

in Kennemerland afsonderlik vermeld als »Die welgeboren luyden van

Velzen", en als zoodanig wel degelik onderscheiden van »Die huysluyden

van Velzen." Deze laatsten zijn de onvrye boeren, de pachters,

de huurboeren met de arbeiders, de keuterboeren of de brinkzitters,

gelijk men ze in onze saksische gouen noemt. Hugo de Groot, in zyne

»Inleiding tot de Hollandsche Rechtsgeleerdheit", bl. 22b, schrijft:

»'t Schijnt dat wel-gebooren mannen van ouds zijn geweest die van aver

tot aver van vrye ende eerlicke luyden waeren gekomen." Vermoedelik

was de man die het eerst den naam van Velserboer (zie bl. 304) droeg of

aannam, wel een dezer »welboren" mannen van Velsen. Het schijnt althans

dat hy prijs stelde op het voeren van dien naam, als iets byzonders.

De geslachtsnaam Hooggeboren, een tegenhanger van Welboren, komt my

voor oorspronkelik een bynaam geweest te zijn, in scherts gegeven,

en ironice bedoeld.

Nu komen wy tot de regeerings-ambtenaren: Goeverneur, Senator,

Burgemeester met den byform Burgemeestre, Balju en Bailyu, Droste,

Drost (misschien ook wel Troste), Drossaart, Schoutheet, Schoutheete,

De Schoutheet, De Schoutheete, De Schautheete, De Schauteete,

Schauteeten en Schautetten (de twee laatste namen zijn patronymika,

in wanspelling), Schout, Scholte, Schulte met den hoogduitschen form

Schulze, enz. Over deze namen Schout, Scholte, enz. die evenzeer

oorspronkelik mansvóórnamen kunnen zijn, zie men bl. 77 en 184. De

geslachtsnamen Commissaris, Klerk, Schryver en Schriever zullen wy

ook maar rekenen tot die welke ontleend zijn aan regeerings-ambten. De

naam Klerk en De Klerk, ook als patronymikon Klerks, is zeer algemeen,

en komt in allerlei spellingen voor. Zie hier slechts eenigen van

die byformen: Klerck, Clerck, Clercq, De Clercq, De Klerck, Clercks,

Clerqx, Clerckx, enz.

De geslachtsnamen Regter, Richter (ook als patronymika Rigters en

Richters), Raadsheer, Boerrichter en Boerrigter met Dorprechter,

Procureur, Advokaat en Advookaat, met het oud-nederlandsche

Taalman, Deurwaerder en De Deurwaerder, Diender, De Beule en De Beul

vertegenwoordigen de rechterlike macht, even als Doctor, Dokter, Docter

met het patronymikon Docters, Arts en De Stadbader den geneeskundigen

dienst. De laatste naam is zekerlik van zeer oude dagteekening. Hy

stamt toch af uit den tijd toen men badstoven, openbare baden had

in de nederlandsche steden, gelijk in de laatste middeleeuen het

geval was. Deze inrichtingen stonden onder het bestuur van eenen,

door de stedelike regeering aangestelden bader of stovenhouder, den

stadsbader. Deze man oefende tevens een gedeelte der geneeskunde uit;

b. v. het aderlaten, het koppenzetten, en dergelyke geringe zaken,

gelijk ook de barbiers deden. In sommige streken van Duitschland,

vooral in het Zuiden, draagt nog heden de wondarts (chirurgyn) den

naam van »Bader".

