deur al die konwensionele kunsies van 'n vernuftige intriege vind nog
groot byval, selfs by die ontwikkelde klasse. Dit is 'n voorkeur, wat
deur die tallose minderwaardige Engelse ontspanningsromans aangekweek en
in stand gehou word.[45] As 'n skrywer maar behendig die draadjies kan
trek van 'n klompie houtpoppies, liefs met 'n stukkie vierkleur om die
hoed, en hul 'n paar ingewikkelde dansies laat uitvoer, waarby 'n paar
"rooies", of 'n klomp Soeloes in die stof getrap word, dan vind hy
lesers genoeg! Op karakterontwikkeling kom dit minder aan as daar maar
genoeg aksie, beweging en verrassinge is.
Jan Celliers het die oorsake van die toestand as volg geformuleer: "Hoe
kan verwag word dat 'n jong kultuur, wat, so te sê, gister eers ontwaak
het, onder 'n jong volk, wat van die begin af 'n harde stryd om sy
bestaan te stry gehad het teen 'n hardhandige natuur, teen
honderd-duisende barbare, teen 'n vreemde oorheerser van buite, sou
ooreenkom met die van ouer lande? Hoe kan verwag word dat ons vir ons
besonder sou verdiep het in 'n studie van die mens en sy omgewing vir
filosofiese of vir kunsdoeleindes? Ons het die mens en die natuur
bestudeer met die oog op die praktiese vrae van die dag, wat gou en goed
opgelos moes word, waar ons bestaan van afgehang het. En dié stryd hou
nog altyd aan.... Ons bloed is nog aldag te veel in beweging, jaag ons
aan, ons het te veel te doen, ons moet gou klaar wees, het nie tyd om
veel te droom of te peuter nie.... Om een en ander rede is ons romans
nog veel meer op handelinge en vermenigvuldiging van gebeurtenisse
aangelê as op karakterstudie van 'n persoon of versameling van persone.
Dis vir ons onmoontlik om soiets doodkalm te behartig en ons grote stryd
te vergeet; onwillekeurig straal die stryd, en alles in verband daarmee,
in ons werk deur--romans, toneel, alles."[46] Dat die opvatting van 'n
goeie roman, soos deur Jan Celliers in dieselfde voorlesing uiteengeset
nog lang nie algemeen is nie, blyk uit 'n pleidooi in _Die Huisgenoot_
(Okt. 1919), waarin ongetwyfeld die gevoelens geuit word van "die grote
gros van fatsoenlike mense, wat.... 'n pittige, boeiende verhaal belaai
met "kunsies", verkies bo 'n sielkundige studie van mens en natuur."[47]
En dit sal seker nog lank duur voor al die "fatsoenlike mense" tot
juister kunsbegrippe kan opgevoed word en leer insien, dat Hollanders,
wat iets van letterkunde afweet al lank al nie meer op Van Lennep "roem
as 'n egte en groot romanskrywer" nie.
In die laaste tyd is daar egter 'n reaksie gekom op die awontuurlike
rigting. J. van Bruggen, Léon Maré, Kruger, Van Reenen en ander verdiep
hul in karakterstudie en ook in talryke tydskrifverhale word die mens
meer en meer hoofsaak. Deur die genoemde skrywers is realistiese werk
van goeie gehalte gelewer. Oor die algemeen moet egter geseg word, dat
ofskoon ons goeie vertellers het, wat die kuns van aanskoulike
voorstelling verstaan, daar nog uiters selde 'n karakter geskep is, wat
deur plastiese uitbeelding en fyn, menskundige aanvoeling 'n blywende
indruk maak. Daar is meer as een skrywer met 'n raak opmerkingsgawe,
maar ons voel telkens asof die dinge meer deur 'n soort
projeksie-apparaat bekyk word, as deur die oog van 'n kunstenaar. Wat
Van Deyssel "de oppermacht der intuïtie" noem, ontbreek nog.
"The depiction of the external, objective, carnal, precedes in every
form of expression of which we can have records, the consideration of
the internal, the subjective, the spiritual. We go from shapes, and
forms, and bulk, and externals, to the presentation of the life
within."[48]
Daar is al genoeg aanduidings dat by ons die ontwikkeling dieselfde weg
sal volg. En Stoddard toon aan dat dit ook op ander terrein die geval
was. So het die skilders eers die Madonna met 'n oureool geskilder;
later pas "illumined and glorified by a light from within."
