Coactus assiduis tuis vocibus, Balbe, cum cotidiana mea recusatio non
difficultatis excusationem, sed inertiae videretur deprecationem habere,
rem difficillimam suscepi. Caesaris nostri commentarios rerum gestarum
Galliae, non comparantibus superioribus atque insequentibus eius
scriptis, contexui novissimumque imperfectum ab rebus gestis Alexandriae
confeci usque ad exitum non quidem civilis dissensionis, cuius finem
nullum videmus, sed vitae Caesaris. Quos utinam qui legent scire possint
quam invitus susceperim scribendos, qua facilius caream stultitiae atque
arrogantiae crimine, qui me mediis interposuerim Caesaris scriptis.
Constat enim inter omnes nihil tam operose ab aliis esse perfectum, quod
non horum elegantia commentariorum superetur: qui sunt editi, ne
scientia tantarum rerum scriptoribus deesset, adeoque probantur omnium
iudicio ut praerepta, non praebita, facultas scriptoribus videatur.
Cuius tamen rei maior nostra quam reliquorum est admiratio: ceteri enim,
quam bene atque emendate, nos etiam, quam facile atque celeriter eos
perfecerit scimus. Erat autem in Caesare cum facultas atque elegantia
summa scribendi, tum verissima scientia suorum consiliorum
explicandorum. Mihi ne illud quidem accidit, ut Alexandrino atque
Africano bello interessem; quae bella quamquam ex parte nobis Caesaris
sermone sunt nota, tamen aliter audimus ea, quae rerum novitate aut
admiratione nos capiunt, aliter, quae pro testimonio sumus dicturi. Sed
ego nimirum, dum omnes excusationis causas colligo ne cum Caesare
conferar, hoc ipsum crimen arrogantiae subeo, quod me iudicio cuiusquam
existimem posse cum Caesare comparari. Vale.
1
Omni Gallia devicta Caesar cum a superiore aestate nullum bellandi
tempus intermisisset militesque hibernorum quiete reficere a tantis
laboribus vellet, complures eodem tempore civitates renovare belli
consilia nuntiabantur coniurationesque facere. Cuius rei verisimilis
causa adferebatur, quod Gallis omnibus cogrutum esset neque ulla
multitudine in unum locum coacta resisti posse Romanis, nec, si diversa
bella complures eodem tempore intulissent civitates, satis auxili aut
spati aut copiarum habiturum exercitum populi Romani ad omnia
persequenda; non esse autem alicui civitati sortem incommodi recusandam,
si tali mora reliquae possent se vindicare in libertatem.
2
Quae ne opinio Gallorum confirmaretur, Caesar Marcum Antonium quaestorem
suis praefecit hibernis; ipse equitum praesidio pridie Kal. Ianuarias ab
oppido Bibracte proficiscitur ad legionem XIII, quam non longe a finibus
Aeduorum collocaverat in finibus Biturigum, eique adiungit legionem XI,
quae proxima fuerat. Binis cohortibus ad impedimenta tuenda relictis
reliquum exercitum in copiosissimos agros Biturigum inducit, qui, cum
latos fines et complura oppida haberent, unius legionis hibernis non
potuerint contineri quin bellum pararent coniurationesque facerent.
3
Repentino adventu Caesaris accidit, quod imparatis disiectisque accidere
fuit necesse, ut sine timore ullo rura colentes prius ab equitatu
opprimerentur quam confugere in oppida possent. Namque etiam illud
vulgare incursionis hostium signum, quod incendiis aedificiorum
intellegi consuevit, Caesaris erat interdicto sublatum, ne aut copia
pabuli frumentique, si longius progredi vellet, deficeretur, aut hostes
incendius terrerentur. Multis hominum milibus captis perterriti
Bituriges; qui primum adventum potuerant effugere Romanorum, in
finitimas civitates aut privatis hospitiis confisi aut societate
consiliorum confugerant. Frustra: nam Caesar magni sitineribus omnibus
locis occurrit nec dat ulli civitati spatium de aliena potius quam de
domestica salute cogitandi; qua celeritate et fideles amicos retinebat
et dubitantes terrore ad condiciones pacis adducebat. Tali condicione
proposita Bituriges, cum sibi viderent clementia Caesaris reditum patere
in eius amicitiam finitimasque civitates sine ulla poena dedisse obsides
atque in fidem receptas esse, idem fecerunt.
4
Caesar militibus pro tanto labore ac patientia, qui brumalibus diebus
itineribus difficillimis, frigoribus intolerandis studiosissime
permanserant in labore, ducenos sestertios, centurionibus tot milia
nummum praedae nomine condonanda pollicetur legionibusque in hiberna
remissis ipse se recipit die XXXX Bibracte. Ibi cum ius diceret,
Bituriges ad eum legatos mittunt auxilium petitum contra Carnutes, quos
intulisse bellum sibi querebantur. Qua re cognita, cum dies non amplius
decem et octo in hibernis esset moratus, legiones XIIII et VI ex
hibernis ab Arare educit, quas ibi collocatas explicandae rei
frumentariae causa superiore commentario demonstratum est: ita cum
duabus legionibus ad persequendos Carnutes proficiscitur.
5
Cum fama exercitus ad hostes esset perlata, calamitate ceterorum ducti
Carnutes desertis vicis oppidisque, quae tolerandae hiemis causa
constitutis repente exiguis ad necessitatem aedificiis incolebant (nuper
enim devicti complura oppida dimiserant), dispersi profugiunt. Caesar
erumpentes eo maxime tempore acerrimas tempestates cum subire milites
nollet, in oppido Carnutum Cenabo castra ponit atque in tecta partim
Gallorum, partim quae coniectis celeriter stramentis tentoriorum
integendorum gratia erant inaedificata, milites compegit. Equites tamen
et auxiliarios pedites in omnes partes mittit quascumque petisse
dicebantur hostes; nec frustra: nam plerumque magna praeda potiti nostri
revertuntur. Oppressi Carnutes hiemis difficultate, terrore periculi,
cum tectis expulsi nullo loco diutius consistere auderent nec silvarum
praesidio tempestatibus durissimis tegi possent, dispersi magna parte
amissa suorum dissipantur in finitimas civitates.