Aan het leeraarsambt zijn de geslachtsnamen Rector en Schoolmeester

(ook als patronymikon Schoolmeesters) en Onderwyzer ontleend. De

geslachtsnamen Meester, De Meester en Meesters met Mesters voeg ik

ook hier by. Andere meesters worden nog vertegenwoordigd door de

geslachtsnamen Bouwmeester, Den Boumeester, Boermeester, Hofmeester,

Dijckmeester, Rentmeester en Rentmeesters, Waagmeester, De Meulemeester

en eindelik Keukenmeester. Onder de burgery der stad Leeuwarden van

den jare 1511 wordt reeds een Oeswalt Koeckenmester genoemd. [167]

De keukenmeester behoorde zeker wel tot eene hofhouding, even als

de keukenschryver, wiens post ook als geslachtsnaam (Keukenschryver)

voorkomt. Tot zulk eene hofhouding behooren nog andere bedieningen,

die door de geslachtsnamen Hoveling, Kamerling, Camerlinck,

Camerlynk en Camerlingh (als patronymikon Kemerlinckx), en Schenk

worden aangeduid. Schenk is eene oude benaming voor »schenker"; men

vergelyke hier de namen Wijnschenk en Bierschenk, reeds op bl. 317

vermeld. De naam van dit ambt komt ook in verlatynschten form, als

Schenkius, als geslachtsnaam voor.

De onvryen, de hoorigen, by de germaansche volken, vroeg in

de middeleeuen en vóór dien tijd, werden door hunne heeren wel

vrygemaakt, vrygegeven, vrygelaten, van verplichte dienstbaarheid

ontslagen. Zy kregen dan den naam van laten;--niet waar? Aan dit

woord zijn de geslachtsnamen De Laat en De Laet ontleend, die

vooral in de zuidelike gewesten inheemsch zijn. Zekerlik waren het

vooral deze »laten", die by de opkomst en bevestiging der steden,

den kern formden der burgery, der vrye poorters. De benaming van

dezen zoogenoemden derden stand vinden wy terug in de geslachtsnamen

De Poortere en De Poorter, Borger, De Borger, De Borgher, Burger,

De Burger, Den Burger, Burgerman, enz. Dat de patronymika Borghers,

Burghers en Burgers van dit woord burger zouden afgeleid zijn, is

niet geheel zeker. De oud-germaansche mansvóórnaam Borchart, Borgert,

Burkhard, Burgert kan ook daar aan ten grondslag liggen; zie bl. 176.

De burgery in de steden, voor zoo verre zy tot de handwerkslieden en

neringdoenden behoorde, was in gilden verdeeld. Aan het hoofd van elk

gild stonden de gildemeesters; de verdere leden van elk gilde bestonden

uit meesters of bazen, gezellen en leerlingen. Al deze benamingen komen

nog als geslachtsnamen voor; te weten: Gildemeester, Baas, Gezelle,

Geselle, Gheselle, Ghezelle, De Gheselle (als patronymikon in den

tweeden-naamval Gesellen en Gezellen), en Leerling. De veenbaas,

die aan het hoofd der veenarbeiders staat, en wiens naam ook als

geslachtsnaam (Veenbaas) voorkomt, behoort meer tot de boeren dan

tot de burgers. De knechten, behulpzaam by allerlei bedrijf, staan

een trap lager dan de gezellen der ambachten. Hun stand vinden wy

vertegenwoordigd in de geslachtsnamen Knegt, Knecht en De Knegt, ook

in Bouwknecht, Wagenknecht en Stalknecht. Hier toe behoort ook de

geslachtsnaam Koetsier en Coetsier. Ook Koetser, dat my eene halve

verdietsching schijnt van het hoogduitsche Kutscher. De beteekenis

van den naam Leenknecht is my niet duidelik. Misschien is het wel

een gemeenzame form van Leendert de knecht, Leen-knecht, op de wyze

als de geslachtsnamen Janknegt, Leentvaar, enz. die op bl. 174 zijn

vermeld. Beneden den knecht staat de slaaf; ook dit woord is tot een

geslachtsnaam, Slaaff, geworden. Zonderling genoeg komt deze naam juist

onder de vrye Friesen, te Leeuwarden voor. Dat deze naam nog zoude

dagteekenen uit den tijd toen de Germanen werkelik slaven hielden,

acht ik geheel onwaarschijnlik. Zou Slaaff hier ook een volksnaam

zijn? Eenen Slavonier beteekenen? Of eene halve verdietsching van

eenen hoogduitschen geslachtsnaam Schlaf? Deze naam is my wel nooit

voorgekomen. Toch kan hy zeer wel bestaan, gelijk ook het nederlandsche

woord slaap een geslachtsnaam formt; zie § 146.