Verskillende skrywers het op gelukkige wyse die inboorling geteken en
ook hier is die strewe merkbaar om van die skildering van uiterlike
eienaardighede oor te gaan tot die uitbeelding van dieper menslikheid.
En naas die jagstories met hul bonte awonturereeks staan Sangiro se
_Sketse_, waarin hy probeer "om die diere se gewaarwordinge uit hulle
uiterlike beweginge te verstaan."[49]
Die groot behoefte aan leesstof in die moedertaal het meer as een
skrywer, veral in die begin, uit pure vaderlandsliefde na die pen laat
gryp. "Ons het 'n volk om te behou, ons het 'n nasie om op te voed, ons
kan nie wag nie!"[50] was die wagwoord. In baie voorredes kan mens dan
ook sien, dat die enigste doel van die skrywer was om die leeslus aan te
moedig. So verklaar De Waal van sy _Stompies_, dat hulle "van geen
besonder gehalte op letterkundig gebied (is) nie", "die enigste doel van
die skrywer is om te help voorsien aan (lees _in_) 'n nasionale
behoefte".[51] "Ons kan nie ons volk laat agterbly nie", sê Langenhoven
by die verskyning van _Stukkies en Brokkies_ (1911) en selfs in 1918
heet dit nog: "Die hele boek is maar 'n noodshulpie". Ook D.P. du Toit
reken homself maar onder die "handlangers en knoeiers, wat somar
roustene aandra vir die binnemure".[52] Onder sulke omstandighede hoef
die groot gebrek aan tegniek, waarop in die volgende hoofstukke
herhaaldelik sal gewys word, geen verbasing te wek nie.
Vandag is die toestand só verander, dat ons met die volste reg van alle
aspirant-kunstenaars kan eis, dat hulle goed georiënteer is in die
wêreldletterkunde, dat hul ten minste 'n begrip het van die algemeen
erkende tegniese reëls, voordat hulle aan skrywe gaan. Ons kan ook met
reg verwag, dat hulle geen uitgediende, outydse modelle navolg nie, dat
hulle steeds in voeling bly met die literêre vooruitgang in ander lande.
Maar aan die eise het nog net enkele voldoen en daarom het ons
letterkunde allesbehalwe 'n moderne cachet.
Op taalgebied heers daar by die meeste skrywers groot onsekerheid. Daar
is nog 'n soekery, 'n rondvallery om die juiste vorm te kry, wat
natuurlik maklik verklaarbaar is, by 'n geslag wat gister eers geleer
het om sy eie taal te skryf. By meer as een is die taal nog stroef en
onbuigsaam, wanluidend en sonder ritme. Ander weer, soos Preller, wat
goed op die hoogte van die moderne stylkuns is, skryf al in 1906 'n
gekultiveerde taal, klankvol wegdeinend op bevallige ritme en telkens
verrassend deur oorspronklike beeldspraak, ontleen aan Afrikaanse volk
en bodem.[53] Uit tallose voorbeelde in die volgende hoofstukke sal blyk
hoe gevaarlik diep die vreemde parasiete al deur die bas van die
taalboom geknaag het, en hoeveel speurende sorg daar sal nodig wees om
hulle uit te vroetel.
By enkele skrywers is daar 'n welbewuste strewe na mooiheid van klank en
frisheid van segging, by die meeste egter 'n gedagtelose naskrywery van
geykte Hoog-Hollandse beeldspraak. Gelukkig is daar ook al prosa
geskryf, wat bewys, dat Afrikaans in smydigheid, in seggingskrag en
klank alleen 'n kunstenaar nodig het om tot sy reg te kom. Wanneer ons
let op die stroom middelmatige verse, dan blyk dit hoe nuttig Jacob Geel
se uitspraak ook vir ons kan wees: _"Laat ons het Proza bewerken: de
echte Poëzie zelve zal er bij winnen"_.
§ 8. Krietiese Standpunt.
