A. Antiquo.
A. Absolvo.
A. D. Ante diem.
A. U. Anno Urbis.
B. Bonus, bene.
B. D. Bona Dea.
B. M. Bona mente of bona memoria.
B. M. P. Bene merenti posuit.
B. V. Bene vale.
C. Condemno.
D. D. Dono dedit.
D. D. A. Do, dico, addico.
D. D. D. Dat, dicat, dedicat.
D. M. Dis Manibus.
E. I. Q. Ex iure Quiritium.
F. Filius.
F. C. Faciendum curavit.
F. F. Fecerunt of fieri fecit.
F. M. Fecit monumentum.
H. F. Heres fecit.
I. O. M. Iovi optimo maximo.
N. L. Non liquet.
O. E. B. Q. Ossa eius bene quiescant.
Pop. Populus.
P. R. Populus Romanus.
P. P. Posuerunt of publice posuit.
P. S. Plebiscitum.
Q. B. F. F. S. Quod bonum felix faustum sit.
Q. D. E. R. F. P. D. E. R. I. C.
Quod de ea re fieri placet, de ea
re ita censuerunt.
R. P. Respublica.
S. Sacer.
S. Senatus.
S. P. Q. R. Senatus populusque Romanus.
S. C. Senatus consultum.
V. R. Uti rogas.
IN BRIEVEN.
S. Salutem.
S. D. Salutem dicit.
S. P. D. Salutem plurimam dicit.
S. T. V. B. E. E. V. Si tu vales, bene est, ego valeo.
S. T. E. Q. V. B. E. E. V. Si tu exercitusque valetis, bene est,
ego valeo.
JULIAANSCHE KALENDER.
D. = Dies.
==+==============+===============+===============+==============+==============
| M. Martius. | M. Ianuarius. | M. Aprilis. | |
| ,, Maius. | ,, Augustus. | ,, Iunius. |M. Februarius.|M. Februarius.
D.| ,, Iulius. | ,, December. | ,, September. |(gewoon jaar) |(schrikkeljaar)
| ,, October. | | ,, November. | |
==+==============+===============+===============+==============+==============
1|Kalendis. |Kalendis. |Kalendis. |Kalendis. |Kalendis.
2|VI } |IV } (ante) |IV } (ante) |IV } (ante) |IV } (ante)
3|V } (ante) |III} Nonas. |III} Nonas. |III} Nonas. |III} Nonas.
4|IV } Nonas. |Pridie Nonas. |Pridie Nonas. |Pridie Nonas. |Pridie Nonas.
5|III} |Nonis. |Nonis. |Nonis. |Nonis.
6|Pridie Nonas. |VIII} |VIII} |VIII} |VIII}
7|Nonis. |VII } |VII } |VII } |VII }
8|VIII} |VI } (ante) |VI } (ante) |VI } (ante) |VI } (ante)
9|VII } |V } Idus. |V } Idus. |V } Idus. |V } Idus.
10|VI } (ante) |IV } |IV } |IV } |IV
11|V } Idus. |III } |III } |III } |III
12|IV } |Pridie Idus. |Pridie Idus. |Pridie Idus. |Pridie Idus.
13|III } |Idibus. |Idibus. |Idibus. |Idibus.
14|Pridie Idus. |XIX } |XVIII} |XVI } |XVI }
15|Idibus. |XVIII} |XVII } |XV } |XV }
16|XVII} |XVII } |XVI } |XIV } |XIV }
17|XVI } |XVI } |XV } |XIII} |XIII}
18|XV } |XV } |XIV } |XII } |XII }
19|XIV } |XIV } |XIII } |XI } |XI }
20|XIII} |XIII } |XII }(ante) |X }(ante) |X }(ante)
21|XII } |XII }(ante) |XI }Kalendas.|IX }Kalendas.|IX }Kalendas.
