DOCTRINA DE CORT

Proemi de doctrina de cort.

El nom de Dieu qu'es subiranz,

paire e fill e esperitz sanz,

e guidanz de totz pecadors,

fauc mon acort pels amadors,

ques amon saber ab drechura, 5

qals es aycella parladura

ques ha en chanz major plajensa

e may avinenment s'ajensa.

E si enten molt a estendre

mon dit, nuls ab drech reprendre 10

m'en deu hom, quar en pauche escrich

no podon ges caber gran dich,

e en breus ditz confusios

se concreja mantas sazos.

Mas si eu claramen dezir 15

e may mas paraulas dir,

obs es que mos ditz s'espanda

per drech'e per longa landa;

e s'afanz feira m'en mestreygir,

vigors mon coratg' enpeeygir, 20

car ben say que ses gran afan

hom no pot far obra prezan.

Eu voil que cascus q'a pretz rics

l'entende, no avols ni tritz.

Don ieu, ~Teramaygnis de Piza~, 25

commenz en aquesta guiza.

Començament de doctrina provincial vera e de rahonable locucio.

Tot en aysi con le rubis

sobre totas peyras es fis

e l'aurs soblels metailz cars,

sobre totz razonatz parlars 30

parladura lemoyzina

es mays avinentz e fina,

quar il quays se razona

con la gramatica bona

per tots los nombres singulars 35

e per tots los plurals anars

e per cas e per drech genre

la deu dir qui l'am' apenre,

e per paraulas ajectivas

e per finas substantivas, 40

per comunas, oblichs e retz;

masculis genre e femnis dretz,

per personas e per temps

e per motz escriutz ensemps,

e per razon continuada 45

qui per obs no sia biaysada,

e per totas verayas parts

d'orazion qui grazid'artz

qui te lo sieu cami ubert

del parlar razonat per cert: 50

so es pels verbs e per los noms,

pels particips e pels pronoms,

averbis, prepozicions,

conjunsions, interjesions.

Perque vuoil sapchatz, amador 55

qui deziratz haver valor,

que totas paraulas bonas

substantivas genr' e personas

demostron puramen e genz

e sostenon grandamenz, 60

e sostengudas son vez tal

e substansi' han natural.

Las ajectivas son del nom,

del particip et del pronom,

qui no podon sens nom estar 65

e han plural e sengular,

e mostron calitat e gen

e person'en entendimen.

Des preposicions aqui

e des averbis atressi 70

e conjunsion, ieu vos dic,

e enterjession, amic,

quar singulars ni plurals han,

ni demostron genre, ni van

per personas ni per temps jes, 75

la lur parladura no es

sostenguda per alcun fach

ni sosten, tan ha flach contrac.

Las sustantivas aytals son:

«Emperayre», «reys» e «baron», 80

e totas autras qui en ver

mostron substansa qui vezer

se pot o qui vezer nos pot.

Don ieu vos dich en cestui mot

qu'an nom per ço substantivas 85

car sostenon ajectivas;

e podets far oracion

ses ajectivas ab razon,

ab lo verb, aysi com ieu dic:

«Seigner suy del castell de Vic». 90

Encara: «Cavalliers melur

per jutge Ugolim de Galur».

Ajectivas hom appella,

aysi com «bos», «bels», «bona», «bella»

«fortz», «plazens», «sufrens» e «vils», 95

«avinenz», «temenz» e «sotils»

e las autras per semblansa

qui mostron qual ses substansa,

o que cant, o que fay,

o que sofre, o can que vay; 100

ajectivas hom las clama

quar dreig entendimen brama

le lur lavors ses valedor

de la substantiva color.

De los ajectius parlars 105

de tres maneyras es l'afars:

masculin apeyla hom l'un,

l'autre femnin, l'autre comun.

Mascolis con «bos» e «blancs»,

«gays» e «beyls», e «larcs» e «francs», 110

e tuyt cill qui mascle mostron.

Le femnis es tot aysi con

ieu divisi aqui: «franca»,

«bona», «bella», «gaya», «blanca»,

e tuyt acill qu'hom repauza 115

ges en la femnina cauza.

Le comuns es si con «sufrenz»,

«fortz», «vils» e «sotils» e «plazens»,

e tots ceyls de tal maniera

obs es q'hom comuns enquiera, 120

car los pot hom tan ben asir

ab mascle com ab femne dir.

