Prins-Gemaal.--Felix en Elizabeth doen afstand van den
troon.--Robert Rensma, President der Oranje-Republiek.--
Toen de Czaar zijn nederlaag begreep, nam zijn gelaat een oogenblik
een uitdrukking van smartelijke verslagenheid aan. Maar hij wist
zich onmiddellijk te beheerschen, liet het lijk van den Hertog met
een doek bedekken en wegbrengen, en sprak toen:
"Het woord van den Czaar is heilig. Elizabeth is de wettige vorstin
van Czernovië; een nieuw Charter van mijn hand zal voor nu en eeuwig
de volkomen onafhankelijkheid van dat Rijk erkennen en verzekeren. Laat
de kroning voortgang hebben."
Nauwelijks had hij deze woorden gesproken, of Prinses Elizabeth, die
de blijde tijding door een boodschapper van Zabern ontvangen had, kwam
door de kerkdeur naar buiten. Recht op Felix toegaande, reikte zij hem
de hand, en dit gebaar was welsprekender dan de langste proclamatie
had kunnen zijn. Alle aanwezigen wisten het: daar stonden de Prins en
de Prinses van Czernovië! Geen ander dan zij beiden zou hen regeeren.
En terwijl de juichkreten der in den tuin verzamelde menigte nog niet
waren weggestorven, terwijl de Moscoviten deels zwijgend toezagen,
deels haastig en langs afgelegen straten naar hun huizen terugslopen,
begonnen opeens alle kerkklokken der stad met jubelenden galm te
luiden, en vreugdeschoten overstemden het hoera-geroep dat door heel
Slavowitz weerklonk.
Verrast zag Elizabeth op. De hekken van den grooten tuin werden
opengeworpen, ja ingedrukt, en het volk stormde binnen, wierp zich
aan de voeten van Felix en Elizabeth, riep honderdduizendstemmig:
"Leve de Prins! Leve de Prinses!"
En Zabern, als altijd bedacht op den vragenden blik van Elizabeth,
dien zij in zulke gevallen op hem richtte, zei met een glimlach:
"Heel Slavowitz weet reeds, Prinses, dat gij uw aanstaanden Gemaal
den titel: Prins van Czernovië hebt verleend."
"Maar--hoe kan men dat weten? Ik heb mij in dien geest geheel niet
uitgelaten, nog minder eenig besluit geteekend!"
"Neen Prinses," antwoordde Zabern rustig, "maar u zou het ongetwijfeld
spoedig doen. Daarom heb ik er maar op gerekend. Sedert een week lagen
tienduizend proclamaties gereed, vijfduizend om het volk uw verloving
mede te deelen, even zoo veel om de benoeming van uw Gemaal tot Prins
bekend te maken. Door een uitstekende regeling dezer aangelegenheid is
't me mogelijk geweest deze proclamaties binnen een half uur overal
te doen aanplakken."
Elizabeth kon niet nalaten te lachen. Zabern moest toch altijd
zulke eigenmachtige dingen doen! Maar ze was het van hem gewend en
kon het hem ook niet kwalijk nemen. Alleen zei ze, half schertsend,
half verwijtend:
"En als de Hertog van Bora het duel gewonnen had?"
"Dan had ik de proclamaties bewaard voor een gunstiger oogenblik,
Prinses. Want Czernovië mocht Russisch worden--zoolang Zabern leefde,
zou het nooit Russisch _blijven_!"
Dit antwoord was Zabern waardig, en diep geroerd drukten Elizabeth
en Felix hem zijn linker en eenige hand.
Inmiddels had de Czaar bevelen gegeven om het St. Nicolaasklooster,
om welks bezit reeds eenige kleine schermutselingen hadden plaats
gegrepen, te ontruimen, en het Russische leger de grens te doen
verlaten. Alleen een klein escorte bleef achter om den Czaar uit
te geleiden.