22|XI }(ante) |XI }Kalendas.|X } |VIII} |VIII}
23|X }Kalendas.|X } |IX } |VII } |VII }
24|IX } |IX } |VIII } |VI } |VI }
25|VIII} |VIII } |VII } |V } |VI }
26|VII } |VII } |VI } |IV } |V }
27|VI } |VI } |V } |III } |IV }
28|V } |V } |IV } |Pridie Kalen- |III }
29|IV } |IV } |III } | das Martias. |Pridie Kalen-
30|III } |III } |Pridie | | das Martias.
31|Pridie |Pridie | Kalendas | |
| Kalendas | Kalendas |Maias, | |
|Apriles, |Februarias, |Iulias, | |
|Iunias, |Septembres, |Octobres, | |
|Augustas, |Ianuarias. |Decembres. | |
|Novembres. | | | |
GRIEKSCHE FEESTKALENDER.
Hecatombaeon.
11-15 Olympia.
12 Nemea.
,, Cronia.
16 Synoecia.
24-28 Panathenaea.
27-28 kleine Panathenaea.
Hecatombaea.
Isthmia.
Hyacinthia.
Gymnopaedia.
Matagitnion.
7 Carnea.
Metagitnia.
Boëdromion.
2 Eleutheria.
5 Genesia.
6 Marathonia.
7 Boëdromia.
12 Charisteria.
13 Proërosia.
15-23 groote Eleusinia.
Aglauria.
Pyanepsion.
6 Cybernesia (of in Munychion).
7 Pyanepsia.
,, Oschophoria.
8 Thesea.
9-13 (10-14) Thesmophoria.
19-21 of 27-29 Apaturia.
30 Chalcea (z. Hephaestus).
Maemacterion.
20 Maemacteria.
Posideon.
kleine Dionysia.
Posidonia.
Gamelion.
8-11 (v. a. 12-15) Lenaea.
12 Nemea.
27 Gamelia.
Anthesterion.
1 Hydrophoria.
11 Pithoegia. Anthesteria.
12 Choës.
13 Chytri.
19-21 kleine Eleusinia.
23 Diasia.
Elaphebolion.
8 Asclepia.
8-13 groote Dionysia.
14 Pandia.
Elaphebolia.
Munychion.
1 (?) Pythia.
6 (7) Delphinia.
16 Munychia.
19 Diasia of Olympiea (?).
Adonia (v. a. in Thargelion).
Cybernesia (v. a. 6 Pyanepsion).
Isthmia (v. a. in Thargelion).
Thargelion.
6-7 Thargelia.
7 Daphnephoria.
19 Callynteria.
19-20 Bendidea.
25 Plynteria.
Apollonia of Delia, z. Delus.
Scirophorion.
12 Scirophoria.
13 Arrhephoria.
14 Diipolia.
28 Heraclea.
VOORNAAMSTE ROMEINSCHE VASTE FEEST- EN GEDENKDAGEN TEN TIJDE VAN
AUGUSTUS.
Januari.
1. Kalendae. Solemnis votorum nuncupatio. Stichtingsfeest der tempels
van Aesculapius op het Tibereiland en van Veiovis.
5. Nonae.
7. Octavianus aanvaardt voor de eerste maal het imperium (eo die
primum Caesar fasces sumpsit), 43, in den mutinensischen oorlog.
9. Agonium of Agonalia.
11. Carmentalia, Iuturnalia. De tempel van Janus gesloten, 29.
13. Idus.
15. Carmentalia (2de dag).
16. Octavianus krijgt den titel van Augustus, 26. Wijdingsdag van
den Concordia-tempel.
21-23. Ludi Palatini, ter eere van het huis van Augustus ingesteld.
24. Lustratio pagorum.
27. Wijding der aedes Castorum (z. Dioscuri), 6 na C.
30. Wijding der ara Pacis, 9.
De fasti van Ovidius geven als dies comitiales aan: 3, 4, 7, 8, 12,
16, 28 en 31 Jan.
Februari.
1. Kalendae. Wijding van den tempel van Juno Sospita aan het forum
holitorium.
2. Amburbium.
5. Nonae. Augustus krijgt den titel van pater patriae, 2. Wijding
van den Concordia-tempel op de arx.
13. Idus. Faunalia (lentefeest van Faunus). Wijding van den
Faunustempel op het Tibereiland.