Ara tot ayso voil sapchatz

que gramatica en vertatz

cinc genres razonatz fay: 125

masculin e femnin veray,

neutre, comu et omne cert,

mas, si con hay enanc proert,

las paraulas substantivas

e totas las ajectivas 130

son en chanz sotz masculinas

o comunas o femninas,

e en la lur entension.

Petitas e grandas son,

e hom las grandas asear 135

ben pot e breumen pauzar

enl sengular nominatiu

e encaras el vocatiu

pel neutre ques es tant adautz,

con dis d'~Aurenga Rembautz~: 140

«Assats m'es bel, que de novell»:

e con dic: «Mas mes q'has castell,

e ben m'es aupranar vas Piza».

Si van li autre d'aytal guiza.

Gramatica fay femnina 145

«arbres» e chanz mascolina,

e en chanz es femnin «amors».

en gramatica mascle «cors»

en gramatica neutre «amar»

e comuns es ditz en chantar. 150

Aysi totas autras del nom

paraulas masculinas son

o femninas o comunas,

que no ne romanen alcunas

enforas aycellas totas 155

de las quals bay fachas notas

qui per cert han breviamenz

pel neutre so sapcha, laienz;

e nos pot noms substantius

abreviar, mas l'ajectius. 160

Ben devetz tuyt saber ara

lo parlar qui non esgara

e celui qu'entendimen fin

ha de masclin e de femnin.

La parladura ajetiva 165

e tota la substantiva

s'alonga enls nombres amdos,

et dels ses cas es la razos;

so es dels singular retz rics

e de tots les plurals oblics, 170

quar ensemps tuit se resemblon;

e atressi s'abrevion

en tots los oblics sengulars,

encar en los rets plurals cas,

car se resemblo eyzamen; 175

don vos daray semblan parven

de totz retz e oblics complitz

con dis us trobayre grazitz,

e hac nom ~Giraudos le Ros~:

«e qui es mos ‘amichs’ bos 180

mostren sa beyla semblança,

quar jur que longe sperança».

‘Amics’ es le nominatius

singulars, mas vocatius

es, con dis cell qui fes la cort: 185

«‘Amics’, q'has dich? no sabs confort

Son egieignos, e gallart

miey dich e miei sotil dart».

Encar escriu en aquest fueil

si con dis en ~Pons de Capdueill~: 190

«‘Amichs’ Beutranz, lo trop amar

no vullatz ni lonc esperar».

E le pros en ~Peyre Vidals~

enls oblics plurals ditz motz tals:

«E mos cars filz le coms Henrics 195

ha destrutz totz sos enemics».

Ara vuoill dir dels plurals retz,

q'auzitz los sengulars havetz,

con dis ~Andrians del Palais~,

trobayre bon e verays: 200

«Per qu'ieu part egalmenz

lo mal quim fay doler,

quel terc vuoll retener,

quar totz es trop cozenz.

L'autre terç per m'amor 205

partan tot entre lor

‘miei amich’ a lur taill;

qui no n'ha nos baraill».

~Gauselm Fayditz~ qui hac pretz fi

dis enl nominatiu aysi: 210

«Quan ‘dui amic’ s'acordon deu voler

so que l'us vol zo deu l'autre voler».

Del vocatiu plural retrayre

vuoill con dis n'Ucs, fis trobayre:

«‘Amic veray’, a vos me playgis 215

quar fin'amors no me refraygis».

L'oblic singular vos desveili

com dis en ~Girautz de Borneil~:

«E ‘tot home’ qui ben ames

hag' robs qu'un bon amic trobes 220

en cuy no s'anen duptan».

E dis ~Folquets~ de pretz prezan

qui dis sobre tots chantars amoros:

«Mas trop servirs tendan mantas sazos,

quar ‘son amic’ en pert hom, so auch dir». 225

Per que ieu vuoill que deiatz presumir

e conoyser ben o may

lo parlar tot qu'ausy vay,

quar totz per aytal semblan

se parla con dic denan; 230

e per que mai entendimen

n'aiatz, dic son variamen.

Nominatiu, «hic amics»; genetiu, «amic»; datiu, «amic», acusatiu,

«amic»; vocatiu, «amics»; ablatiu, «ab amic», «per amic», «del amic»,

«en amic», «ses e senes amich». E plural, «amic»; genitiu, «amics»;

datiu «amics» acusatiu, «amics»; vocatiu, «amic»; ablatiu, «ab amics»,

«pels amics» «dels amics», «en amichs», «ses e senes amics», etc.