Uit het heir der krijchslieden, uit de verschillende rangen die daar

in voorkomen, is ook menige nederlandsche geslachtsnaam genomen, van

den hoogsten rang tot den laagsten. Als zoodanig zijn my de volgenden

bekend: vooreerst de geslachtsnamen Krijgsman (met Kriegsman), en

Ruiter, Ruyter, De Ruiter, De Ruyter, De Ruytter, enz. een krijchsman

te peerd beteekenende. Deze namen zijn van algemeenen aard. Daarna

staat als de hoogste in rang Veldheer; vervolgens Maarschalk, De

Maerschalk, ook verbasterd als De Maeschalck en De Maesschalck

voorkomende. Verder Overste, Majoor, Kapitein (zie bl. 307),

Hoofdman, Hooftman en Hopman (een nederlandsch bastaardwoord van

het hoogduitsche »Hauptmann", tydens ons gemeenebest by het leger in

gebruik), Ritmeester, Sergeant, Korporaal en Corporaal, Vaandrager,

Vaandrig, Vendrik, en als patronymikon Vendrickx, Soldaat, Musquetier,

De Schutter, De Handschutter (handboogschutter, in tegenstelling van

den voetboogschutter), en Schildwagt. Aan de zeemacht in het byzonder

zijn de geslachtsnamen Admiraal, Konstabel en Bottelier ontleend. Dan

komen nog Trompetter, Tamboer en Pyper, met het patronymikon Pypers. De

hoogduitsche form van laatstgenoemden naam, die echter eene meer

algemeene beteekenis heeft, Pfeiffer, komt in verschillende formen

en spellingen (zie bl. 317) ook geenszins zeldzaam in de Nederlanden

voor. Geen wonder! hoe menig bovenlandsche toonkunstenaar is niet reeds

onze grenzen overschreden!--Gyzelaars komen meest in oorlogstyden voor,

al is dit niet uitsluitend het geval, en al worden ze niet altijd

uit den krijchsmansstand genomen. Toch meen ik de geslachtsnamen, aan

dien maatschappeliken toestand ontleend, hier te moeten vermelden. Het

zijn De Gyselaar, en, als patronymikon, Ghiseleers.

§ 120. Byna alle kerkelike weerdigheden, ambten en bedieningen zijn

ook onder de geslachtsnamen vertegenwoordigd. Hier volgen die, welke

my bekend zijn. Roomschen en Protestanten door elkanderen--ik kan ze

niet schiften.