In die volgende hoofstukke word 'n poging gedoen om die letterkundige
waarde van ons vernaamste prosawerk te bepaal. Wie bekend is met die
toestande in ons land sal toestem, dat by die estetiese kritiek 'n
verwysing na die kultuur-historiese waarde van die besproke boeke
noodsaaklik is. In enkele gevalle word dit afsonderlik gedoen, maar hier
kan met nadruk daarop gewys word, dat die meeste behandelde werke, wat
ook al hul gebreke mag wees, en hoe primitief hul ook dikwels mag skyn
vir iemand, wat op die hoogte van die moderne Europese lettere is, _tog
almal, byna sonder uitsondering, voortreflike dienste in ons taal- en
kultuurstryd bewys het_. Daarom pas dit ons om 'n eresaluut te bring aan
al die voortrekkerskrywers, wat ons volk van 'n geestelike hongerdood
gered 't, deur wie se liefdevolle ywer ons nie langer as doofstomme
bywoners in ons eie land hoef te sit en swyg nie. 'n Eresaluut, nie
alleen aan die begaafde artieste nie, maar ook aan die, wat in alle
eenvoudigheid houtkappers en waterdraers was, toe die meeste nog stil
gesit 't, of niks anders as spot oor had vir 'n beweging, wat 'n einde
aan ons lang periode van geestelike knegskap gemaak het.
Die gevoel van piëteit hoef egter ons krietiese vermoë nie te verlam,
mag ons nie belet om sonder doekies omdraai 'n estetiese oordeel uit te
spreek nie. Dit sou 'n verkragting van ons gewete wees en 'n fatale
uitwerking hê op die verdere ontwikkeling van ons jong letterkunde. Nou
dat die taalstryd feitlik afgeloop is, word dit tyd om vas te stel, wat
ons tot dusverre bereik het; om te waardeer wat skoon is, om te laak wat
gebrekkig is. Tyd ook, om die voortbrengsele van ons kuns te meet aan
die meesterstukke van die buiteland. Want ons wil vorentoe beur! Ons wil
Suid-Afrika "hoog opstooten midden in de vaart der volken". Ons wil nie
'n pieperig-bleek kasplantjie hê nie, wat alleen 'n sukkelbestaan kan
voortsleep in 'n vaderlandse broei-atmosfeer. Dit moet 'n _kan-nie-dood_
wees, wat ook die kritiek van ons Dietse stamgenote nie kan ontwortel
nie, in vaderlandse bodem geplant, maar tog bestand teen alle wind en
weer.
Op dié gedagte is ook die krietiese beskouing in die volgende hoofstukke
gebaseer. Wie dit daarmee nie eens is nie, sal op meer as een skynbaar
onbillike oordeel stuit. Maar laat diegene bedenk, dat ons op kuns-, net
so min as op ander gebied 'n laer kan trek en met doringtakke inmenging
van buite afweer. Op die gevaar van isolasie is reeds in 'n vorige
paragraaf gewys. As ons digters reeds so 'n hoë peil bereik het, dat
selfs Europese fynproewers hulle werk kan waardeer, dan hoef ons
prosaïste ook nie met minder tevrede te wees nie. Jong Suid-Afrika
streef ook op kunsgebied vooruit en die kunstenaar wat laag mik, sal in
'n paar tiental jare skoon vergeet wees. Daarom moet ook ons prosakuns
op 'n kosmopolietiese plan kom te staan, wat geensins denasionalisering
hoef te beteken nie. In die stadium van ontwikkeling, waarin ons tans
verkeer, kan 'n gemotiveerde kritiek, waarin breedvoerig op prinsipiële
kwessies ingegaan word nuttig wees en daarna is ook in hierdie werk
gestreef. As dit lei tot 'n ruimer belangstelling in ons prosakuns, tot
meer vergelykende studie en 'n juister insig in letterkundige
verskynsele, dan is die doel van die skrywer bereik.
Op die ooreenkoms tussen ons toestand en die Vlaamse is al dikwels
gewys en dit geld ook van die kritiek. August Vermeylen sê: "Elke
flamingant achtte het zijn plicht zijne algemeene gedachten in de
godentaal weg te brullen of uit te kwinkeleeren. In het begin onzer
herwording, na het jaar 1830, was de literatuur het voornaamste wapen
der Vlaamschgezindheid geweest, en lang nog meende ieder taalstrijder
dat wapen te moeten hanteeren. Het vergde dan ook meer dan gewonen takt
van den kritikus, om zich niet schuldig te maken aan landverraad, als
hij den rijmelenden taalbroeder wat minder "puik" moest verklaren."[54]
§ 9. Beperking van Onderwerp.--Indeling.