Hoewel het Elizabeth nu louter een vorm leek, en ook de toeschouwers,
die hun plaatsen in de kerk weer hadden ingenomen, de plechtigheden
meer bijwoonden om van het gelukkig einde der gebeurtenissen getuige
te zijn, dan wel om de waarde die zij er aan hechtten, besloot men
de kroning niet uit te stellen, en in handen van den Czaar legde
Elizabeth den kroningseed af.
Een half uur na die plechtigheid had de Russische Keizer het
grondgebied van Czernovië verlaten, zonder dat velen zijn heengaan
betreurden.
Het was een veelbewogen dag geweest, en aan den maaltijd ten Paleize,
waar de Prinses, behalve haar toekomstigen Gemaal, Zabern, Radzivil,
Dorislas en Rob genoodigd had, werd natuurlijk over niets anders
gesproken dan over den angst en de spanning waarin men sedert dien
morgen verkeerd had.
Ieder op zijn beurt werd aan het woord gelaten om zijn aandeel in de
gebeurtenissen, of zijn oordeel erover mee te deelen.
Zabern, anders weinig spraakzaam, was uitgelaten als een kwajongen;
tot groot vermaak der aanwezigen deed hij een uitvoerig verhaal
van het ingewikkeld netwerk van listen en lagen, dat hij gesponnen
had om de tegenpartij te verschalken, en men bewonderde opnieuw de
geestkracht en de onvermoeibaarheid van dezen man, die, wanneer het
noodig was, zich den tijd niet gunde tot slapen of eten, die zich
om zoo te zeggen op tien plaatsen tegelijk vertoonde, en die maanden
vooruit zag naderen, wat voor anderen nog verborgen bleef wanneer ze
er vlak voor stonden. Hoe ruw en roekeloos deze man soms zijn mocht,
hij bezat ongeëvenaarde verdiensten, en zonder hem zouden de dingen
ongetwijfeld geheel anders geloopen zijn dan nu het geval was geweest.
De held van den dag was natuurlijk Rob.
Hij moest omstandig vertellen hoe hij het Russische duplicaat van het
Charter machtig was geworden, en op zijn gewone bescheiden wijze deed
hij dit.
Toen de Maarschalk hem den dag voor Felix' vertrek had meegedeeld,
dat de zes mannen van "De Vogel" zich in het Paleis bevonden, had hij
opeens begrepen dat niemand beter dan zij hem behulpzaam konden zijn
bij de uitvoering van een plan, dat hem reeds lang bezighield.
Hij had namelijk terecht ingezien, dat al de moeielijkheden waarin
Czernovië verkeerde, haar brandpunt hadden in het ontbreken van het
Charter, het onmiskenbare bewijs van 's lands onafhankelijkheid. Kon
men dit terugbezorgen, dan zou reeds veel gewonnen zijn, vooral wanneer
het volkomen in 't geheim geschiedde. Natuurlijk was hierop maar éen
weg: het duplicaat, dat in de Archieven van het Kremlin moest berusten,
machtig te worden. Wel had Orloff verzekerd dat men in Rusland dit
duplicaat tevergeefs had gezocht, maar aan het leugenachtige van deze
verklaring bestond geen twijfel. Er bleef een groote kans over, dat
men zekerheidshalve het duplicaat vernietigd had, doch waar slechts
van een mogelijkheid, niet van een zekerheid sprake was, zou het
onverantwoord zijn geweest het bestaan van die mogelijkheid niet nader
te onderzoeken. In een zaak van zulk een gewicht als deze behoorde men
zich aan een stroohalm vast te houden, en zelfs de gewaagdste pogingen
niet nalaten, zoodra ze slechts een vage kans op succes hadden.
Zabern was dit geheel met Rob eens, en hij verklaarde, toen deze zoo
ver met zijn verhaal was gevorderd, dat hij nu niet begrijpen kon zelf
dat denkbeeld gemist te hebben. Bij gebrek aan een Charter er een te
maken, dat was dadelijk in hem opgekomen, maar geen oogenblik had hij
den inval gehad om een onderzoek naar het bestaan van een duplicaat
in te stellen. Hij bracht Rob in de vleiendste bewoordingen lof, en
verzekerde de aanwezigen, dat zijn leerling hem binnen enkele jaren
ongetwijfeld over het hoofd zou groeien.
