Doktoro Esperanto.
Klara Zilbernik. -- Vaganta kuracisto. -- Ekscio pri Volapük.
-- Nova turmento. -- Fianĉiĝo. -- Helpema bopatro. --
Eldono de l' Unua Libro. -- Ekscito antaŭ Rubikono. --
"Ho, mia kor'!". -- Apero de la lingvo. -- Edziĝo. --
Dissendado de broŝuroj. -- Respondoj kaj aliĝoj. -- La Dua
Libro. -- Akraĵoj de l' sorto. -- "La Esperantisto". --
Premanta situacio. -- Trompeter. -- Morto de l' patrino. --
Transloĝo al Grodno. -- Tolstoj. -- Rusa cenzuro.
Tamen iam "l' amikino en la rondo" divenis la misteron. Klara
Zilbernik, filino de Kovna komercisto, renkontis Zamenhof ĉe
bofrato sia. Sprita, gaja, energia, kaj bonkora, ŝi atente
rimarkadis la junulon silenteman kaj timeman. Granda frunto pura
kaj pensema; sub okulvitroj rigardo luma kaj profunda.
Amo venis inter ili. Unu tagon li konfesis al ŝi siajn du
sekretojn. Ŝi komprenis, kaj decidis partopreni lian vivon de
sindono.
Ŝi povis antaŭvidi ekzistadon malfacilan, kaj tial agis tre
kuraĝe. La diplomon kuracistan Ludoviko Zamenhof ricevis jam du
jarojn antaŭ tio; sed inter 1885 kaj 1887 li vane serĉis tujan
vivrimedon. De loko al loko tre malĝoje li provadis trovi la
sufiĉan klientaron. La komenco estis neprospera. Ankaŭ lia
modesteco kaj sentemo lin malhelpis. Tre ŝatata de malriĉaj
malsanuloj, li ne sciis gajni grandajn sumojn. En Plock unu
vesperon oni lin venigis en domon de riĉuloj. Kuŝis maljuna
sinjorino, kaj apude tri doktoroj. Stato malespera. Post du
tagoj ŝi pereis. Al la kvar vokitaj kuracistoj la gefiloj sendis
altan pagon. Zamenhof rifuzis sian. Kial preni monon, kiam mortis
la kliento?
En Vejsieje, la urbeto litva, li ĉeestis morton de bubino. Febro
ŝin bruligis for. Pro doloro la patrino malfeliĉa preskaŭ
freneziĝis. Dum monatoj poste li aŭdadis ŝiajn plorojn kaj
ĝemadon. Li decidis lasi ĝeneralan praktikadon kaj elekti fakon
okulistan.
Tial li vojaĝis al Vieno por studadi oftalmologion ĉe speciala
kurso. En aŭtuno 1886 li revenis Varsovion al gepatra hejmo. Tie
li malfermis akceptejon kiel okulisto. Dum sama vintro li ekkonis
sian fianĉinon kaj ricevis kuraĝigon por eldoni sian verkon al
publiko.
Jam de jaroj li ja serĉis eldoniston. Klopodo sensukcesa. Neniu
volis riski monon. Ankaŭ tiel li ekspertis la maldolĉon de l'
financa flanko en la mondo. Nova turmento komenciĝis.
Tamen urĝis aperigi lian lingvon. Dum silente li ĝin
perfektigis, ekfloris okcidente "Volapük" de l' abato
Ŝlejer el Konstanco. La vortaro estis malfacila kaj arbitra. Dum
longa tempo Zamenhof nenion sciis pri tiu provaĵo. Kiam ĝia
famo lin atingis, unue li tre ĝojis, sed konstatis poste, ke la
solvo mem ne taŭgas. Baldaŭ la movado jam malkreskis. Multaj
homoj malkuraĝis, kaj forlasis la aferon. Urĝis montri al la
mondo, ke la celo restas prava. Nur la sistemo estis malbona.
Lingvo devas esti ja internacia kaj vivanta, ne arte fabrikita.
Tiam intervenis homo tre helpema. Li estis la patro de Klara
Zilbernik. Lia filino fianĉiĝis en printempo[9] kun D-ro
Zamenhof. La juna scienculo kaj idealisto tre plaĉis al li. Pri
lia plano li demandis lin. Grandega la projekto! Nobla la celo!
Simpla komercisto li mem estis, sed amanto je ideoj. Je kio do
utilus gajni monon kaj ŝpareti? Ĉu ne por igi vojon pli facila
al unu pli klera ol li mem kaj pli valora por homaro?