6
Caesar tempore anni difficillimo, cum satis haberet convenientes manus
dissipare, ne quod initium belli nasceretur, quantumque in ratione
esset, exploratum haberet sub tempus aestivorum nullum summum bellum
posse conflari, Gaium Trebonium cum duabus legionibus, quas secum
habebat, in hibernis Cenabi collocavit; ipse, cum crebris legationibus
Remorum certior fieret Bellovacos, qui belli gloria Gallos omnes
Belgasque praestabant, finitimasque his civitates duce Correo Bellovaco
et Commio Atrebate exercitus comparare atque in unum locum cogere, ut
omni multitudine in fines Suessionum, qui Remis erant attributi,
facerent impressionem, pertinere autem non tantum ad dignitatem sed
etiam ad salutem suam iudicaret nullam calamitatem socios optime de re
publica meritos accipere, legionem ex hibernis evocat rursus undecimam;
litteras autem ad Gaium Fabium mittit, ut in fines Suessionum legiones
duas quas habebat adduceret, alteramque ex duabus ab Labieno arcessit.
Ita, quantum hibernorum opportunitas bellique ratio postulabat, perpetuo
suo labore in vicem legionibus expeditionum onus iniungebat.
7
His copiis coactis ad Bellovacos proficiscitur castrisque in eorum
finibus positis equitum turmas dimittit in omnes partes ad aliquos
excipiendos ex quibus hostium consilia cognosceret. Equites officio
functi renuntiant paucos in aedificiis esse inventos, atque hos, non qui
agrorum colendorum causa remansissent (namque esse undique diligenter
demigratum), sed qui speculandi causa essent remissi. A quibus cum
quaereret Caesar quo loco multitudo esset Bellovacorum quodve esset
consilium eorum, inveniebat Bellovacos omnes qui arma ferre possent in
unum locum convenisse, itemque Ambianos, Aulercos, Caletos, Veliocasses,
Atrebatas; locum castris excelsum in silva circumdata palude delegisse,
impedimenta omnia in ulteriores silvas contulisse. Complures esse
principes belli auctores, sed multitudinem maxime Correo obtemperare,
quod ei summo esse odio nomen populi Romani intellexissent. Paucis ante
diebus ex his castris Atrebatem Commium discessisse ad auxilia
Germanorum adducenda; quorum et vicinitas propinqua et multitudo esset
infinita. Constituisse autem Bellovacos omnium principum consensu, summa
plebis cupiditate, si, ut diceretur, Caesar cum tribus legionibus
veniret, offerre se ad dimicandum, ne miseriore ac duriore postea
condicione cum toto exercitu decertare cogerentur; si maiores copias
adduceret, in eo loco permanere quem delegissent, pabulatione autem,
quae propter anni tempus cum exigua tum disiecta esset, et frumentatione
et reliquo commeatu ex insidiis prohibere Romanos.
8
Quae Caesar consentientibus pluribus cum cognosset atque ea quae
proponerentur consilia plena prudentiae longeque a temeritate barbarorum
remota esse iudicaret, omnibus rebus inserviendum statuit, quo celerius
hostis contempta sua paucitate prodiret in aciem. Singularis enim
virtutis veterrimas legiones VII, VIII, VIIII habebat, summae spei
delectaeque iuventutis XI, quae octavo iam stipendio tamen in collatione
reliquarum nondum eandem vetustatis ac virtutis ceperat opinionem.
Itaque consilio advocato, rebus eis quae ad se essent delatae omnibus
expositis animos multitudinis confirmat. Si forte hostes trium legionum
numero posset elicere ad dimicandum, agminis ordinem ita constituit, ut
legio septima, octava, nona ante omnia irent impedimenta, deinde omnium
impedimentorum agmen, quod tamen erat mediocre, ut in expeditionibus
esse consuevit, cogeret undecima, ne maioris multitudinis species
accidere hostibus posset quam ipsi depoposcissent. Hac ratione paene
quadrato agmine instructo in conspectum hostium celerius opinione eorum
exercitum adducit.
9
Cum repente instructas velut in acie certo gradu legiones accedere Galli
viderent, quorum erant ad Caesarem plena fiduciae consilia perlata, sive
certamiuis periculo sive subito adventu sive exspectatione nostri
consili copias instruunt pro castris nec loco superiore decedunt.
Caesar, etsi dimicare optaverat, tamen admiratus tantam multitudinem
hostium valle intermissa magis in altitudinem depressa quam late patente
castra castris hostium confert. Haec imperat vallo pedum XII muniri,
loriculam pro [hac] ratione eius altitudinis inaedificari; fossam
duplicem pedum denum quinum lateribus deprimi directis; turres excitari
crebras in altitudinem trium tabulatorum, pontibus traiectis
constratisque coniungi, quorum frontes viminea loricula munirentur; ut
ab hostibus duplici fossa, duplici propugnatorum ordine defenderentur,
quorum alter ex pontibus, quo tutior altitudine esset, hoc audacius
longiusque permitteret tela, alter, qui propior hostem in ipso vallo
collocatus esset, ponte ab incidentibus telis tegeretur. Portis fores
altioresque turres imposuit.
10
Huius munitionis duplex erat consilium. Namque et operum magnitudinem et
timorem suum sperabat fiduciam barbaris allaturum, et cum pabulatum
frumentatumque longius esset proficiscendum, parvis copiis castra
munitione ipsa videbat posse defendi. Interim crebro paucis utrimque
procurrentibus inter bina castra palude interiecta contendebatur; quam
tamen paludem nonnumquam aut nostra auxilia Gallorum Germanorumque
transibant acriusque hostes insequebantur, aut vicissim hostes eadem
transgressi nostros longius summovebant. Accidebat autem cotidianis
pabulationibus (id quod accidere erat necesse, cum raris disiectisque ex
aedificius pabulum conquireretur), ut impeditis locis dispersi
pabulatores circumvenirentur; quae res, etsi mediocre detrimentum
iumentorum ac servorum nostris adferebat, tamen stultas cogitationes
incitabat barbarorum, atque eo magis, quod Commius, quem profectum ad
auxilia Germanorum arcessenda docui, cum equitibus venerat; qui, tametsi
numero non amplius erant quingenti, tamen Germanorum adventu barbari
nitebantur.