Rob vroeg dus Zabern, zoodra deze hem de aankomst der zes Turksche
gevangenen had bericht, dadelijk bij hen toegelaten te worden. Hij
nam La in het geheim, en deze had wel ooren naar zijn voorstel. Om te
beginnen moesten ze allen trachten zoo gauw mogelijk hun schuilplaats
in de Himalaya te bereiken; eenmaal in het bezit van hun voorraden
en hulpmiddelen, zouden ze gemakkelijker kunnen overleggen wat hun
daarna te doen stond.
Op het punt van te vertrekken, voegde Felix zich bij hem en de
omstandigheid dat hij genoodzaakt was Czernovië te verlaten, gaf Rob
aanleiding om zich niet langer tegen zijn meegaan te verzetten. Felix
werd nu met de plannen in kennis gesteld, en toonde zich daar zeer
mee ingenomen.
In hun schuilplaats aangekomen, gingen ze dadelijk aan het werk. Er
lagen groote voorraden monum, ook waren er talrijke instrumenten en
machinerieën beschikbaar, en op La's voorstel werd terecht het eerst
gezorgd een kleine vliegmachine gereed te maken. De nieuwe, verbeterde
"Vogel," waarvan La in de gevangenis het ontwerp al geheel gereed
had gemaakt, was een kwestie van later zorg.
Toen een vliegmachine voor twee personen gereed was, zetten Rob en
Felix daarmee rechtstreeks koers naar Moskou. Hun taak werd daar
spoediger volvoerd dan ze dachten. Des avonds op het dak neergekomen,
vonden ze weldra hun weg naar de Archieven. Alle afsluitingen te doen
smelten met een verbeterde thermiet-samenstelling was slechts een
kleine moeite. Elke afsluiting week voor hun pogingen. Enkele personen,
die hun in den weg traden, moesten ze met hun gaspistolen bedwelmen,
maar overigens ondervonden ze geen tegenstand. Het zoeken naar het
Charter kostte den meesten tijd, en telkens stootten ze op groote
bundels papieren, die nagebladerd moesten worden en geen van allen
het begeerde bleken te bevatten. Totdat Rob eindelijk een ijzeren
kistje vond, waaruit tot hun groote vreugde het waardevolle document
te voorschijn kwam!
Het was inmiddels 14 September geworden, en de vliegmachine moest
haar grootste snelheid ontwikkelen om tijdig haar doel te bereiken.
De groote opgewondenheid die in de stad heerschte leidde de aandacht
van hun neerdaling, die trouwens op een verlaten weiland plaats had,
af. Ze brachten den toestel in veiligheid, en Rob snelde naar de kerk,
waar hij in het laatste oogenblik, maar juist op tijd, aankwam. Het
overige weet men. Felix, die zijn vermomming had afgelegd, was, van
de verwarring gebruik makend, de kerk binnengedrongen, en had rustig
het tijdstip afgewacht om zijn slag te slaan.
Zoo was dus door het optreden dezer beide mannen Czernovië gered,
en het lijdt geen twijfel of de geschiedboeken zullen hun namen met
dankbaarheid en eerbied vermelden.
Tegen het eind van het maal verrichtte Elizabeth een daad van
edelmoedigheid, door den Commandant Miroslav en den generaal
Trevisa te doen ontbieden en hen, wegens het nationale feest dat
heden gevierd werd, gratie te verleenen. Dit liet niet na vooral op
Miroslav een goede uitwerking te oefenen, en hoewel in een andere,
minder verantwoordelijke betrekking, bleef hij nog lange jaren het
land uitstekende diensten bewijzen.