Dich ay con en aluoygnamen

es ditz e en abreviamen

le parlars ad retz mascolis, 235

ara diray dels feminis.

Parladura femmina

tals en «a» finis es declina,

aysi con «domna», «blanca», «bella»,

«gaya», «poma» e «isnella», 240

e mantas de cestui anar

con savis hom pot esgarar,

e con dirai vai sos cors,

ses alcunaz autras colors,

e es breus els cars sengulars 245

e long els plurals variars.

Dels singulars vos dauc aytals

semblanç com dis ~Peyre Vidals~

qui no hac la valor manca:

«Car' ‘amia’ dos'e ‘franca’, 250

convinenz e ‘bell'’ e ‘bona’,

mos cors a vos s'abandona».

Encara dis ~Fabres d'Uzes~ le bos:

«Nom platz rics hom si no es amoros,

nim play ‘domna’ si gent no acuellis, 255

nin play donzelz si de gauch no servis».

Dic hay cons deu abreviar,

ara dich cos deu aluoignar.

D'en ~Bernat de Ventadorn~, q'hac

pretz sobrels bos, ieu vos retrac 260

qar dis en sa chanson en ver:

«De la ‘domnas’ me dezesper».

Encara vos don semblanz

aysi con dis en ~Andrianz~:

«Ay ‘domnas’ e seygnor 265

de Proens' e d'aillor».

Eu voil que vos dejatz garar

si con ieu vari son anar.

Nominatio, «franca»; genetiu, «franca»; datiu, «franca»; acusatiu,

«franca»; vocatiu, «franca»; ablatiu, «ab franca»; e plural,

«francas»; genetiu, «francas»; datiu, «francas»; acusatiu, «francas»;

vocatiu, «o francas»; ablatiu, «ab francas», etc.

De la femnina qui en «a»

vay, dic hay segon mon tala, 270

ara vuos vuoill ieu dir ies

de ceylla qui fenis en «es»,

aysi con «sazos» e «amors»,

«calors» e «chansos» e «colors»,

e l'autre qu'es de simil guiza 275

en aysi com hom prims desguiza;

enls oblichs singulars breumen

es ditz, e en aluoygnamen

si deu dir en totz autres cas

per ver, e autramen no pas; 280

e diray vos en costui mot,

si com dis ~Girbertz De si bo tot~:

«Ques dobla ‘valors’

de far ben e ‘honors’

lay on mestier han, 285

ans q'hom quera ni demann'».

~Bernatz de Ventador~ le gays,

qui motz avinentz retrays,

dis en son chan cizamen:

«Be es mortz qui d' ‘amor’ no sen 290

al cor qalqe dosa ‘sabor’».

~Reigals de Berbezil~, q'honor

hac molt, dis en un dels sos canz:

«Mas ‘chansos’ er dorgumanz».

E dis en ~Folquetz~ de pretz bon: 295

«Tant mou de corteza ‘razon’

mon chan que no y puese fallir,

e manz i dei mell avenir».

Encara vos vuoil ieu mostrar

con dis en celui eis chantar: 300

«S'anc parley en ma ‘canson’»;

e dis:

«Per tal no m'abandon

qu'ieu sempharai auzit dir

que mensoygna nos pot cobrir

que no mora qualque ‘sazon’». 305

E tot aysi vay es espon;

e per que haiatz cor mellor

diray con sos variars cor:

Nominatio, «hec amors»; genetiu, «amor»; datiu, «amor» acusatiu,

«amor»; vocatiu, «amors»; ablatiu, «ab amor», etc. E plural, «amors»;

genetiu, «amors»; datiu, «amors»; acusatiu, «amors»; vocatiu, «amors»;

ablatiu, «ab amors», etc.

Encara vuoill qe sapchatz

que i ha de paraulas assatz 310

qui en los nombres sengulars

se luoygnon e els plurals cars,

aysi con «ris» e «volentos»,

«cors», «solatz», «lais» e «delechos»,

e «bras», «glas», «vas», «nas» e «cas», 315

«pres», «engres», «lus» e «fals» e «gras»,

«reclus», «claus», «repaus», «envers»,

«us», «romanz», «vers», «travers», «convers»,

e nom propri eizamen

de luecs han tal aluoygnamen, 320

con «Piza», «Luca», «Florensa»,

«Marseylla», «Jenova», «Plajensa».