Die volgende bespreking is beperk tot oorspronklike prosa, wat meer of
min tot die terrein van die skone lettere behoort. Buiten beskouing bly
dus _(a)_ suiwer wetenskaplike prosa, waaronder 'n groot aantal
Afrikaanse dissertasies en die _Populêr-Wetenskaplike Serie_ van die
Nasionale Pers; _(b)_ godsdienstige prosa, soos die kinderbybel van Ds.
Conradie en 'n hele paar preekbundels; _(c)_ vertalings en omwerkings;
_(d)_ kinderboeke. Daar word 'n poging gedoen om te bepaal in hoeverre
ons historiese prosa, deur versorging van styl en ander artistieke
kenmerke tot die gebied van die kuns behoort.
In § 7 is 'n algemene karakteristiek van ons prosa gegee. Op enkele
strominge word daar gewys, maar tewens blyk ook hoe alles by ons nog in
wording is. Veral by die romans en verhale is dit moeilik om tot 'n
bevredigende indeling te geraak. Waar daar nog net vae aanduidings is
van enkele hoofgroepe, en die meeste skrywers nog in verskillende
rigtings rondsoek, word dit onmoontlik en ongewens om nou al kampe af te
baken. Om dié rede is die voorkeur gegee aan 'n kronologiese indeling,
wat onder ander die voordeel bied, dat die meeste skrywers as 'n eenheid
kan bespreek word en, waar nodig, die ontwikkelingsgang in hul werk kan
aangedui word. Op die manier is die verbrokkeling van 'n skrywer se werk
soveel moontlik beperk. G.R. von Wielligh word in 'n afsonderlike
hoofstuk bespreek, omdat hy in baie opsigte _"'n Laaste stem uit die
Genootskap van Regte Afrikaners"_ is. Vir die ander hoofstukke is geen
opheldering nodig nie. Op enkele uitsonderings na word hier die
Akademie-spelling gevolg.
VOETNOTAS:
[1] Vgl. _Die Huisgenoot_, Jan. 1922: _Eerste Skrywers en Eerste
Geskrifte in Afrikaans_.
[2] Die vyftigste verjaardag van die _Genootskap_ in 1925 mag seker nie
ongemerk verbygaan nie.
[3] Dr. L. van Niekerk: _De Eerste Afr. Taalbeweging_ (1916); _Ds. S.J.
du Toit in Weg en Werk_, deur Dr. J.D. du Toit (1917); _Eerste skrywers_
deur G.R. von Wielligh (1918); S.J. du Toit, _Geskidenis van die Afr.
Taalbeweging_ (1880).
[4] Vgl. _Ds. S.J. du Toit in Weg en Werk_, p. 203.
[5] Preller: _Inleiding tot Die Vlakte_, 5de druk, p. 7.
[6] Gesiteer deur Dr. J.D. du Toit: _Ds. S.J. du Toit_, p. 210.
[7] Vgl. Dr. S.P.E. Boshoff: _Volk en Taal van Suid-Afrika_, p. 62.
[8] J.H.H. de Waal in _Die Burger_, 12 en 13 Aug. 1921.
[9] Dr. T.B. Muller: _Die Geloofsbelijdenis van 'n Nasionalis_. (1913),
p. 8.
[10] Preller: _Inleiding tot Die Vlakte_, 5de druk, p. 12.
[11] Die taalstryd het Dr. E.C. Pienaar beskryf in: _Taal en Poësie van
die Twede Afr. Taalbeweging_. Vgl. daarby egter Hoofstuk III.
[12] Dr. W.J. Leyds: _Het Insluiten van de Boeren-Republieken_ I, p. XI.
[13] Vgl. L. v. Niekerk: _De Eerste Afr. Taalbeweging^1_, p. 64.
[14] _De Volkstem_, 18 Aug. 1906.
[15] Ek kursiveer.
[16] _Die Huisgenoot_, Julie 1919.--Prof. J.J. Smith. Vgl. ook Hoofstuk
III, § 3.
[17] _Neerlandia_, Sept. 1913.