11
Caesar, cum animadverteret hostem complures dies castris palude et loci
natura munitis se tenere neque oppugnari castra eorum sine dimicatione
perniciosa nec locum munitionibus claudi nisi a maiore exercitu posse,
litteras ad Trebonium mittit, ut quam celerrime posset legionem XIlI,
quae cum T. Sextio legato in Biturigibus hiemabat, arcesseret atque ita
cum tribus legionibus magnis itineribus ad se veniret; ipse equites in
vicem Remorum ac Lingonum reliquarumque civitatum, quorum magnum numerum
evocaverat, praesidio pabulationibus mittit, qui subitas hostium
incursiones sustinerent.
12
Quod cum cotidie fieret ac iam consuetudine diligentia minueretur, quod
plerumque accidit diu turnitate, Bellovaci delecta manu peditum cognitis
stationibus cotidianis equitum nostrorum silvestribus locis insidias
disponunt eodemque equites postero die mittunt, qui primum elicerent
nostros, deinde circumventos aggrederentur. Cuius mali sors incidit
Remis, quibus ille dies fungendi muneris obvenerat. Namque hi, cum
repente hostium equites animad vertissent ac numero superiores
paucitatem contempsissent, cupidius insecuti peditibus undique sunt
circumdati. Quo facto perturbati celerius quam consuetudo fert equestris
proeli se receperunt amisso Vertisco, principe civitatis, praefecto
equitum; qui cum vix equo propter aetatem posset uti, tamen consuetudine
Gallorurn neque aetatis excusatione in suscipienda praefectura usus erat
neque dimicari sine se voluerat. Inflantur atque incitantur hostium
animi secundo proelio, principe et praefecto Remorum interfecto,
nostrique detrimento admonentur diligentius exploratis locis stationes
disponere ac mode ratius cedentem insequi hostem.
13
Non intermittunt interim cotidiana proelia in conspectu utrorumque
castrorum, quae ad vada transitus que fiebant paludis. Qua contentione
Germani, quos propterea Caesar traduxerat Rhenum ut equitibus
interpositi proeliarentur, cum constantius universi paludem transissent
paucisque resistentibus interfectis pertinacius reliquam multitudinem
essent insecuti, perterriti non solum ei qui aut comminus opprimebantur
aut eminus vulnerabantur, sed etiam qui longius subsidiari consuerant,
turpiter refugerunt, nec prius finem fugae fecerunt saepe amissis
superioribus locis quam se aut in castra suorum reciperent, aut nonnulli
pudore coacti longius profugerent. Quorum periculo sic omnes copiae sunt
perturbatae ut vix iudicari posset, utrum secundis minimisque rebus
insolentiores an adverso mediocri casu timidiores essent.
14
Compluribus diebus isdem in castris consumptis, cum propius accessisse
legiones et Gaium Trebonium legatum cognossent, duces Bellovacorum
veriti similem obsessionem Alesiae noctu dimittunt eos quos aut aetate
aut viribus inferiores aut inermes habebant, unaque reliqua impedimenta.
Quorum perturbatum et confusum dum explicant agmen (magna enim multitudo
carrorum etiam expeditos sequi Gallos consuevit), oppressi luce copias
armatorum pro suis instruunt castris, ne prius Romani persequi se
inciperent quam longius agmen impedimentorum suorum processisset. At
Caesar neque resistentes adgrediendos tanto collis ascensu iudicabat,
neque non usque eo legiones admovendas ut discedere ex eo loco sine
periculo barbari militibus instantibus non possent. Ita, cum palude
impedita a castris castra dividi videret, quae trans eundi difficultas
celeritatem insequendi tardare posset, adque id iugum quod trans paludem
paene ad hostium castra pertineret mediocri valle a castris eorum
intercisum animum adverteret, pontibus palude constrata legiones
traducit celeriterque in summam planitiem iugi pervenit, quae declivi
fastigio duobus ab lateribus muniebatur. Ibi legionibus instructis ad
ultimum iugum pervenit aciemque eo loco constituit unde tormento missa
tela in llostium cuneos conici possent.
15
Barbari confisi loci natura, cum dimicare non recusarent, si forte
Romani subire collem conarentur, paulatim copias distributas dimittere
non possent, ne dispersi perturbarentur, in acie permanserunt. Quorum
pertinacia cogruta Caesar XX cohortibus instructis castrisque eo loco
metatis muniri iubet castra. Absolutis operibus pro vallo legiones
instructas collocat, equites frenatis equis in statione disponit.
Bellovaci, cum Romanos ad insequendum paratos viderent neque pernoctare
aut diutius permanere sine periculo eodem loco possent, tale consilium
sui recipiendi ceperunt. Fasces, ubi consederant (namque in acie sedere
Gallos consuesse superioribus commentariis Caesaris declaratum est), per
manus stramentorum ac virgultorum, quorum summa erat in castris copia,
inter se traditos ante aciem collocarunt extremoque tempore diei signo
pronuntiato uno tempore incenderunt. Ita continens flamma copias omnes
repente a conspectu texit Romanorum. Quod ubi accidit, barbari
vehementissimo cursu refugerunt.