Toen door de berichten in de nieuwsbladen de geheele en juiste
toedracht der gebeurtenissen bekend werd, nam de geestdrift, en
daarmee de populariteit van Elizabeth, Felix en Rob, steeds toe.
Er werden herhaaldelijk ovaties aan het Paleis gebracht, en zoodra
een der drie genoemde personen zich in het openbaar vertoonde, kwam
er geen einde aan de toejuichingen en het eerbetoon.
Elizabeth, door Zabern geleid, begreep terecht, dat van deze stemming
een krachtig en beleidvol gebruik moest worden gemaakt.
Er werden nu talrijke hervormingen ingevoerd, die uitstekende
gevolgen bleken te hebben, en daar, door den dood van Kossuth, het
met dezen gesloten verdrag van onwaarde was geworden, kwam een groot
gedeelte van het verzamelde geld weer vrij. Maar voor zoover dit door
Czernoviërs was bijeen gebracht, wilde geen hunner van terugname weten,
en ettelijke millioenen vloeiden daardoor in de staatskas, waarvan
een richtig gebruik het land niet anders dan ten goede kon komen.
De Czaar, het moet tot zijn eer gezegd worden, toonde al den
eerbied en de bewondering waarop een vorstin als Elizabeth recht
had. Hij zond een nieuw Charter en gaf tevens de meest volledige
waarborgen voor de duurzame onafhankelijkheid van het land, dat hij
zoo ernstig had bedreigd. Uit de dagbladen weten we allen, dat door
toedoen van Koningin Wilhelmina het Congres te 's-Gravenhage, van 1
December 1902, bijeengeroepen werd, waarop alle groote Mogendheden
de onafhankelijkheid van Czernovië erkenden, zoodat ook de laatste
vrees voor vreemde inmenging is verdwenen. Bovendien is het thans
bekend genoeg, dat Czernovië, door zijn sterke, zedelijk hoogstaande
organisatie, tegenwoordig een voorbeeld vormt voor andere beschaafde
landen, dat van heinde en ver geleerden worden uitgezonden om zijn
staatsinstellingen te bestudeeren, en dat het een aanbeveling en een
eer is voor iedereen, te kunnen zeggen dat hij aan een Czernovische
universiteit zijn opleiding genoot.
Den 28en September had het huwelijk van Felix en Elizabeth plaats,
nadat daags te voren, in allen eenvoud, Zabern en Katina in den echt
verbonden waren.
Het zou te ver voeren, het huwelijk van den Prins en de Prinses
uitvoerig te beschrijven; men begrijpt trouwens dat deze plechtigheid
alle van dien aard verre overtrof. Zij kenmerkte zich echter door
een gebeurtenis, die hier niet onvermeld mag blijven.
Toen, onder het bruisen van het orgel, de feeststoet de kerk verliet,
daalde plotseling van hoog uit de lucht een regen van bloemen op het
rijtuig neer, waarin Felix en Elizabeth hadden plaats genomen. Verbaasd
richtten zich aller oogen naar boven, en--daar zag men hoe een groot,
sierlijk gebouwd luchtschip, met vlaggen in de Czernovische kleuren
rijk getooid, snel daalde, om op eenige meters boven den grond
onbewegelijk te blijven hangen.
Het was De Vogel!
Dit door La zoo kunstig vervaardigde, volmaakte luchtschip, was
bestemd de vraag van den bestuurbaren ballon volkomen en schitterend
op de lossen, en daarmee ook een sociale kwestie van het hoogste
belang. Want met die uitvinding waren de grenzen, die tot nog toe de
volkeren scheidden, als het ware weggewischt. Afstanden, natuurlijke
hinderpalen bestonden niet meer; straks zouden alle natiën éen worden,
verbroedering, samenwerking en eenheid zouden alle partijtwisten,
allen haat en elke onverdraagzaamheid doen ophouden. De periode van
wereldvrede en naastenliefde was aangebroken!
Den 8sten October kwamen Felix en Elizabeth van hun reis terug en
toen werd Czernovië verrast door een onverwacht bericht.