[18] Vermeylen: _Verz. Opstellen_.
[19] Carel Scharten: _De Roeping der Kunst_, p. 5.
[20] Vgl. my artiekel: _Kuns regeringsaak,^2 Die Brandwag_, Jan. 1921.
[21] _Taal en Poësie^2_ ens. p. 110-117.
[22] _Die Banier_, Aug. 1921. Dr. Steyn se verdienstelike artiekels oor
_Die Dietse Bond_ het seker reg op meer algemene belangstelling en
behoort herdruk te word.
[23] _Die Huisgenoot_, Nov. 1921.
[24] Dr. E.C. Pienaar: _Taal en Poësie^2_ ens., p. 47.
[25] _Die Brandwag_, Junie 1917.
[26] id. 15 Aug. 1911, _Skrywers en Gekrifte_, deur N.N. (Jan Celliers).
[27] _Die Banier_, Okt. 1921. _Het Geleerde Jong Suid-Afrika 'n
Program?_
[28] _Akademie-Jaarboek_ I, p. 94.
[29] Dr. H.J. Steyn: _Die Banier_, Des. 1921.
[30] _Akademie-Jaarboek_ V, p. 89.
[31] Id. I, p. 83. _Die Afrikaanse Volksziel_.
[32] _Het Calvinisme en de Kunst_.
[33] _Die Huisgenoot_. Feb. 1919.
[34] Vgl. _Jaarboek_ I, p. 49 vlg. en p. 14. Vgl. ook Dr. G. Besselaar:
_Z.A. in de Letterkunde_, p. 95.
[35] In die pers is aangekondig, dat D.J. Smal, die bekende yweraar vir
gelyke taalregte na die buiteland gaan vir tegniese toneelopleiding.
[36] _Akademie-Jaarboek_ I, p. 92.
[37] _Jaarboek_ III, p. 54 vlg.
[38] _Jaarboek_, p. 67. Vgl. ook sy oordeel oor Beets in V, p. 95 vlg.
[39] V, p. 103.
[40] III, p. 68.
[41] _Die Banier_, Okt. 1921 na aanleiding van die tydskrif: _Het
Getij_.
[42] Vgl. § 5.
[43] Dr. W.M.R. Malherbe in 'n voorwoord by _Die Veldblommetjie_.
[44] _De Roeping der Kunst_, p. 399.
[45] Vgl. Jan Celliers: _Die Roman. Die Huisgenoot_, Aug. 1919.
[46] t.a.p.
[47] Die skrywer is J.W. van Kaapstad.
[48] Stoddard: _The Evolution of the English Novel_, Chapter I.
[49] Voorwoord.
[50] Jan Celliers in _Die Volkstem_, 19 Junie 1907.
[51] Voorrede 2de druk.
[52] Voorrede: _Sy Pa se Skuld_.
[53] Vgl. b.v. sy Persoonlike appresiasie van _Joh. van Wyk, De
Volkstem_, 18 Aug. 1906.
[54] _Verz. Opstellen_ II, p. 149
HOOFSTUK II.
Polemiese Prosa.
"Ik houd van woorden, die op mij neêrbonken als vallende balken, van
woorden, die mij voorbijsissen als kogels", sê Lodewijk van Deyssel.
Sulke woorde van "roode gramschap" en "gele spotternij" sal in die
volgende oorsig telkens aangehaal word met die doel om daarop te wys,
dat enkele van ons strydskrifte oor die taalkwessie, nie alleen van
histories, maar ook van letterkundig belang is. Hier word dus geen
gedetailleerde geskiedenis van die taalstryd gegee nie--dit het Dr. E.C.
Pienaar in sy dissertasie gedoen[55].