Nominatio, «cors»; genetiu, «cors»; datiu, «cors»; acusatiu «cors»;

vocatiu, «cors»; ablatiu, «ab cors»; et plural, «cors»; genetiu,

«cors»; datiu, «cors»; acusatiu, «cors»; vocatiu, «cors»; ablatiu,

«cors», etc.

Per aquestas las autras saber

podon li entendedor en ver.

Paraulas i ha encara, 325

aysi con hom prims esgara,

qui se luoygno ab drechura

sol per us de parladura

en totz los nombres, qar laienz

las ditz assatz may avinenz, 330

con «chantayritz» e «amayritz»,

«emperayritz» e «trobayritz».

Nominatio, «chantayritz»; genetiu, «chantayritz»; datiu,

«chantayritz»; acusatiu, «chantayritz»; vocatiu, «o chantayritz»;

ablatiu, «ab chantayritz», etc. Et plural, «chantayritz»; genetiu,

«chantayritz»; datiu, «chantayritz»; acusatiu, «chantayritz»; vocatiu,

«o chantayritz»; ablatiu, «ab chantayritz», «ses o senes chantayritz»,

etc.

E en aysi con dic hai

totz le lur variars vai.

Paraulas hi a qui luoygnar 335

se podon e abreviar

enls acuzatius singulars,

tant es avinenz lur atars,

con dit: per «pagat» ni has delleygn,

e ieu per «pagatz» mi teygn, 340

em teygn per «gays» e per «gay»;

aysi totz l'autre parlars vay

qui es de la lur mainiera;

per que ieus diray enquera.

E entendatz vos qui prim etz, 345

que «totz» en los singulars retz

es loncs e enls plutals oblics,

con dit ~Arnaut de Maruill~ rics

de pretz e de valor fin e grazida:

«Si con li peys han e l'ayga lur vida, 350

hay en amors e ‘totz’ temp lh'aurai».

~Gauselms Fayditz~ en son complanch retrai:

«fortz can es e ‘tot’ lo major dan».

Ara doni dels retz plurals semblan,

quar fan «tuit», con dis ~Rigals~ de valors: 355

«‘Tuit’ demandon qu'es devengud'amors,

e ieu a ‘totz’ en diray la vertat».

Avans dic en cestui mot

qu'enls oblics sengulars fay «tot»,

con dis ~Peyre Vidals~ en ver: 360

«Tant hai de sen e de saber

que del ‘tot’ say mon mell chauzir,

e say conoyser e grazir.

Mas encara vos vuoill donar

semblansa del sieu variar». 365

Nominatio, «tots»; genetiu, «tot»; datiu, «tot»; acusatiu, «tot»;

vocatiu «totz»; ablatiu, «ab tot». Et plural, «tuyt»; genetiu, «totz»;

datiu, «totz»; acusatiu, «totz»; vocatiu, «tuyt»; ablatiu, «totz».

Enl vostre cor sapchatz, aman,

q'aysi li ajectiu comun van

con «sotils», «vils», «temenz», «sufrenz»,

«fortz», «avinenz» e «plazenz»,

els singulars se luoygnon 370

e enls oblics s'abrevion,

enls retz plurals breviamen

han e els oblics luoygnamen,

e dezir dir verayamenz

con vay le lur variamen. 375

Nominatio, «sotils»; genetio, «sotil»; datio, «sotil»; acusatio,

«sotil»; vocatio, «sotils»; ablatio, «ab sotil», «ses o senes sotil»,

etc. Et plural, «sotil»; genetio, «sotils»; datio, «sotils»; acusatio,

«sotils»; vocatiu, «sotil»; ablatiu, «ab sotils», «ses o senes

sotils», etc.

Enls primiers retz deu hom «us» dire

e en tots oblics «un» assire,

e en totz retz si deu dir «dui»

en totz oblics «doz» s'adui;

totz autres nombres true a mil 380

deu hom dir per aytal estil,

ses cen, quar sol d'una manieyra

es ops que cascuns l'enquera,

e per voler primamen far

dezir «un» e «doz» variar. 385

Nominatio, «us»; genetiu, «un»; datiu, «un»; acusatio, «un»; vocatio,

«us»; ablatio, «ab un», etc. Nominatio, «dui»; genetio, «dos»; datio,

«dos»; acusatio, «dos»; vocatio, «dui»; ablatio, «dos», etc.