13-21. Dies Parentales.
15. Lupercalia.
17. Quirinalia. Stultorum feriae.
21. Feralia (laatste der dies parentales).
23. Terminalia.
24. Regifugium.
27. Equirria.
Dies comitiales: 18-20, 22, 25 en 28 Febr.
Maart.
1. Kalendae. Matronalia. Begin van den rondgang der Salii. De
Vestatempel wordt met nieuw lauriergroen getooid en het vuur vernieuwd.
6. Augustus wordt pontifex maximus, 12.
7. Nonae.
14. Equirria.
15. Idus. Feest van Anna Perenna.
16, 17. Rondgang en offers bij de Argei.
17. Agonium. Liberalia.
19. Wijding van den Minervatempel op den Aventinus.
19-23. Quinquatrus.
22-27. Feesten ter eere der Magna Mater en van Atys.
23. Tubilustrium (laatste dag der Quinquatrus).
24. Q. Rex C. F. Zie Regifugium.
25. Hilaria (vreugdefeest over Atys).
27. Lavatio, slot der feriae Magnae Matris.
Dies comitiales: 3-5, 9-12, 18, 20, 21, 25, 26, 28-31 Maart.
April.
1. Kalendae. Vrouwenfeest ter eere der Fortuna civilis.
4-10. Megalesia.
5. Nonae, stichting van den tempel der Fortuna publica op den
Quirinalis.
10. Wijding van den tempel der Magna Mater.
12-19. Ludi Cereris (Cerealia).
13. Idus. Wijding van het Atrium Libertatis en van den tempel van
Jupiter Victor.
15. Fordicidia.
16. Octavianus neemt den blijvenden titel van imperator aan, 29.
21. Palilia of Parilia.
23. Vinalia.
25. Robigalia.
28. Begin der Floralia (tot 3 Mei). Stichtingsdag van den Vestatempel
op den Palatinus, 12.
Dies comitiales: 3, 4, 24, 27, 29 en 30 April.
Mei.
1. Kalendae. Laralia. Wijdingsdag van het altaar der Lares praestites
en van den tempel der Bona Dea.
1-3. Laatste dagen der Floralia.
7. Nonae.
9, 11, 13. Lemuria.
12. Ludi Martis in circo. Wijdingsdag van den tempel van Mars Ultor
in Capitolio.
15. Idus. Offer bij de Argei. Dies Mercurii et Maiae.
21. Agonalia.
23. Tubilustrium.
24. Q. Rex C. F. Zie Regifugium.
25. Wijdingsdag van den tempel der Fortuna primigenia op den
Quirinalis.
29. Ludi Honoris et Virtutis. Dies comitiales: 3-6, 10, 14, 17-20,
25-31 Mei.
Juni.
1. Kalendae. Geboortefeest van Juno Moneta. Dies Carnae (daar aan
Carna boonenbrij werd geofferd, werd 1 Juni ook wel Kalendae Fabariae
genoemd). Wijding van den Marstempel bij de porta Capena en van het
delubrum Tempestatis.
3. Wijding van den Bellonatempel in de regio Circus Flaminius.
4. Wijding van den tempel van Hercules Magnus Custos in de regio
Circus Flaminius.
5. Nonae. Wijding van den tempel van Dius Fidius op den Quirinalis.
7. Ludi Piscatorii.
8. Wijding van den tempel van Mens op het Capitool.
9. Vestalia.
11. Matralia (ter eere van Matuta). Wijding van den door Servius
Tullius gestichten Fortuna-tempel en van den Concordia-tempel bij de
porticus Liviae.
13. Idus. Quinquatrus minusculae (met gemaskerde optochten der
tibicines). Wijding van den tempel van Jupiter Invictus.
15. Q. S. D. F. (quando stercus delatum fas), reiniging van den
Vesta-tempel. Eerst wanneer het vuil uit den tempel naar eene bepaalde
plaats was weggebracht, werd de dag fastus.