Met die oprigting van die tydskrif, _De Goede Hoop_, in Julie 1903 onder
redaksie van Adv. J.H.H. de Waal, 'n algemeen erkende voorstander van
Afrikaans, wat al sedert 1897 bydraes in dié taal gelewer het in _Ons
Land_[56] kry die Twede Beweging vaste vorm. As eindpunt van die
taalstryd kan beskou word 7 November 1919, die dag waarop die Kaapse
Sinode Afrikaans as offisiële kerktaal naas Nederlands erken het. Wat
Ds. N.J. Brümmer in 1909 gesê het geld ook tans nog: "Dit is wel waar,
dat so nou en dan nog een of ander Rip van Winkel uit syn slaap
opflikker en teen Afrikaans uitvaar, maar dit is maar die stuiptrekkinge
van 'n slang wat swaar vervel."[57]
In die sestienjarige stryd het daar 'n groot aantal polemiese geskrifte
verskyn, aanvanklik in Hoog-Hollands weens die groot vooroordeel teen
die moedertaal, maar later meestal in Afrikaans. Reeds in die twede
nommer van _De Goede Hoop_[58] moet De Waal "'n geachte correspondent
uit Stellenbosch", wat gekla het oor "te veel Afrikaansch" daaraan
herinner, "dat Kaapsch-Hollandsch bij velen bijval vindt en hoe langer
hoe meer als zelfstandige taal erkend wordt." By sulke kalme
teregwysings het dit natuurlik nie gebly nie en De Waal het later onder
die skuilnaam _Jan van Rosenburg_ die teenstanders meer as een kopskoot
gegee.
Twee jaar later, op 19 April 1905 begint die stryd ook in Transvaal,
wanneer Gustav Preller sy reeks artiekels _Laat 't Ons Toch Ernst Wezen_
in _De Volkstem_ publiseer. Dit is 'n kloek, goedgedokumenteerde
manifes, wat met onverbiddelike logika al die argumente van die
teenstanders ontsenu en as gevolg gehad 't die stigting van _Die
Afrikaanse Taalgenootskap_, op 13 Desember 1905. In Julie 1905 word
Preller se artiekels met weglating van die eerste gedeelte en voorsien
van 'n nuwe inleiding in brosjure-vorm uitgegee, met die ondertietel:
_Gedachten over de aanvaarding ener Afrikaanse Schrijftaal_.[59]
Afgesien van die historiese betekenis van Preller se brosjure verdien
dit, ofskoon nog in Nederlands opgestel, ook uit letterkundig oogpunt 'n
ereplaas onder die polemiese literatuur van die Twede Beweging. Met 'n
forse stem verkondig hy die waarhede, wat vandag so vanself sprekend
lyk, maar sestien jaar nodig had om algemeen ingang te vind.
In die polemiek van dié jare klink daar uit meer as een artiekel 'n
warme oortuigingsdrang op. Met die stryd vir die vereenvoudigde spelling
(1904) het dit krioel van spellingdeskundiges en nou was weer iedereen
filoloog! "In ons vaderland kan het gebeuren dat uw schoenmaker meer
theologiseert dan uw zoon, die student is in de theologie," sê Allard
Pierson in _Intimis_. Lees mens filologie in plaas van teologie, dan was
dit presies ons toestand. Onder al die dilettante-wysheid en verwarde
taalbegrippe kom egter ook telkens brokstukke van entoesiastiese
welsprekendheid voor, waaruit blyk dat heel die volk in roering was.
Naas die lekeredenasies staan dan die kalm-wetenskaplike betoë en
ernstige pleidooie van die leiers, wat so stadig aan met hul mokerslae
alle opposiesie vergruisel het.
Van die begin af was daar al sekerheid van die uiteindelike oorwinning.