Parlat vos hay de mascolina

parladura e femmina,

mas encara semblanz vos don

de las femnas quis ressemblon

els primiers retz, con «sor», «mi donz», 390

«nessa», «gasca», «garza», «se donz»:

els primiers oblics «mi don»,

«soror», «neboda» e «si don»,

e «gascona» ab «garzona»; 395

e en totz plurals se razona

«sorors», «gasconas» e «mas domnas»

e «nebodas» e «sas domnas»,

e «garzonas», e aysi van

las autras de cestui semblan;

e per q'haiatz entelech fi 400

variaray «soror» aqui.

Nominatio, «sor»; genetio, «sor»; datio, «soror»; acusatio, «soror»;

vocatio, «sor»; ablatio, «ab soror». Et plural, nominatio, «sorors»;

genetio, «sorors»; datio, «sorors»; acusatio, «sorors»; vocatio,

«sorors»; ablatio, «ab sorors», «ses o senes sorors», etc.

Dels mascolis noms diray

con fan els primiers retz oimai,

qui fan «Bos», «glotz», «compaygnos»,

«gasc», «baytes», «Uc», «Gui», e «Peyros»; 405

En totz los oblics sengulars,

encara els retz plurals cars,

fan «compaygnon», «Ugon», «Peyron»,

aysi li autre se varion

ents oblics plurals en «ons», 410

con «fellons», «barons» e «Peyrons»;

e tuyt li autre se varion

en aysi com vari «baron».

Nominatio, «baros»; genetio, «baron»; datio, «baron»; acusatio,

«baron»; vocatio, «baros»; ablatio, «ab baron». Et plural, «baron»;

genetio, «barons»; datio, «barons»; acusatio, «barons»; vocatio, «o

baron»; ablatio, «ab barons», etc.

Encar', amic, devetz saber

q'els primiers retz hom ditz «seygner», 415

«hom» e «nebotz», «abas» e «coms»,

«prestres» e «pastres» e «vescoms»,

e tuyt li sengular oblic;

e li rech plural van cous dic,

si con: «home», «nebot» e «comte», 420

«preveyre», «pastor» e «vezcomte»,

«seygnor» e «abat» e «enfan»;

li oblic plural con diray van,

con «coms» e «enfans» e «senyors»,

«homes», «preveres» e «pastors»; 425

e per que may saber n'haiatz

ieu vari «seygnor», so sabchatz:

Nominatio, «seygner»; genetio, «seignor»; datio, «seignor»; acusatio,

«seignor»; vocatio, «seigner»; ablatio, «seignor». Et plural,

«seignor»; genetio, «seignors»; datio, «senyors»; acusatio,

«seignors»; vocatio, «seignor»; ablatio, «ab seignors».

Dels verbals nons sapchatz aqi

que de tres manieras son, si

con «trobayre» e «chantayre», 430

«consirayre» e «amayre»

e «contrayre» e «mentire»

e «sufrire» e «jauzire»,

e encara «devineyre»

e «valeyre» e «condeyre»; 435

aysi con hai escrig adretz

fan tuit els singulars retz

e en totz los oblics primiers

e en los retz plurals en vers,

aysi fan tuit con «chantador», 440

«mentidor» e «devinador»,

els plurals oblics en «ors»

fan aysi con fay «amadors»;

e per un mostraran si con

tuit li autre se varion: 445

Nominatio, «trobayre»; genetio, «trobador»; datio, «trobador»;

acusatio, «trobador»; vocatio, «trobayre»; ablatio, «ab trobador». Et

plural, «trobador»; genetio, «trobador»; datio, «trobadors»; acusatio,

«trobadors»; vocatio, «trobador»; ablatio, «ab trobadors».

De los comuns ajectius,

vuoill dir e de lur cors honrius,

qui fan enls primiers retz, «mellers»,

«menres», «jensers» e «maers»

«pejers», «sordejers» e «bellayre»; 450

dels primiers oblics retrayre

vos dei, qi fan tuit en «or»,

si con «jensor» e «bellazor».