De Prins en de Prinses deden afstand van de regeering!
In het eerste oogenblik kon niemand aan de waarheid van dat besluit
gelooven. Maar weldra verkondigde een proclamatie, dat de geruchten
waarheid bevatten.
Zeer lang en ernstig hadden Felix en Elizabeth dit plan besproken
en overdacht. Ze voelden zich beiden zeer aangegrepen door de snelle
opeenvolging van schokkende gebeurtenissen der laatste tijden; niet
alleen maakte een dringende behoefte aan rust en afzondering zich
van hen meester, maar ook begrepen ze dat een jongere kracht beter
dan zij het werk zou kunnen voleindigen, waarvan zij de vaste en
onomstootelijke basis hadden gelegd. De Russische elementen hadden zich
hoe langer hoe meer uit Czernovië teruggetrokken, de onafhankelijkheid
van het land was onaantastbaar, hun taak kon als geëindigd beschouwd
worden. Bovendien was naar hun vaste overtuiging de terugkeer tot de
republiek het ideaal, dat voor Czernovië moest nagestreefd worden; ook
dat zou bereikt worden door afstand te doen, en een verkiezing voor
een President uit te schrijven. Wat hun persoonlijke keuze betreft,
deze kon niet twijfelachtig zijn.
De proclamatie, waarin de afstand werd medegedeeld, omschreef
uitvoerig de redenen die daartoe geleid hadden, en hoewel niet allen
zich daar volkomen mee konden vereenigen, velen zelfs trachtten Felix
en Elizabeth van hun besluit terug te brengen, moest men zich ten
slotte gewonnen geven.
De verkiezing werd uitgeschreven.
Niets belette, die volgens de wetten van het land te doen houden, want
de republiek bestond feitelijk nog, de constitutioneele gebruiken die
langzamerhand waren ingeslopen hadden van Czernovië slechts in naam
een vorstendom gemaakt. De titels, aan Elizabeth en Felix gegeven,
waren in den grond niets dan een uiterlijke vorm, een door een bevriend
vorst verleende waardigheid, waarmee de Czernovische wetten niets te
maken hadden. De omstandigheden hadden tot dezen abnormalen toestand
geleid, de oorspronkelijke regeeringsvorm was er echter in zijn wezen
niet door veranderd.
Maar het volk, verblind door de praal, waarmee het in den laatsten
tijd was geregeerd, wilde deze dingen niet zoo kalm overdenken.
Toen door Felix en Elizabeth als candidaat voor den Presidentszetel
Rob werd aanbevolen, de man die Czernovië gered had, was de verkiezing
vrijwel overbodig. Men stemde als éen man op hem. Maar toen hij met
bijna algemeene stemmen was gekozen, wilde het geestdriftige volk hem
tot Koning uitroepen. Wat men ook deed, hoe Rob zelf ook telkens weer
verklaarde die hooge waardigheid niet te begeeren, ze zelfs voor het
land ongewenscht te vinden--het volk liet zich niet overtuigen. Het
sprak hardnekkig van den "Koning," de dagbladen noemden hem in hun
berichten "Robert I, Koning van Czernovië."
Zabern, de man van den ouden stempel, had wel graag gezien, dat Rob
zich dit Koningschap had laten welgevallen. Maar Felix en Elizabeth
waren 't met den "Koning" eens, dat het 't beste zou zijn deze vlaag
te laten uitwoeden, en dan geleidelijk het volk te overtuigen van de
zegeningen, die een republikeinsch bestuur zou brengen.
Inderdaad is Rob dan ook nooit tot Koning gekroond, en in zooverre
is de titel van dit boek, waarin het verhaal zijner avonturen is
samengevat, niet juist. Maar het feit, dat het hem slechts éen
woord gekost zou hebben om zich een troon te veroveren, het feit,
dat een bevolking van acht millioen zielen er behagen in schiep hem
"Koning Robert" te noemen, was oorzaak dat de samensteller van dit
verhaal niet nalaten kon hem, en voor het laatst, ook op zijn beurt
dien titel toe te kennen.