16
Caesar, etsi discessum hostium animadvertere non poterat incendiis
oppositis, tamen id consilium cum fugae causa initum suspicaretur,
legiones promovet, turmas mittit ad insequendum; ipse veritus insidias,
ne forte in eodem loco subsistere hostis atque elicere nostros in locum
conaretur iniquum, tardius procedit. Equites cum intrare fumum et
flammam densissimam timerent ac, si qui cupidius intraverant, vix suorum
ipsi priores partes animadverterent equorum, insidias veriti liberam
facultatem sui recipiendi Bellovacis dederunt. Ita fuga timoris simul
calliditatisque plena sine ullo detrimento milia non amplius decem
progressi hostes loco munitissimo castra posuerunt. Inde cum saepe in
insidiis equites peditesque disponerent, magna detrimenta Romanis in
pabulationibus inferebant.
17
Quod cum crebrius accideret, ex captivo quodam comperit Caesar Correum,
Bellovacorum ducem, fortissimorum milia sex peditum delegisse equitesque
ex omni numero mille, quos in insidiis eo loco collocaret, quem in locum
propter copiam frumenti ac pabuli Romanos missuros suspicaretur. Quo
cognito consilio legiones plures quam solebat educit equitatumque, qua
consuetudine pabulatoribus mittere praesidio consuerat, praemittit: huic
interponit auxilia levis armaturae; ipse cum legionibus quam potest
maxime appropinquat.
18
Hostes in insidus dispositi, cum sibi delegissent campum ad rem gerendam
non amplius patentem in omnes partes passibus mille, silvis undique aut
impeditissimo flumine munitum, velut indagine hunc insidiis
circumdederunt. Explorato hostium consilio nostri ad proeliandum animo
atque armis parati, cum subsequentibus legionibus nullam dimicationem
recusarent, turmatim in eum locum devenerunt. Quorum adventu cum sibi
Correus oblatam occasionem rei gerendae existimaret, primum cum paucis
se ostendit atque in proximas turmas impetum fecit. Nostri constanter
incursum sustinent insidiatorum neque plures in unum locum conveniunt;
quod plerumque equestribus proeliis cum propter aliquem timorem accidit,
tum multitudine ipsorum detrimentum accipitur.
19
Cum dispositis turmis in vicem rari proeliarentur neque ab lateribus
circumveniri suos paterentur, erumpunt ceteri Correo proeliante ex
silvis. Fit magna contentione diversum proelium. Quod cum diutius pari
Marte iniretur, paulatim ex silvis instructa multitudo procedit peditum,
quae nostros coegit cedere equites. Quibus celeriter subveniunt levis
armaturae pedites, quos ante legiones missos docui, turmisque nostrorum
interpositi constanter proeliantur. Pugnatur aliquamdiu pari
contentione; deinde, ut ratio postulabat proeli, qui sustinuerant primos
impetus insidiarum hoc ipso fiunt superiores, quod nullum ab
insidiantibus imprudentes acceperant detrimentum. Accedunt propius
interim legiones, crebrique eodem tempore et nostris et hostibus nuntii
adferuntur, imperatorem instructis copiis adesse. Qua re cognita
praesidio cohortium confisi nostri acerrime proeliantur, ne, si tardius
rem gessissent, victoriae gloriam communicasse cum legionibus
viderentur; hostes concidunt animis atque itineribus diversis fugam
quaerunt. Nequiquam: nam quibus difficultatibus locorum Romanos claudere
voluerant, eis ipsi tenebantur. Victi tamen perculsique maiore parte
amissa consternati profugiunt partim silvis petitis, partim flumine (qui
tamen in fuga a nostris acriter insequentibus conficiuntur), eum interim
nulla calamitate victus Correus excedere proelio silvasque petere aut
invitantibus nostris ad deditionem potuit adduci, quin fortissime
proeliando compluresque vulnerando cogeret elatos iracundia victores in
se tela conicere.
20
Tali modo re gesta recentibus proeli vestigiis ingressus Caesar, cum
victos tanta calamitate existimaret hostes nuntio accepto locum
castrorum relicturos, quae non longius ab ea caede abesse plus minus
octo milibus dicebantur, tametsi flumine impeditum transitum videbat,
tamen exercitu traducto progreditur. At Bellovaci reliquaeque civitates
repente ex fuga paucis atque his vulneratis receptis, qui silvarum
benefieio casum evitaverant, omnibus adversis, cognita calamitate,
interfecto Correo, amisso equitatu et fortissimis pcditibus, cum
adventare Romanos existimarent, concilio repente cantu tubarum convocato
conclamant, legati obsidesque ad Caesarem mittantur.
21
Hoc omnibus probato consilio Commius Atrebas ad eos confugit Germanos, a
quibus ad id bellum auxilia mutuatus erat. Ceteri e vestigio mittunt ad
Caesarem legatos petuntque, ut ea poena sit contentus hostium, quam si
sine dimicatione inferre integris posset, pro sua clementia atque
humanitate numquam profecto esset illaturus. Adflictas opes equestri
proelio Bellovacorum esse; delectorum peditum multa milia interisse, vix
refugisse nuntios caedis. Tamen magnum ut in tanta calamitate Bellovacos
eo proelio commodum esse consecutos, quod Correus, auctor belli,
concitator multitudinis, esset interfectus. Numquam enim senatum tantum
in civitate illo vivo quantum imperitam plebem potuisse.
22
Haec orantibus legatis commemorat Caesar: Eodem tempore superiore anno
Bellovacos ceterasque Galliae civitates suscepisse bellum:
pertinacissime hos ex omnibus in sententia permansisse neque ad
sanitatem reliquorum deditione esse perductos. Scire atque intellegere
se causam peccati facillime mortuis delegari. Neminem vero tantum
pollere, ut invitis principibus, resistente senatu, omnibus bonis
repugnantibus infirma manu plebis bellum concitare et gerere posset. Sed
tamen se contentum fore ea poena quam sibi ipsi contraxissent.
23
Nocte insequenti legati responsa ad suos referunt, obsides conficiunt.
Concurrunt reliquarum civitatium legati, quae Bellovacorum speculabantur
eventum; obsides dant, imperata faciunt excepto Commio, quem timor
prohibebat cuiusquam fidei suam committere salutem. Nam superiore anno
Titus Labienus, Caesare in Gallia citeriore ius dicente, cum Commium
comperisset sollicitare civitates et coniurationem contra Caesarem
facere, infidelitatem eius sine ulla perfidia iudicavit comprimi posse.