Multaj patroj en lia loko malkonsilus la filinon. Nur dirus ili:
"Veran viron mongajnantan kaj realan vi elektu, ne revulon!" Tiel
ili paroladus, frizante la lipharojn. Malsame Zilbernik: "Geniulo
estas via Ludoviko", li diris; "filineto mia, vi havos sanktan
taskon. Ĵaluze ankaŭ mi dezirus helpi lin."
Tial proponis la bopatro, ke la edziĝo jam fariĝu en somero,
kaj antaŭe jam presiĝu je lia kosto la libretoj pri mondlingvo.
Tiel okazis. Dum du monatoj presprovaĵoj atendadis ĉe la
cenzuristo. Feliĉe tiu estis bonkonato de la patro de Zamenhof.
Fine la 14. de julio[10] li allasis la permeson al presisto. La
verko kredeble ŝajnis al li sendanĝera naivaĵo. La aŭtoro
estis maltrankvila. Unuflanke malpacienco, aliflanke timo lin
agitis.
"Mi estis tre ekscitita antaŭ tio ĉi; mi sentis, ke mi
staras antaŭ Rubikono, kaj ke de la tago, kiam aperos mia
broŝuro, mi jam ne havos la eblon reiri; mi sciis, kia sorto
atendas kuraciston, kiu dependas de la publiko, se ĉi tiu
publiko vidas en li fantaziulon, homon, kiu sin okupas je
'flankaj aferoj'; mi sentis, ke mi metas sur la karton tutan
estontan trankvilecon kaj ekzistadon mian kaj de mia familio;
sed mi ne povis forlasi la ideon, kiu eniris mian korpon kaj
sangon, kaj ... mi transiris Rubikonon."
En tiaj tagoj Zamenhof verkis versaĵon tre mallongan: _Ho, mia
kor'!_ Ĝi sonas iom kiel spirado malfacila de homo suprenkurinta
kvin etaĝojn de ŝtuparo kaj staranta antaŭ pordo halte:
Ho, mia kor', ne batu maltrankvile,
El mia brusto nun ne saltu for!
Jam teni min ne povas mi facile,
Ho, mia kor'!
Ho, mia kor'! Post longa laborado
Ĉu mi ne venkos en decida hor'!
Sufiĉe! trankviliĝu de l' batado,
Ho, mia kor'!
La unua libreto aperis en la rusa lingvo. Baldaŭ poste sekvis
eldonoj pole, france, germane kaj angle. Ĉiuj entenis saman
enkondukon, tekstojn en lingvo internacia: Krista preĝo _Patro
nia_, El Biblio, Letero, Versaĵoj, plenan gramatikon el dek ses
reguloj, dulingvan vortareton el naŭcent radikoj. Ankaŭ estis
aliĝiloj kun promeso tuj komenci la lernadon, kiam dek milionoj
da personoj estos same promesintaj. Per deklaro sur la dua paĝo
la aŭtoro jam forlasis ĉiajn rajtojn siajn, ĉar "lingvo
internacia, kiel ĉiu nacia, estas komuna propraĵo". La tuta
verko estis subskribita per belsenca pseŭdonimo: "Doktoro
Esperanto".
La 9. de aŭgusto[11] Zamenhof edziĝis, kaj enloĝis tre
modestan ĉambrareton sur la strato Przejazd 9, en Varsovio. Tie
kun edzino li komencis dissendadon de l' broŝuro al gazetoj kaj
personoj ĉiulandaj. Ŝi skribadis nomojn kaj adresojn,
enpresigis anoncetojn en ĵurnaloj. Tiel pasis la monatoj de l'
komenca kunvivado. Feliĉaj, kiuj scias eternigi sian amon per
tuja semo de komuna idealo.
Kiel estos akceptita la libreto? Ĉu ĝi simple falos en silenton
kaj forgeson? Ĉu homoj blinde eĉ ne legos frukton de dekjara
laborado? Minacis dubo malespera. En tiaj horoj ofte kuŝas en
la manoj de virino, ĉu blovi kuraĝiĝon sur flameton fidan aŭ
ĝin estingi per ploretoj de plendado bagatela. Granda ŝi
estas, se ŝi gardas la flamon.
Unu post unu ekvenis respondoj. Demandoj, konsiloj, aproboj, aŭ
fervoraj leteroj. Eĉ kelkaj estis jam skribitaj en la nova
lingvo. Ĝi fariĝis do vivanta, ĉar uzata. Baldaŭ multaj
anonciĝis aliĝantoj. Formiĝis rondo familia. Duoble ĉesis la
soleco Zamenhofa.