Van algemeene beteekenis zijn vooreerst de geslachtsnamen Kerckheer,

De Kerckheer en De Paap, ook Paap, Pape en De Paepe, met de patronymika

Paaps, Spapen, Spaapen en het versletene Spaape. Aangaande de forming

van laatstgenoemde namen zie men bl. 184 en 185. Wat de beteekenis

eigenlik is van den geslachtsnaam De Boelpaep, die hier ook schijnt

te behooren, is my niet duidelik; 't en zy men hier by aan het

oud-nederlandsche woord boel te denken hebbe (?). In aanmerking

nemende, dat in dit geval aan het dragen van dezen naam schande zoude

verbonden zijn, valt dit naueliks aan te nemen. Maar Langpaep, een

lange geestelike, is zoo veel te duideliker.--De volgende namen zijn

allen duidelik: Paus, en misschien ook Pous. (Neemt men in aanmerking

dat Pau, Pauw in gemeenzame dageliksche spreektaal ook wel in gebruik

is als afkorting van den mansvóórnaam Paulus, zoo is het zeer wel

mogelik dat deze geslachtsnaam Paus, althans in sommige gevallen,

een patronymikon zy van dien mansnaam Pau; b. v. Karel Pauszoon of

Karel Pausz, d. i. Karel de zoon van Pau of Paulus). Verder Cardinaal,

Bisschop, De Bisschop en Den Bisschop met het verbasterde Busschop en

het hoogduitsche Bischoff. Dan Priester en De Priester, Pastoor en,

als patronymika, Pastoors en Pasteurs met Pasteuren en Pasteure. Proost

en De Proost, De Deken en Den Deken, Dominé, Abt en Den Abt, Prior,

Pater en De Pater, Monnik, Munnik, Munk, Monk, De Monnik, De Munnik,

De Munnick, De Meuninck, De Munck en De Muynck, met de patronymika

Munniks, Munninckx, Meunynckx, Munnyncks, Smeunincks en Munninksma;

zie bl. 166. Eindelik Jeswiet en Carmeliet. Omdat een monnik door de

Roomsch-Catholyken als »broeder" wordt aangesproken, en men ook van

hem spreekt als van »den broeder" of b. v. als »broeder Benedictus",

zoo houd ik het daar voor dat in de geslachtsnamen De Broeder en Den

Broeder ook zeer wel een monnik schuilen kan. Cluysenaer, Cluysenaar,

Heeremiet en Pelgrim, ook Pelgrum en Pellegrom, met het hoogduitsche

Pilger, en de patronymika Pelgrims en Pylgroms. Het woord pelgrim,

in den frieschen form Pylgrom, is in Friesland ook nog heden als

mansvóórnaam (Pylgrom) in gebruik. En dus kunnen deze patronymika

ook zeer wel aan dien mansvóórnaam ontleend zijn, en niet aan het

woord pelgrim.--Aan den joodschen eeredienst ontleend, is my enkel

de geslachtsnaam Rabbie bekend.

Tot de geslachtsnamen van lagere kerkelike bedieningen afkomstig,

reken ik de namen: Kerkmeester, Koster, Coster, De Koster, De Coster,

De Custer, De Costere, De Keuster, De Ceuster, met het verlatynschte

Costerus en de patronymika Kosters, Custers, Ceusters, ook als Custodis

in goed Latyn overgezet. Verder Voorzanger met het hoogduitsche

Vorsänger, en Orgelist.

Als aanhangsel tot deze kerkelike namen reken ik nog de geslachtsnamen

Apostel, Profeet en De Maertelaere met De Maerteleire (martelaar). Zoo

ook Den Heyligen. Waarschijnlik zijn deze namen van huisnamen

afkomstig. Te Amsterdam toch was in deze eeu »de Profeet" nog de naam

van een huis--althans van eene handelszaak.

§ 121. De vrouen die oudtijds eenig handwerk, nering of bedrijf,

als kostwinning uitoefenden, kregen ook wel, even als de mannen,

den naam van haar bedrijf als een toenaam gevoegd by haren eigenen

vóórnaam. Onder de burgery der stad Leeuwarden, van den jare 1511, vind

ik opgenoemd: Alijt Weefster. Hilck Naaister, Gheert Froedmoer, Sack

Dekennaister; onder die van Dokkum: Ken Froedmoer, Aecht Baeckster,

enz. [168] Toch is my geen enkel geval bekend dat de toenaam aan

zulk een vrouelik bedrijf ontleend, tot een geslachtsnaam geworden

is. Trouens dit is geenszins vreemd. Immers de zoon van Alijt Weefster

(ook al had deze Alijt misschien geen man) kon zich toch niet wel

naar het handwerk zyner moeder noemen. Hy kon zich b. v. niet Willem

Weefster heeten. In dezen naam zoude eene tegenstrydigheid opgesloten

zijn.