"'n Mens kan net sowel perbeer om die see met 'n besem te keer as die
Afrikaanse taal met sulke klein dingetjies", sê Preller op 9 Augustus
1905 in _De Volkstem_. Met groot erns pleit Jan Celliers twee jaar later
vir 'n eie letterkunde: "Maar dit is tog voor elke Afrikaner duidelik
dat slegs 'n eige letterkunde, uit Afrikaanse grond opgeskote,
deurtrokke van die Afrikaanse gees en v'r Afrikaners verstaanbaar, deur
en deur in taal en inhoud, dat so 'n letterkunde alleen bereken is om
hier werkelik doel te tref. Wie wil ons help om so 'n letterkunde voor
ons mense op te bouw? Ons het 'n volk om te behou, ons het 'n nasie om
op te voed; ons kannie wag nie!"[60]
En in die volgende jaar roep Dr. D.F. Malan: _"Dit is ons Ernst!"_ "G'n
taalgeleerde kan 'n werkelik lewende taal maak nie, ewemin als 'n
skeikundige op syn laboratorium di lewe kan skep. Di taalgeleerde kan di
taal alleen vind en analiseer. Iedere lewende, kragtige taal word gebore
op di bodem van di volkshart en di volksgeskiedenis en leef alleen in di
volksmond. G'n volk kies ooit syn spreektaal of, voor lange tyd selfs
syn skryftaal nie, op raad van eksperte. Volke en tale word saam gebore
en sterf saam."[61] Op helder wyse set hy uiteen, dat Nederlands nooit
ons volkstaal kan word nie, dat Afrikaans onuitroeibaar is. "Di
Afrikaanse Taalbeweging is niks minder nie dan 'n ontwaking by ons volk
tot 'n gevoel van eiewaarde en tot di roeping om 'n waardiger plaas in
te neem in di wereldbeskawing."[62]
Hoe die "gevoel van eiewaarde" al sterker word, blyk uit die brosjure
_Die Afrikaanse Nasie_ (1908) waarin Prof. N.J. Brümmer 'n uiteensetting
gee van wat hy as 'n nasie beskou. Hy konstateer, dat tot nog toe alleen
die Hollandse Afrikaners met die benaming kan aangedui word "omdat hulle
'n eie en aparte volkssiel besit en hulle daarvan skerp bewus geword
het". Hy ontken alle "nasionale eenheid" tussen Nederland en Hollands
Suid-Afrika. "Om die eerlike waarheid te sê, is daar meer soortgelykheid
in wereldbeskouing, gees en strewe tussen die Afrikaner en die Skot, dan
tussen die Afrikaner en die Hollander....[63]. Wat die Hollandse
letterkunde betref, die veelbesproke kultuurskat--die bestaan nog vir
enkele spesialiste onder ons volk, en sekere uittreksels daarvan bestaan
ook soms vir studente, solank as hulle vir 'n eksame of prys werk. Ons
volk as volk dra van Hooft, Vondel, Cats of Bilderdijk net so min kennis
as van die man in die maan. Van Couperus, Van Eeden, Perk en Kloos wil
ek nie eers praat nie. Of hierin ooit verbetering kan kom, betwyfel ek
sterk. Die Hollandse skrywers skryf nie vir ons nie, en al sou hulle ook
vir ons skrywe, dan raak hulle tog ons volkssiel nooit." Dit is
verstaanbaar, dat sulke opmerkings in die hitte van die taalstryd gemaak
is, maar Brümmer gaan in sy militante ywer tog té ver, al sit daar
natuurlik 'n kern van waarheid in die bewerings. Die werk van sulke
geestelike aristokrate soos Hooft en Vondel kan nooit deur die _hele_
nasie gewaardeer word nie. Sonder ons Cats uit, dan sou dieselfde
bewering met die grootste stelligheid van die Nederlandse volk self kon
gemaak word. Carel Scharten sê b.v.: "Het leelijke, het onwegwerkbare
feit is juist, dat Vondel vergeten worden kon, en ongelezen blijft en
ongelezen blijven zal.... Er zijn altijd de dichters voor weinigen naast
die voor heel een volk geweest."[64] En in ander lande gaan dit net so.
Edward Garnett sê b.v. van Engeland: "Ons toneel is het grofste in
Europa en onze verwaarlozing van het drama van Shakespeare is werkelik
een schandaal."[65]
Clément Vautel het nog onlangs in verband met die Molière-herdenking
opgemerk, dat die Franse dié kunstenaar alleen met die lippe eer. "Ieder
doet alsof hij Molière op zijn duimpje kent. Maar, in gemoede, is al dat
fraais, en is al die wierook nu wel echt? Is die geestdrift die op een
vastgesteld uur losbarst, niet veeleer zelf ook komedie?"[66]
Met 'n pleidooi vir 'n Afrikaanse letterkunde sluit Brümmer sy betoog.
"Ons het lang genoeg ons sielkos in blikkies ingevoer en die ingelegde
en ingevoerde kos vergewe 'n mens dikwels." Maar die manier waarop hy
hom die ontstaan van 'n letterkunde voorstel, getuig van weinig insig.
"As elkeen van nou af aan begin om vir sy boek stof bymekaar te maak,
dan sal dit wel nie te lang duur nie of ons het 'n eie letterkunde"! Dis
maar gelukkig dat al die Stellenbosse studente nie die raad opgevolg het
nie!