Estis por li granda ĝojo, senti sin de tiam ĉirkaŭata de
fervoraj samideanoj. Eĉ ankoraŭ pli kontente li pensis, ke la
lingvo jam trovis nun anaron, kaj povus baldaŭ kreski per si
mem. Laŭ lia espero "la aŭtoro tiam tute foriros de la sceno,
kaj estos forgesita. Ĉu mi post tiam ankoraŭ vivos, ĉu mi
mortos, ĉu mi konservos la forton de mia korpo kaj animo, ĉu mi
ĝin perdos, la afero tute ne dependos de tio; kiel la sorto de
ia vivanta lingvo tute ne dependas de la sorto de ĉi tiu aŭ
alia persono".
Tiel li skribis en la _Dua Libro_, kiun li eldonis nur en la
lingvo mem, jam en komenco de la jaro 1888. Kun multaj aliĝintoj
li korespondadis ja persone. Sed plej ofte li devis rediradi pri
la samaj temoj. Tial li respondis kolektive per unu broŝuro
ĝenerala.[12]
"Mia profunda kredo je la homaro min ne trompis", li skribis
en antaŭparolo, "la bona genio de l' homaro vekiĝis: de
ĉiuj flankoj al laboro ĉiuhoma venas junaj kaj maljunaj ...
viroj kaj virinoj rapidas porti iliajn ŝtonojn por la granda,
grava kaj utilega konstruo."
Ne nur kun Zamenhof korespondis la novaj adeptoj, sed ankaŭ
inter si. Antono Grabowski tradukis jam verkojn el Goethe kaj
Puŝkin.
En oktobro 1889 aperis la unua adresaro, kun mil nomoj
diverslandaj. Laŭ uzado ĝenerala, la "lingvo de Esperanto"
baldaŭ nomiĝis "Esperanto" tute simple. Al ĝi konvertiĝis
en Nurnbergo Leopold Einstein kaj la tuta klubo mondlingvista.
Ili fondis saman jaron gazeton monatan _La Esperantisto_. Ĝi
anoncis grupojn en Sofjo kaj Moskvo. Kreiĝis internacia movado.
Samtempe la maldolĉo de l' eksteraj cirkonstancoj returmentis
la doktoron. Klientaro ne plenigis lian akceptejon. De l' bopatro
li ricevis monon por presigi la broŝurojn. Sed por hejmo li ne
volis akcepti lian helpon. Li deziris nepre perlabori vivrimedon.
Jam naskiĝis gefiletoj Adamo kaj Sofio. La edzino reveturis
Kovnon en loĝejon de l' gepatroj. Dume la juna okulisto denove
serĉis praktikadon en alia loko. En Ĥerson, apud Nigra Maro,
li klopodis sensukcese. En marto 1890 ambaŭ retroviĝis en
ĉefurbo pola.
Tie Zamenhof ekprenis sur sin la eldonon de _La Esperantisto_,
laŭ deziro de l' samideanoj. Preskaŭ ĉiuj estis malriĉuloj,
kaj nur cento pagis abonprezon. Post kelka tempo li forspezis
ĉiujn fortojn kaj rimedojn siajn. Kun edzino kaj infanoj li
troviĝis en premanta malfacilo. Ĝuste tiam tre malsanis la
patrino, kiun amis li el tuta koro. Ĉagreno lin sufokis. Ĉio
ŝajnis nigre malespera. La sorto minacis senigi lin je patrino
adorata kaj ankaŭ je lia vivcelado. Se li mem malaperus, la
lingvo povus tamen prosperadi, li opiniis. Sed, se li haltigos la
presadon de l' organo centra, baldaŭ disvelkos la tuta progreso.
"Se la trunko ĉesos vivi", li skribis en alvoko lasta, "ĉiuj
esperoj estos perditaj. La esperantistoj devas zorgi.... Mia
situacio atingis lastan gradon de neebleco."
Tiam aperis amiko en la plej nobla senco de la vorto.
Termezuristo laborema kaj modesta estis W.H. Trompeter, el
Schalk en Vestfalio. Esperantisto de l' unua horo, li komprenis
la grandecon de Zamenhof kaj de lia celo. La tuta afero, tiel
grava por homaro, naĝis kiel nukseto sur la vasta maro.
Malgranda, malforta, nekonata, se ĝin dronigus ondeto, la mondo
eĉ ne scius. Sed se ĝi vivos, kia mirinda kreskaĵo disflorados
iam el nukseto kaj etendos bonfarantan foliaron super la popoloj
fratigitaj!