In een proclamatie, die Rob na zijn verkiezing, den 9en October des
morgens om 10 uur, tot zijn volk richtte, deelde hij mede, dat het de
uitdrukkelijke wensch der afgetreden Vorstin was, het presidentschap
hersteld te zien, en dat hierin ongetwijfeld reden te over zou
gevonden worden om ook aan zijn persoonlijk verlangen te voldoen
en hem een republiek, geen koninkrijk te schenken. Hij zette nader
zijn denkbeelden over een republikeinsch stelsel van bestuur uiteen,
en eindigde met de overtuiging uit te spreken dat men ten slotte
zijn inzichten zou deelen. En zijn onderschrift luidde: "Gedaan te
Willemstad, den 9en October 1902. De President der Oranje-Republiek:
Rensma."
Het herstel van die twee zoo lang in onbruik geraakte bewoordingen
had een diepgaande uitwerking. Het stemde tot nadenken, riep den
goeden Oud-Hollandschen tijd terug, en stemde tot dankbaarheid bij
de gedachte dat de nieuwe President niet anders wenschte dan de oude
gebruiken aan den nieuwen tijd onderworpen te maken.
De tijd heeft dan ook geleerd, dat men Rob's inzichten is gaan deelen.
Felix en Elizabeth bewonen een door het Gouvernement voor hen gebouwde
villa in het mooiste gedeelte der stad; Zabern, die zich ouderwetsch
begon te gevoelen, trok zich uit het politieke leven terug en ontving
eveneens van den Staat een sierlijk huis, even buiten de stad gelegen,
waar hij met Katina nog menig gelukkig jaar hoopt door te brengen. Maar
alle vier blijven ze warme belangstelling voelen voor alles wat hun
land en zijn bestuurders betreft, en Rob hoopt nog lang van hun zeer
gewichtige en op ervaring gegronde raadgevingen gebruik te maken.
Deze geschiedenis zou niet volledig zijn, zoo niet nog met enkele
woorden van de terugkomst van Rob in Amsterdam werd melding gemaakt.
Toen ook de drukte der verkiezingen voorbij was dacht Rob het eerst
aan zijn voogd, zijn vrienden en bekenden in het vaderland, van wie
hij zoolang gescheiden was geweest, en hij besloot, alvorens zijn
taak in de Oranje-Republiek te aanvaarden, naar Amsterdam te gaan en
zijn omgeving met zijn nieuwe levensrichting bekend te maken.
Hij zond het ons bekende telegram, nam den nachttrein over Weenen,
en stond, zooals wij weten, op eens tegenover zijn innig verheugden
voogd, die reeds aan zijn behoud was gaan twijfelen.
In de nieuwsbladen had men toen ter tijde reeds veel over de
Czernovische gebeurtenissen gelezen. Maar zooals dat gaat, vooral
wanneer er zulke snel opeen volgende verwikkelingen plaats hebben,
die berichten hielden slechts verwarde mededeelingen in, waarvan de
meeste op verzinsels en misverstanden berustten. Ja, men kan veilig
zeggen dat de bladen in die dagen over Czernovië de grootste dwaasheden
opdischten. Men sprak van een avonturier, die zich met geweld van
de regeering had meester gemaakt, na de Prinses, die onlangs ver
beneden haar stand gehuwd was, verbannen te hebben. Kortom, de pers
verspreidde de gebruikelijke, op vage geruchten berustende "berichten
van speciale correspondenten," alleen om die den volgenden dag weer
tegen te spreken.
Rob's aankomst in Amsterdam, en de enkele ophelderingen die hij aan
hem bestormende reporters gaf, brachten ten slotte meer helderheid
in de krantenberichten.
De aanteekeningen van den President houden hier op, en daarmee is de
taak van hem, die er dit boek uit samenstelde, ten einde.