Toch komt de geslachtsnaam Sangster voor, een naam die, naar myne

meening, geene andere beteekenis kan hebben dan die van het meer

nieuerwetsche woord zangeres. Is deze naam dan eerst door eenen

man gedragen, die de zoon van eene zangeres was, van eene vrou,

die algemeen onder dien naam b. v. van »Ghese Sangster" bekend

was? Dit is byna niet aan te nemen. Eerder zoude ik geneigd zijn te

gelooven dat deze naam Sangster eene halve verdietsching ware van het

engelsche woord, misschien ook wel van den engelschen geslachtsnaam

Songster. Een woord dat, ten spijt van zynen vroueliken form, toch

eene mannelike beteekenis, dien van zanger heeft. Even zoo is het met

het engelsche woord webster; ook dit woord vertoont eenen vroueliken

form, en beteekent, volgens het engelsche spraakgebruik, toch wever,

niet weefster. De geslachtsnaam Webster, van engelschen oorsprong,

komt ook in de Nederlanden voor.

Iets anders is het met de geslachtsnamen Beghyn, De Nonne

en Quanonne. Dezen zijn zonder twyfel van echt-nederlandschen

oorsprong, en duiden, eveneens twyfelloos, iemand van de vrouelike

kunne aan. Hoe deze benamingen ooit als geslachtsnamen in gebruik

gekomen zijn, verklaar ik niet te kunnen bevroeden. »De Begijn"

en »De Non" kunnen nog namen van huizen geweest zijn, (»de Non"

althans wordt als huisnaam door Van Lennep en Ter Gouw vermeld), en

als zoodanig overgegaan op de bewoners dier huizen. Maar Quanonne,

de kwade non! Zeker is wel geen naam ongeschikter om eerst als by-

of toenaam, later als geslachtsnaam door eenen man te worden gedragen.

§ 122. Even als met zoo vele andere geslachtsnamen het geval is, zoo

zijn er ook eenige geslachtsnamen aan weerdigheden, ambten, bedryven

en handwerken ontleend, in het Latyn omgezet geworden. Zie § 167 en

bl. 150. Zoo is b. v. de geslachtsnaam Bakker tot Pistorius geworden,

Kuiper tot Viëtor enz.

Zie hier eene lijst van die namen: Sartorius, dat is: kleêrmaker, van

het latynsche woord sartor; Sutorius, de schoenmaker, van het latynsche

woord sutor; Faber, de smid, ook nog meer »verschnörkelt" als Fabricius

en Fabritius voorkomende, en in patronymikalen form als Fabri, Fabry en

Faberi, dat is: Smids, des smids zoon. Rusticus en Agricola, de boer

of de landman; Textor, wever; Carbasius en Velius, zeilmaker; Cantor,

de zanger; Mechanicus, de werktuigkundige. Dezen laatsten naam houd ik

voor jonger dan de 17de eeu. Waarschijnlik is hy eerst in het laatst

van de vorige of in het begin van deze eeu in zwang gekomen. Pistorius

is niet de eenigste vreemde form, waarin de naam Bakker is omgezet

geworden. Immers Syds Buwes Bakker, die in 1633 predikant was te

Dokkum, schreef zynen naam als S. D. Artopaeus. Maar deze naam schijnt

weêr met dien man verdwenen te zijn; als hedendaagsche geslachtsnaam is

hy my nooit voorgekomen. De geslachtsnaam Nauta, met het ontaalkundige

Van Nauta, in Friesland aan verschillende geslachten eigen, kan

beschoud worden als eene verlatynsching van den naam Schipper. Immers

het woord schipper is in het Latyn nauta. Ook neem ik geerne aan, dat

dit met sommigen van deze namen Nauta in der daad het geval is. Maar

deze naam kan ook even zeer een eigenaardig friesch patronymikon zijn

(zie § 44) van den oud-germaanschen mansvóórnaam Nauto, Naute, die

in Förstemann's Namenbuch voorkomt, en waarvan ook de geslachtsnaam

Nauts een vadersnaam is.