19. Wijding van den Minervatempel op den Aventinus.
20. Wijding van den Summanustempel bij den Circus maximus.
23. Dies ater (slag bij het trasimeensche meer, 217).
24. Feestdag der Fors Fortuna. Wijding van haar tempel.
27. Wijding van den tempel der Lares aan het bovengedeelte der Sacra
via en van den tempel van Jupiter Stator.
29. Wijding van den Quirinus-tempel.
30. Wijding van den tempel van Hercules en de Muzen. Dies comitiales:
3, 4, 16-28 en 30 Juni.
Juli.
1. Kalendae. Wijding van den door Caesar gestichten tempel der
Felicitas op het Capitolium.
4. Wijding der ara Pacis, 13.
5. Poplifugia, ter gedachtenis, zooals men later meende, aan eene
nederlaag en vlucht in ouden tijd. Zie 8 Juli. De werkelijke beteekenis
van het feest is niet bekend.
6-13. Ludi Apollinares.
7. Nonae. Offer bij het altaar van Consus. Nonae Caprotinae.
8. Vitulatio, offer van een vitulus ter herinnering aan eene
overwinning, die op de Poplifugia was gevolgd. Zie 5 Juli.
12. Geboortedag van C. Iulius Caesar, 100.
14-19. Mercatus, jaarmarkt.
15. Idus. Transvectio equitum voor den tempel van Castor en Pollux.
18. Dies ater (slag aan den Allia, 390).
20-30. Ludi victoriae Caesaris, door Caesar vóór den slag bij Pharsalus
(48) aan Venus Genetrix beloofd en in 44 ingesteld.
23. Neptunalia.
25. Furrinalia.
Dies comitiales: 10-14, 17, 18, 20, 22, 26, 31.
Augustus.
1. Kalendae.
5. Nonae. Stichtingsdag van den tempel der Salus op den Quirinalis.
9. Offer aan Sol Indiges op den Quirinalis.
13. Idus. Feest van Diana op den Aventinus, een feestdag voor de
slaven.
17. Portunalia.
19. Vinalia rustica.
21. Consualia.
23. Vulcanalia.
24. Mundus patet.
25. Opiconsivia, feest van Ops Consiva.
27. Volturnalia.
28. Wijding der ara Victoriae in de curia.
Dies comitiales: 3, 4, 7, 8, 10-12, 15, 16, 18, 20, 24, 26, 28, 31.
September.
1. Kalendae. Wijding van den door Augustus gestichten tempel van
Jupiter Tonans.
2. Slag bij Actium, 31.
4-19. Ludi Romani.
5. Nonae.
13. Idus. Inslaan van den gouden jaarspijker. Epulum Jovis. Ceresfeest.
17. Consecratio van Augustus.
20. Geboortedag van Romulus.
20-23. Mercatus, jaarmarkt.
23. Augustus geboren, 63.
Dies comitiales: 4, 7-11, 15-22, 24-28, 30.
October.
1. Kalendae. Offer aan de Fides populi Romani op het Capitool.
3-12. Augustalia, ludi Divo Augusto et Fortunae Reduci.
4. Ieiunium Cereris.
5. Mundus patet.
6. Dies ater (nederlaag van Q. Servilius Caepio tegen de Cimbren, 105).
7. Nonae.
9. Wijding van den Apollotempel door Augustus gesticht.
Offer aan Genius Publicus, Fausta Felicitas en Venus Victrix op
het Capitool.
13. Fontinalia, bronnenfeest met bloemoffers aan de bronnen.
15. Idus. Ludi Capitolini, ter eere van Jupiter Capitolinus.
18. Augustus neemt de toga virilis aan, 48.
19. Armilustrium.
26-1 Nov. Ludi Victoriae Sullae (vóór de porta Collina, 82).
Dies comitiales; 3-6, 9, 10, 12, 17, 18, 20-31.
November.
1. Kalendae. Voornaamste dag der ludi Victoriae.
4-17. Ludi plebeii, misschien reeds ingesteld na de tweede secessio
plebis, 449.
5. Nonae.
8. Mundus patet.
13. Idus. Epulum Jovis.
18-20. Mercatus, jaarmarkt.
Dies comitiales: 3, 4, 7-12, 15-28, 30.