Ni savu la nukseton! decidis Trompeter. El sia propra salajro li
elĉerpos. Kvankam neriĉa, li proponis anonime certan sumon por
daŭrigi la gazeton dum tri jaroj. Al redaktisto li dediĉis
centmarkan monatpagon. Ĝis 1894 la vivo estis certigita. "Sen
Trompeter nia afero tute ne ekzistus", parolis Zamenhof en
Bulonjo. "Neniam parolante pri si, postulante por si nenian
dankon", li estis plej fidela kaj sincera konsilanto. Inter tiuj
maloftaj viroj li estis, kiuj scias oferi eĉ parton de sia
necesaĵo por helpi geniulon.
Dum tri jaroj Zamenhof do povis pace laboradi; sed novaj
malfeliĉoj lin ekfrapis. En aŭgusto 1892 jam mortis la patrino
tiel kara. Kiu vartis lin bubeto, kiu glatis lian kapon de
knabeto, kiu faris lin sentema kaj homama, tiu ĉi nun estis for.
La bato lasis ĉe li vundon neflegeblan. En 1894 la demando
materia refariĝis premanta. Kun sia familieto la Doktoro devis
transloĝi al Grodno.
Kvar jarojn li restadis tie. Granda ĝojo kaj ĉagreno lin
atendis. Dum tuta juneco li fervore legis novajn verkojn de
Tolstoj. Nun la famo de l' granda Ruso disvastiĝis tra la mondo.
Kontraŭ ĵaluzo kaj perforto li admonis la homaron. Lia nobla
voĉo sonis, vokante ĉiujn homojn al amo kaj fratiĝo. Post
brila novelista kariero, la riĉa grafo konvertiĝis al simila
idealo, pri kia Zamenhof jam vivis de post infaneco. Li forlasis
nobelaron, kaj sin turnis al simpleco. La vilaĝanoj fariĝis
liaj fratoj. Al nacioj kaj eklezioj li riproĉis malamon inter
si.
Kiu pli bone povus ja konsenti kun la Bjalistoka modestulo? Pro
sia timemo delikata, li ne kuraĝis trudi sin al Tolstoj. Nur
inter ceteraj li sendis al li la libreton en 1888. Respondo ne
venis. La semo tamen estis ĵetita. Post ses jaroj ĝi leviĝis
antaŭ la publiko. La popola rusa eldonejo "Posrednik"
interesiĝis pri Esperanto, kaj petis opinion de la fama pensulo.
"Ricevinte antaŭ ses jaroj esperantan gramatikon, vortaron kaj
artikolojn skribitajn en ĉi tiu lingvo", respondis Tolstoj, "mi
post ne pli ol du horoj da okupado povis jam, se ne skribi,
almenaŭ libere legadi en la lingvo.... Mi vidis multfoje,
kiel homoj rilatis malamike nur dank' al materiala malhelpo je
reciproka komprenado. La lernado de Esperanto kaj ĝia disvastigo
estas do sendube kristana afero, kiu helpas al kreo de la Regno
de Dio, kio estas la ĉefa kaj sola celo de la homa vivo."
(_Jasnaja Poljana_, 27. aprilo 1894.)
Tia parolo estis granda kuraĝigo. La letero enpresiĝis en _La
Esperantisto_, kaj varmigis entuziasmon. Ankaŭ aperis pli
malfrue, en la dua numero de 1895, tradukaĵo el Tolstoja _Kredo
kaj Prudento_. Pro tio la rusa cenzuro malpermesis la gazeton en
la Imperio. Terura bato: ĉar tie ĝi havis la plej multajn
abonantojn. La elirado devis ĉesi. Oficiala elefanto paŝpremis
nur muŝeton. Sed tiel mortis la ligilo de l' Esperantistoj.
Malĝojo kaj mallumo regis en la rondeto. Dume Zamenhof denove
baraktadis kun akraĵoj de l' vivado.
Sur alia tero, feliĉe, grenero semita elkreskis. Jam en decembro
saman jaron eliris _Lingvo Internacia_. Upsala Klubo Esperanta
eldonis la gazeton en Svedujo. De post tiam la movado ne haltis
iam plu.
[9] La 30. de marto 1887.
[10] 1887.
[11] 1887.
[12] D-ro Esperanto: _Dua Libro de l' Lingvo Internacia_. Kajero
n-ro 1, Varsovio 1888 (Cenzuro 18/30 januaro).