De uitgever wenschte echter, dat er nog het volgende aan toegevoegd
zou worden.
De bladen hebben dezer dagen, enkele weken vóor de verschijning van
dit werk, het bericht gebracht dat de President der Oranje-Republiek
(die er duizend exemplaren van bestelde voor de openbare bibliotheken),
den heer A. Bertrand benoemd heeft tot officieel geschiedschrijver
in dienst van den Staat.
Deze benoeming is inderdaad geschied, en naar aanleiding daarvan
ontvangt de uitgever talrijke brieven en telegrammen, waarin gevraagd
wordt "of de boeken van Bertrand nu toch zullen blijven verschijnen."
Het is den schrijver dier boeken een voorrecht en een genoegen,
bij zijn vertrek naar Willemstad de Nederlandsche jeugd te kunnen
meedeelen, dat haar belangstelling hem vleit, en dat hij hoopt nog
menig werk van zijn hand over de Nederlandsche grenzen te zenden!
AANTEEKENINGEN
[1] Snelvoeten.
[2] Wees zooals ge u voordoet.
_Bij den uitgever dezes verscheen mede:_
_In dienst van den Kroonprins_
EEN VERHAAL UIT DEN FRANSCH-DUITSCHEN OORLOG
DOOR
A. BERTRAND
MET VELE EN FRAAIE PLATEN.
Prijs ingenaaid f _2.40_, in prachtband f _2.90_.
_"In dienst van den Kroonprins"_ speelt tijdens den Fransch-Duitschen
Oorlog, en het is niet alleen een gelukkige gedachte geweest een
episode uit dien belangrijken, altijd boeienden reuzenstrijd tusschen
twee Europeesche grootmachten tot achtergrond voor een romantisch
verhaal te kiezen, maar het mag ook een uitstekende eigenschap van
dit boek genoemd worden, dat de inhoud _geheel op historische feiten
is gegrond_, en die _met groote nauwgezetheid_ weergeeft. Nergens
is den loop der geschiedkundige gebeurtenissen geweld aangedaan;
integendeel zijn de avonturen van den jeugdigen held, die den oorlog
eerst als toeschouwer, daarna als onverschrokken strijder meemaakt,
zoo onopgesmukt en toch met zooveel waarheidsliefde verteld, dat
men telkens gevoelt, hoe hier de geestdriftige, maar gewetensvolle
geschiedschrijver aan het woord is. Bizonder gelukkig is de
schildering der groote veldslagen; zoowel Franschen als Duitschers
laat de samensteller recht wedervaren, en bij het te boek stellen der
geweldige botsingen tusschen hun kolossale legers, stijgt zijn taal
meer dan eens tot geestdriftige vervoering, ja tot een inderdaad
dramatische hoogte. _Zeldzaam aangrijpend_ zijn die veldslagen
beschreven, en daarbij zoo meeslepend, dat de lezer gedwongen wordt
in ademlooze spanning het verhaal ten einde toe te blijven volgen.
Dit boek is zoo degelijk geschreven, dat ook ouderen van dagen, vooral
militairen, het zullen willen lezen. Terwijl alle wetenschappelijke
geleerdheid is vermeden, is _door deskundig toezicht bij de bewerking
waarborg gegeven aan de strikt juiste boekstaving der zeer populair
vertelde militaire operaties_. Het behoeft geen betoog dat dit de
waarde van het boek verhoogt.
Mocht men nog vreezen, dat dit nieuwe jongensboek een te
oorlogszuchtigen geest ademt, dan zal een vluchtig doorbladeren
doen zien, dat de schrijver zich beijverde de afschrikkende zijde
van den oorlog in een scherp licht te stellen, en elke gelegenheid
aangreep om den vrede te verheerlijken. _Gevoelens van eer,
zelfverloochening, vaderlandsliefde, schoone voorbeelden van trouw
en plichtsvervulling--elke bladzijde voert ze den lezer op ongezochte
wijze voor oogen._