In den tijd toen het verlatynschen der geslachtsnamen in gebruik was,

gebeurde het ook wel dat men die namen niet in zuiver Latyn vertaalde,

maar dat men slechts eenen latynschen uitgang, us of ius, voegde achter

den nederlandschen naam. Zeker dwaas genoeg! Eenigen van die namen,

aldus van eenen latynschen steert voorzien, zijn tot den dag van

heden als geslachtsnamen in wezen gebleven. Sommigen daar van zijn

in dit werk reeds genoemd: Bakkerus, Brouerius, Costerus, Cramerus,

Cuperus. Anderen zijn nog: Scrinerius, van schryner, schrijnwerker of

kastmaker. In het Nederlandsch, en wel in bepaald hollandschen form,

als Schrijnder, komt dit woord ook als maagschapsnaam voor. Verder

Vorstius, Schenkius (zie bl. 327), Stamperius (Stamper, Poerstamper,

zie bl. 318), Schipperus, enz. Ook schijnt de geslachtsnaam Smedicus

my toe eene quasi-verlatynsching te zijn van het woord smid.

Titels en weerdigheden komen, als maagschapsnamen, ook al in het

Latyn voor. By de namen Doctor, Prior, Rector, Senator, in § 119

reeds vermeld, noem ik hier nog Praetorius en Sindikus. Misschien

behoort de maagschapsnaam Factor ook tot deze groep.

De geslachtsnamen Estor, Proctor en Toxopeus hebben ook een latynsch

voorkomen. Maar ik kan die namen niet verklaren; ik weet niet wat zy

beteekenen, en hun oorsprong is my volkomen duister.

§ 123. Tot besluit van al deze maagschapsnamen, aan ambten en

bedryven ontleend, dienen hier nog eenige namen te worden vermeld,

die oorspronkelik half uit scherts, half uit spot, als bynamen gegeven

zijn aan handwerkslieden, en die aan het gereedschap door die lieden

by hun werk meest gebruikt, ontleend zijn. Tot deze namen reken

ik b. v. Knipscheer en Vingerhoed, oorspronkelik bynamen voor eenen

kleermaker; Knieriem, de spotnaam voor den schoenmaker (in myne jeugd,

te Leeuwarden, noemde men iederen schoenmaker wel schertsender wyze:

»Baas Knieriem," of »Baas Pikkedraad"). Verder Hoefnagel, de bynaam

van den hoefsmid; Hamer, de bynaam van den timmerman, enz. Deze namen

komen geenszins zeldzaam, en in allerlei formen voor; b. v. als Knyrim

en Knierum, Vingerhoedt, door uitslyting der h als Vingeroedt, ook als

patronymikon Vingerhoets; Hoefnagel, ook als patronymikon Hoefnagels,

in Vlaanderen als Houvenaghel en Houvenaeghel, in hoogduitschen form

als Hufnagel, enz.

Dikwijls ook is het voorvoechsel van der of van den geplaatst vóór

de namen van allerlei handwerksgereedschap, en heeft men op die wyze

allerlei tamelik onzinnige maagschapsnamen zich geformd. De slachter

noemde zich of werd genoemd Van der Bijl, de kleêrmaker Van der

Naald, de schoenmaker Van der Els of Van der Leest, de timmerman Van

den Hamer, Van der Zaag of Van der Schaaf, enz. De Friesen volgden

weêr hunne eigene wyze om zich, in scherts, zulke geslachtsnamen

te formen. De bleeker in Friesland noemde zich Osinga, de slachter

Bylsma, de schoenmaker Elsinga, de glazemaker Glasstra, de timmerman

Latsma, de schipper Scheepstra, enz. Al die namen bestaan thans nog als

geijkte maagschapsnamen, en houden de herinnering aan het voorvaderlike

bedrijf levendig. Sommigen van deze namen bestonden reeds, vóór men ze

in scherts aan handwerkslieden gaf. Zy waren reeds het eigendom van

oude bestaande geslachten, en hadden eenen geheel anderen oorsprong,

dan het volk daarin meende te vinden. Met de namen Van der Els (zie

bl. 256 en § 135), Osinga, Elsinga (zie bl. 162) is dit o. a. het

geval. Men zie aangaande deze en soortgelyke namen ook § 129.