Quem quia non arbitrabatur vocatum in castra venturum, ne temptando
cautiorem faceret, Gaium Volusenum Quadratum misit, qui eum per
simulationem colloqui curaret interficiendum. Ad eam rem delectos
idoneos ei tradit centuriones. Cum in colloquium ventum esset, et, ut
convenerat, manum Commi Volusenus arripuisset, centurio vel insueta re
permotus vel celeriter a familiaribus prohibitus Commi conficere hominem
non potuit; graviter tamen primo ictu gladio caput percussit. Cum
utrimque gladii destricti essent, non tam pugnandi quam diffugiendi fuit
utrorumque consilium: nostrorum, quod mortifero vulnere Commium
credebant adfectum; Gallorum, quod insidius cognitis plura quam videbant
extimescebant. Quo facto statuisse Commius dicebatur numquam in
conspectum cuiusquam Romani venire.
24
Bellicosissimis gentibus devictis Caesar, cum videret nullam iam esse
civitatem quae bellum pararet quo sibi resisteret, sed nonnullos ex
oppidis demigrare, ex agris diffugere ad praesens imperium evitandum,
plures in partes exercitum dimittere constituit. M. Antonium quaestorem
cum legione duodecima sibi coniungit. C. Fabium legatum cum cohortibus
XXV mittit in diversissimam partem Galliae, quod ibi quasdam civitates
in armis esse audiebat neque C. Caninium Rebilum legatum, qui in illis
regionibus erat, satis firmas duas legiones habere existimabat. Titum
Labienum ad se evocat; legionem autem XV, quae cum eo fuerat in
hibernis, in togatam Galliam mittit ad colonias civium Romanorum
tuendas, ne quod simile incommodum accideret decursione barbarorum ac
superiore aestate Tergestinis acciderat, qui repentino latrocinio atque
impetu illorum erant oppressi. Ipse ad vastandos depopulandosque fines
Ambiorigis proficiscitur; quem perterritum ac fugientem cum redigi posse
in suam potestatem desperasset, proximum suae dignitatis esse ducebat,
adeo fines eius vastare civibus, aedificiis, pecore, ut odio suorum
Ambiorix, si quos fortuna reliquos fecisset, nullum reditum propter
tantas calamitates haberet in civitatem.
25
Cum in omnes partes finium Ambiorigis aut legiones aut auxilia
dimisisset atque omnia caedibus, incendius, rapinis vastasset, magno
numero hominum interfecto aut capto Labienum cum duabus legionibus in
Treveros mittit, quorum civitas propter Germaniae vicinitatem cotidianis
exercitata bellis cultu et feritate non multum a Germanis differebat
neque imperata umquam nisi exercitu coacta faciebat. ????
26
Interim Gaius Caninius legatus, cum magnam multitudinem convenisse
hostium in fines Pictonum litteris nuntiisque Durati cognosceret, qui
perpetuo in amicitia manserat Romanorum, cum pars quaedam civitatis eius
defecisset, ad oppidum Lemonum contendit. Quo cum adventaret atque ex
captivis certius cognosceret multis hominum milibus a Dumnaco, duce
Andium, Duratium clausum Lemoni oppugnari neque infirmas legiones
hostibus committere auderet, castra posuit loco munito. Dumnacus, cum
appropinquare Caninium cognosset, copiis omnibus ad legiones conversis
castra Romanorum oppugnare instituit. Cum complures dies in oppugnatione
consumpsisset et magno suorum detrimento nullam partem munitionum
convellere potuisset, rursus ad obsidendum Lemonum redit.
27
Eodem tempore C. Fabius legatus complures civitates in fidem recipit,
obsidibus firmat litterisque Gai Canini Rebili fit certior quae in
Pictonibus gerantur. Quibus rebus cognitis proficiscitur ad auxilium
Duratio ferendum. At Dumnacus adventu Fabi cognito desperata salute, si
tempore eodem coactus esset et Romanum externum sustinere hostem et
respicere ac timere oppidanos, repente ex eo loco cum copiis recedit nec
se satis tutum fore arbitratur, nisi flumine Ligeri, quod erat ponte
propter magnitudinem transeundum, copias traduxisset. Fabius, etsi
nondum in conspectum venerat hostibus neque se Caninio coniunxerat,
tamen doctus ab eis qui locorum noverant naturam potissimum credidit
hostes perterritos eum locum, quem petebant, petituros. Itaque cum
copiis ad eundem pontem contendit equitatumque tantum procedere ante
agmen imperat legionum, quantum cum processisset, sine defatigatione
equorum in eadem se reciperet castra. Consecuntur equites nostri, ut
erat praeceptum, invaduntque Dumnaci agmen et fugientes perterritosque
sub sarcinis in itinere adgressi magna praeda multis interfectis
potiuntur. Ita re bene gesta se recipiunt in castra.
28
Insequenti nocte Fabius equites praemittit sic paratos ut confligerent
atque omne agmen morarentur, dum consequeretur ipse. Cuius praeceptis ut
res gereretur, Quintus Atius Varus, praefectus equitum, singularis et
animi et prudentiae vir, suos hortatur agmenque hostium consecutus
turmas partim idoneis locis disponit, parte equitum proelium committit.
Confligit audacius equitatus hostium succedentibus sibi peditibus, qui
toto agmine subsistentes equitibus suis contra nostros ferunt auxilium.
Fit proelium acri certamine. Namque nostri contemptis pridie superatis
hostibus, cum subsequi legiones meminissent, et pudore cedendi et
cupiditate per se conficiendi proeli fortissime contra pedites
proeliantur, hostesque nihil amplius copiarum accessurum credentes, ut
pridie cognoverant, delendi equitatus nostri nacti occasionem
videbantur.