December.
1. Kalendae.
3. Offer aan de Bona Dea. Het feest hoort tot de feriae conceptivae,
zoodat de dag niet vaststaat. Zie Bona dea.
5. Nonae. Faunalia.
8. Offer aan den Deus Tiberinus op het Tibereiland.
11. Agonalia.
12. Offer aan Consus op den Aventinus.
13. Idus.
15. Consualia.
17. Begin der Saturnalia. Vóór de invoering der juliaansche
tijdrekening duurde dit feest officieel slechts één dag, en viel op
19 Dec. In 46 werd het op drie dagen gesteld, 17-19 Dec., waarop dan
21-22 Dec. de Sigillaria volgden. Doch privatim had men reeds vroeg
het feest tot een zevendaagschen feesttijd uitgebreid, 17-23 Dec.,
zoodat de Sigillaria bij de Saturnalia als het ware werden ingelijfd.
22. Feestdag der Lares permarini.
23. Larentalia.
25. Geboortefeest van Sol Invictus.
Dies Comitiales: 4, 7-10, 16, 18, 20, 22, 24-27, 30, 31.
LIJST DER ARTIKELS WAARBIJ EENE OF MEER AFBEELDINGEN ZIJN GEVOEGD.
Amphiprostylus. Fasces.
Amphitheatrum 3. Gigantes.
Amphora. Gladiatores.
Ancile. Gymnasium.
Anguis. Hera.
Antae. Heracles.
Aphrodite. Hermes 2.
Apollo. Hestia.
Ara. Hippodromus.
Arcus 2. Ianus.
Ares. Isis.
Ariadne. Iugum.
Artemis. Labarum.
Athena. Laocoön.
Athenae 4. Legio.
Atrium 2. Lyra.
Auguria. Macellum.
Aurelianus. Mausoleum.
Auriga. Mycenae.
Balneum. Niobe.
Balteus. Oikia 2.
Basterna. Pallium.
Buccina. Pantheon.
Caduceus. Persona.
Caestus. Pilum.
Calceus 2. Poseidon.
Castra 2. Scutum.
Catillum. Signum.
Cella. Silenus.
Centauri. Sistrum.
Cera 2. Strigilis.
Chlamys. Templum 3.
Circus 2. Theatrum 2.
Cohors. Thermae.
Columbarium. Tibia 2.
Columna 5. Triclinium 2.
Corona 3. Triumphus 2.
Crater. Tropaeum.
Crepida 2. Vestalis.
Demeter. Villa.
Dionysus 2. Vineae.
Diskobolia. Zeus.
Domus 2.
AANVULLINGEN EN VERBETERINGEN.
Aemilii, in te voegen tusschen no. 8 en 9: 8a) M. Aemilius Paulus,
consul in 255 met Ser. Fulvius Paetinus Nobilior (Fulvii no. 10) z. a.
Agones, 12de regel: altha lees: athla.
Agrariae (leges), bl. 28, kolom 2: Lex Plautia of Plotia agraria,
van onbekenden datum, moet zijn: van den volkstribuun M. Plautius
Silvanus, van 89.
Antonii no. 13, regel 5: (52-60 n. C.) moet zijn: (52-59 n. C.),
en in den volgenden regel: In 58 liet hij, lees: in 57.
Aretas, aan het einde. De ethnarches van Aretas is naar alle
waarschijnlijkheid geen stadhouder geweest, maar een arabisch
nomadenhoofdman of scheich.
Arrius (Q.). Bijvoegen achter: zijne verkiezing tot consul: Hij wordt
door Catullus bespot om zijn slechte uitspraak van het Latijn.
Asinii. Achter 1) bijvoegen: Een broer van hem wordt door Catullus
om zijn kleptomanie gehekeld.
Calvisii. Bijvoegen: 3) Calvisius Sabinus, vrijgelatene ten tijde
van Seneca, rijk parvenu, die servi litterati hield, opdat hij met
hun geleerdheid bij gastmalen zou kunnen pronken.
Nieuw artikel na Groma:
Grosphus, z. Pompeii no. 16.