29
Cum aliquamdiu summa contentione dimicaretur, Dumnacus instruit aciem
quae suis esset equitibus in vicem praesidio, cum repente confertae
legiones in conspectum hostium veniunt. Quibus visis perculsae
barbarorum turmae ac perterritae acies hostium, perturbato
impedimentorum agmine, magno clamore discursuque passim fugae se
mandant. At nostri equites, qui paulo ante cum resistentibus fortissime
conflixerant, laetitia victoriae elati magno undique clamore sublato
cedentibus circumfusi, quantum equorum vires ad persequendum dextraeque
ad caedendum valent, tantum eo proelio interficiunt. Itaque amplius
milibus XII aut armatorum aut eorum qui eo timore arma proiecerant
interfectis omnis multitudo capitur impedimentorum.
30
Qua ex fuga cum constaret Drappetem Senonem, qui, ut primum defecerat
Gallia, collectis undique perditis hominibus, servis ad libertatem
vocatis, exulibus omnium civitatum adscitis, receptis latronibus
impedimenta et commeatus Romanorum interceperat, non amplius hominum
duobus milibus ex fuga collectis provinciam petere unaque consilium cum
eo Lucterium Cadurcum cepisse, quem superiore commentario prima
defectione Galliae facere in provinciam voluisse impetum cognitum est,
Caninius legatus cum legionibus duabus ad eos persequendos contendit, ne
detrimento aut timore provinciae magna infamia perditorum hominum
latrociniis caperetur.
31
Gaius Fabius cum reliquo exercitu in Carnutes ceterasque proficiscitur
civitates, quarum eo proelio, quod cum Dumnaco fecerat, copias esse
accisas sciebat. Non enim dubitabat quin recenti calamitate summissiores
essent futurae, dato vero spatio ac tempore eodem instigante Dumnaco
possent concitari. Qua in re summa felicitas celeritasque in recipiendis
civitatibus Fabium consequitur. Nam Carnutes, qui saepe vexati numquam
pacis fecerant mentionem, datis obsidibus veniunt in deditionem,
ceteraeque civitates positae in ultimis Galliae finibus Oceano
coniunctae, quae Armoricae appellantur, auctoritate adductae Carnutum
adventu Fabi legio numque imperata sine mora faciunt. Dumnacus suis
finibus expulsus errans latitansque solus extremas Galliae regiones
petere est coactus.
32
At Drappes unaque Lucterius, cum legiones Caniniumque adesse
cognoscerent nec se sine certa pernicie persequente exercitu putarent
provinciae fines intrare posse nec iam libere vagandi latrociniorumque
faciendorum facultatem haberent, in finibus consistunt Cadurcorum. Ibi
cum Lucterius apud suos cives quondam integris rebus multum potuisset,
semperque auctor novorum consiliorum magnam apud barbaros auctoritatem
haberet, oppidum Vxellodunum, quod in clientela fuerat eius, egregie
natura loci munitum, occupat suis et Drappetis copiis oppidanosque sibi
coniungit.
33
Quo cum confestim Gaius Caninius venisset animadverteretque omnes oppidi
partes praeruptissimis saxis esse munitas, quo defendente nullo tamen
armatis ascendere esset difficile, magna autem impedimenta oppidanorum
videret, quae si clandestina fuga subtrahere conarentur, effugere non
modo equitatum, sed ne legiones quidem possent, tripertito cohortibus
divisis trina excelsissimo loco castra fecit; a quibus paulatim, quantum
copiae patiebantur, vallum in oppidi circuitum ducere instituit.
34
Quod cum animadverterent oppidani miserrimaque Alesiae memoria solliciti
similem casum obsessionis vererentur, maximeque ex omnibus Lucterius,
qui fortunae illius periculum fecerat, moneret frumenti rationem esse
habendam, constituunt omnium consensu parte ibi relicta copiarum ipsi
cum expeditis ad importandum frumentum proficisci. Eo consilio probato
proxima nocte duobus milibus armatorum relictis reliquos ex oppido
Drappes et Lucterius educunt. Hi paucos dies morati ex finibus
Cadurcorum, qui partim re frumentaria sublevare eos cupiebant, partim
prohibere quo minus sumerent non poterant, magnum numerum frumenti
comparant, nonnumquam autem expeditionibus nocturnis castella nostrorum
adoriuntur. Quam ob causam Gaius Caninius toto oppido munitiones
circumdare moratur, ne aut opus effectum tueri non possit aut plurimis
in locis infirma disponat praesidia.
35
Magna copia frumenti comparata considunt Drappes et Lucterius non
longius ab oppido X milibus, unde paulatim frumentum in oppidum
supportarent. Ipsi inter se provincias partiuntur: Drappes castris
praesidio cum parte copiarum restitit; Lucterius agmen iumentorum ad
oppidum ducit. Dispositis ibi praesidiis hora noctis circiter decima
silvestribus angustisque itineribus frumentum importare in oppidum
instituit. Quorum strepitum vigiles castrorum cum sensissent,
exploratoresque missi quae gererentur renuntiassent, Caninius celeriter
cum cohortibus armatis ex proximis castellis in frumentarios sub ipsam
lucem impetum fecit. Ei repentino malo perterriti diffugiunt ad sua
praesidia; quae nostri ut viderunt, acrius contra armatos incitati
neminem ex eo numero vivum capi patiuntur. Profugit inde cum paucis
Lucterius nec se recipit in eastra.
36
Re bene gesta Caninius ex captivis comperit partem copiarum cum Drappete
esse in castris a milibus longe non amplius XII. Qua re ex compluribus
cognita, cum intellegeret fugato duce altero perterritos reliquos facile
opprimi posse, magnae felicitatis esse arbitrabatur neminem ex caede
refugisse in castra qui de accepta calamitate nuntium Drappeti
perferret. Sed in experiendo cum periculum nullum videret, equitatum
omnem Germanosque pedites, summae velocitatis homines, ad castra hostium
praemittit; ipse legionem unam in trina castra distribuit, alteram secum
expeditam ducit. Cum propius hostes accessisset, ab exploratoribus quos
praemiserat cognoscit castra eorum, ut barbarorum fere consuetudo est,
relictis locis superioribus ad ripas fluminis esse demissa; at Germanos
equitesque imprudentibus omnibus de improviso advolasse proeliumque
commisisse. Qua re cognita legionem armatam instructamque adducit. Ita
repente omnibus ex partibus signo dato loca superiora capiuntur. Quod
ubi accidit, Germani equitesque signis legionis visis vehementissime
proeliantur. Confestim cohortes undique impetum faciunt omnibusque aut
interfectis aut captis magna praeda potiuntur. Capitur ipse eo proelio
Drappes.
37
Caninius felicissime re gesta sine ullo paene militis vulnere ad
obsidendos oppidanos revertitur externoque hoste deleto, cuius timore
antea dividere praesidia et munitione oppidanos circumdare prohibitus
erat, opera undique imperat administrari. Venit eodem cum suis copiis
postero die Gaius Fabius partemque oppidi sumit ad obsidendum.
38
Caesar interim M. Antonium quaestorem cum cohortibus XV in Bellovacis
relinquit, ne qua rursus novorum consiliorum capiendorum Belgis facultas
daretur. Ipse reliquas civitates adit, obsides plures imperat, timentes
omnium animos consolatione sanat. Cum in Carnutes venisset, quorum in
civitate superiore commentario Caesar exposuit initium belli esse ortum,
quod praecipue eos propter conscientiam facti timere animadvertebat, quo
celerius civitatem timore liberaret, principem sceleris illius et
concitatorem belli, Gutruatum, ad supplicium depoposcit. Qui etsi ne
civibus quidem suis se committebat, tamen celeriter omnium cura
quaesitus in castra perducitur. Cogitur in eius supplicium Caesar contra
suam naturam concursu maximo militum, qui ei omnia pericula et
detrimenta belli accepta referebant, adeo ut verberibus exanimatum
corpus securi feriretur.
39
Ibi crebris litteris Canini fit certior quae de Drappete et Lucterio
gesta essent, quoque in consilio permanerent oppidani. Quorum etsi
paucitatem contemnebat, tamen pertinaciam magna poena esse adficiendam
iudicabat, ne universa Gallia non sibi vires defuisse ad resistendum
Romanis, sed constantiam putaret, neve hoc exemplo ceterae civitates
locorum opportunitate fretae se vindicarent in libertatem, cum omnibus
Gallis notum esse sciret reliquam esse unam aestatem suae provinciae,
quam si sustinere potuissent, nullum ultra periculum vererentur. Itaque
Q. Calenum legatum cum legionibus reliquit qui iustis itineribus
subsequeretur; ipse cum omni equitatu quam potest celerrime ad Caninium
contendit.
40
Cum contra exspectationem omnium Caesar Vxellodunum venisset oppidumque
operibus clausum animadverteret neque ab oppugnatione recedi videret
ulla condicione posse, magna autem copia frumenti abundare oppidanos ex
perfugis cognosset, aqua prohibere hostem temptare coepit. Flumen
infimam vallem dividebat, quae totum paene montem cingebat, in quo
positum erat praeruptum undique oppidum Vxellodunum. Hoc avertere loci
natura prohibebat: in infimis enim sic radicibus montis ferebatur, ut
nullam in partem depressis fossis derivari posset. Erat autem oppidanis
difficilis et praeruptus eo descensus, ut prohibentibus nostris sine
vulneribus ac periculo vitae neque adire flumen neque arduo se recipere
possent ascensu. Qua difficultate eorum cogmta Caesar sagittariis
funditoribusque dispositis, tormentis etiam quibusdam locis contra
facillimos descensus collocatis aqua fluminis prohibebat oppidanos.
41
Quorum omnis postea multitudo aquatorum unum in locum conveniebat sub
ipsius oppidi murum, ubi magnus fons aquae prorumpebat ab ea parte, quae
fere pedum CCC intervallo fluminis circuitu vacabat. Hoc fonte prohiberi
posse oppidanos cum optarent reliqui, Caesar unus videret, e regione
eius vineas agere adversus montem et aggerem instruere coepit magno cum
labore et continua dimicatione. Oppidani enim loco superiore decurrunt
et eminus sine periculo proeliantur multosque pertinaciter succedentes
vulnerant; non deterrentur tamen milites nostri vineas proferre et
labore atque operibus locorum vincere difficultates. Eodem tempore
cuniculos tectos ab vineis agunt ad caput fontis; quod genus operis sine
ullo periculo, sine suspicione hostium facere licebat. Exstruitur agger
in altitudinem pedum sexaginta, collocatur in eo turris decem
tabulatorum, non quidem quae moenibus aequaret (id enim nullis operibus
effici poterat), sed quae superare fontis fastigium posset. Ex ea cum
tela tormentis iacerentur ad fontis aditum, nec sine periculo possent
aquari oppidani, non tantum pecora atque iumenta, sed etiam magna
hostium multitudo siti consumebatur.
42
Quo malo perterriti oppidani cupas sebo, pice, scandulis complent; eas
ardentes in opera provolvunt eodemque tempore acerrime proeliantur, ut
ab incendio restinguendo dimicationis periculo deterreant Romanos. Magna
repente in ipsis operibus flamma exstitit. Quaecumque enim per locum
praecipitem missa erant, ea vineis et aggere suppressa comprehendebant
id ipsum quod morabatur. Milites contra nostri, quamquam periculoso
genere proeli locoque iniquo premebantur, tamen omnia fortissimo
sustinebant animo. Res enim gerebatur et excelso loco et in conspectu
exercitus nostri, magnusque utrimque clamor oriebatur. Ita quam quisque
poterat maxime insignis, quo notior testatiorque virtus esset eius,
telis hostium flammaeque se offerebat.
43
Caesar cum complures suos vulnerari videret, ex omnibus oppidi partibus
cohortes montem ascendere et simulatione moenium occupandorum clamorem
undique iubet tollere. Quo facto perterriti oppidani, cum quid ageretur
in locis reliquis essent suspensi, revocant ab impugnandis operibus
armatos murisque disponunt. Ita nostri fine proeli facto celeriter opera
flamma comprehensa partim restinguunt, partim interscindunt. Cum
pertinaciter resisterent oppidani, magna etiam parte amissa siti suorum
in sententia permanerent, ad postremum cuniculis venae fontis intercisae
sunt atque aversac. Quo facto repente perennis exaruit fons tantamque
attulit oppidanis salutis desperationem, ut id non hominum consilio, sed
deorum voluntate factum putarent. Itaque se necessitate coacti
tradiderunt.
44
Caesar, cum suam lenitatem cognnitam omnibus sciret neque vereretur ne
quid crudelitate naturae videretur asperius fecisse, neque exitum
consiliorum suorum animadverteret, si tali ratione diversis in locis
plures consilia inissent, exemplo supplici deterrendos reliquos
existimavit. Itaque omnibus qui arma tulerant manus praecidit vitamque
concessit, quo testatior esset poena improborum. Drappes, quem captum
esse a Caninio docui, sive indignitate et dolore vinculorum sive timore
gravioris supplici paucis diebus cibo se abstinuit atque ita interiit.
Eodem tempore Lacterius, quem profugisse ex proelio scripsi, cum in
potestatem venisset Epasnacti Arverni (crebro enim mutandis locis
multorum fidei se committebat, quod nusquam diutius sine periculo
commoraturus videbatur, cum sibi conscius esset, quam inimicum deberet
Caesarem habere), hunc Epasnactus Arvernus, amicissimus populi Romani,
sine dubitatione ulla vinctum ad Caesarem deduxit.
45
Labienus interim in Treveris equestre proelium facit secundum
compluribusque Treveris interfectis et Germanis, qui nullis adversus
Romanos auxilia denegabant, principes eorum vivos redigit in suam
potestatem atque in his Surum Aedmlm, qui et virtutis et generis summam
nobilitatem habebat solusque ex Aeduis ad id tempus permanserat in
armis.
46
Ea re cognita Caesar, cum in omnibus partibus Galliae bene res geri
videret iudicaretque superioribus aestivis Galliam devictam subactamque
esse, Aquitaniam numquam adisset, per Publium Crassum quadam ex parte
devicisset, cum duabus legionibus in eam partem Galliae est profectus,
ut ibi extremum tempus consumeret aestivorum. Quam rem sicuti cetera
celeriter feliciterque confecit. Namque omnes Aquitaniae civitates
legatos ad Caesarem miserunt obsidesque ei dederunt. Quibus rebus gestis
ipse equitum praesidio Narbonem profecto est, exercitum per legatos in
hiberna deduxit: quattuor legiones in Belgio collocavit cum M. Antonio
et C. Trebonio et P. Vatinio legatis, duas legiones in Aeduos deduxit,
quorum in omni Gallia summam esse auctoritatem sciebat, duas in Turonis
ad fines Carnutum posuit, quae omnem illam regionem coniunctam Oceano
continerent, duas reliquas in Lemovicum finibus non longe ab Arvernis,
ne qua pars Galliae vacua ab exercitu esset. Paucos dies ipse in
provincia moratus, cum celeriter omnes conventus percucurrisset,
publicas controversias cognosset, bene meritis praemia tribuisset
(cognoscendi enim maximam facultatem habebat, quali quisque fuisset
animo in totius Galliae defectione, quam sustinuerat fidelitate atque
auxiliis provinciae illius), his confectis rebus ad legiones in Belgium
se recipit hibernatque Nemetocennae.
47
Ibi cognoscit Commium Atrebatem proelio cum equitatu suo contendisse.
Nam cum Antonius in hiberna venisset, civitasque Atrebatum in officio
esset, Commius, qui post illam vulnerationem, quam supra commemoravi,
semper ad omnes motus paratus suis civibus esse consuesset, ne consilia
belli quaerentibus auctor armorum duxque deesset, parente Romanis
civitate cum suis equitibus latrociniis se suos que alebat infestisque
itineribus commeatus complures, qui comportabantur in hiberna Romanorum,
intercipiebat.
48
Erat attributus Antonio praefectus equitum C. Volusenus Quadratus qui
cum eo hibernaret. Hunc Antonius ad persequendum equitatum hostium
mittit. Volusenus ad eam virtutem, quae singularis erat in eo, magnum
odium Commi adiungebat, quo libentius id faceret quod imperabatur.
Itaque dispositis insidiis saepius equites eius adgressus secunda
proelia faciebat. Novissime, cum vehementius contenderetur, ac Volusenus
ipsius intercipiendi Commi cupiditate pertinacius eum cum paucis
insecutus esset, ille autem fuga vehementi Volusenum produxisset
longius, inimicus homini suorum invocat fidem atque auxilium, ne sua
vulnera per fidem imposita paterentur impunita, conversoque equo se a
ceteris incautius permittit in praefectum. Faciunt hoc idem omnes eius
equites paucosque nostros convertunt atque insequuntur. Commius incensum
calcaribus equum coniungit equo Quadrati lanceaque infesta magnis
viribus medium femur traicit Voluseni. Praefecto vulnerato non dubitant
nostri resistere et conversis equis hostem pellere. Quod ubi accidit,
complures hostium magno nostrorum impetu perculsi vulnerantur ac partim
in fuga proteruntur, partim intercipiuntur; quod malum dux equi
velocitate evitavit: graviter adeo vulneratus praefectus, ut vitae
periculum aditurus videretur, refertur in castra. Commius autem sive
expiato suo dolore sive magna parte amissa suorum legatos ad Antonium
mittit seque et ibi futurum, ubi praescripserit, et ea facturum, quae
imperarit, obsidibus firmat; unum illud orat, ut timori suo concedatur,
ne in conspectum veniat cuiusquam Romani. Cuius postulationem Antonius
cum iudicaret ab iusto nasci timore, veniam petenti dedit, obsides
accepit.