Eu plural hom los deu luoygnar

con s'eschai e abreviar, 455

segon que lur er ayziva

parladura substantiva;

per que ab la mascolina

parladura ysis declina:

Nominatio, «mellers»; genetio, «mellor»; datio, «mellor»; acusatio,

«mellor»; vocatio, «mellers»; ablatio, «ab mellor». Et plural,

nominatio, «mellor»; genetio, «mellors»; datio, «mellors»; acusatio,

«mellors»; vocatio, «mellor»; ablatio, «ab mellors», etc.

Pois qu'eu vos hai parlat del nom, 460

razonar dezir del pronom,

e derrier del verb diray,

en aysi con mell sabray,

perque sapchas, amanz grazitz,

que en lo primier rech hom ditz 465

«aycel», aquel, e «el», «cel», «cest»,

«autre», «nos», «tos» e «aquest».

En los primier oblics s'adui

«luy», «celuy» e «cestui»;

enl rech plural ditz hom «il» 470

«aquil», «autre», «aquest» e «cill»;

enl oblics plurals ditz hom «els»,

«autres», «sos», «mos», «los» e «aquells»;

e tot aysi con «cel» declin

van tuyt li autre mascolin: 475

Nominatio, «cel»; genetiu, «celui»; datio, «celui»: accusatio,

«celui»; ablatio, «celui». Et pluraliter, «cel»; genetio, «cels»;

datio, «cels»; acusatio «cels».

Auzit havetz del mascolin,

araus diray del feminin

qu'el primier rech deu hom dir «il»,

«ma», «ta», «sa», «autra» e «cil»;

e tuyt li singular oblic 480

van en aysi com ieu vos dic:

«ma», «ta», «sa», «la», «cella», «cesta»,

«autra», «lei» e «aquesta»;

e en totz los plurals cas

van aysi com «mas», «tas», «las», «sas», 485

encara «autras» e «cellas»,

«aquestas», «cestas» e «aquellas».

Enls singulars ditz hom «nostra»,

«sieua», «tieua» e «vostra»,

e en los plurals fay «sieuas», 490

«nostras», «tieuas» e «mieuas»;

e per q'haiatz major membrança

ieu vos declin «il» ses duptansa:

Nominatio, «il»; genetio, «il»; datio, «lei»; acusatio, «lei»;

ablatio, «ab ley». Et pluraliter, «ellas»; genetio, «ellas»; datio,

«ellas»; acusatio, «ellas»; vocatio, «ellas», etc.

Las autras d'aytal conven

paraulas vay eizamen. 495

Oymai dels averbis vuoill

ieu parlar, e jes no m'en tuoill,

que tals hi a q'hom deu en ver

dir breus e loncs, segons q'obs er,

aysi con «mays» e «may», 500

e «aillor» e «allors» n'ay

e «finamen» e «finamenz»;

l'autre van eizamenz.

L'autra tota parladura

de l'averbi, gay' e pura, 505

e de la preposition,

e tota la conjuntsion

ab la interjession hi es.

Totz hom qui prims e savis es,

si ben l'esgar, ha obs que sia 510

d'un sol semblan tota via.

Oymay els parlar acurs

del verb, per que es fortz e oscurs,

vuoill que ma obra s'espanda

per haver larguessa granda, 515

so es de «trac», «tras» e «trai»,

«retrai», «retras» e «retrai»;

encara «crei» e «cre»,

«recrei», «recres» e «recre»,

«mescrei», «mescres» e «mescrei» i es; 520

encara «sui», «es» e «es»,

e los quals parlars han fallit

mant bon trobador e grazit,

per ço car son may salvatge

a cells qui no han lo lengatge 525

adrech del provensal parlar

q'alcun autre q'auga contar,

e per aquo en lo prezen

de l'indicatiu veramen

«trac» e «retrac» variaray: 530

«ieu trac», «tu tras», «aquell trai».

«Retrac» es de guizas aytals,

mas i fayllic ~Peyre Vidals~

en aquest xan qu'es tan plazenz

«Ges car estius es bells e genz»; 535

e dis:

«Per qu'eu hai dol esmai

tant que per pauc los huoilz non ‘tray’»,

quar ell la tersa persona

el luec de prima razona,

e en luec de «trai» degra dir «trac», 540

mas ~Peyre~ d'ayso gach no hac.

~Bernatz de Ventador~ valenç

dis, e fallic eizamenz,

en lo sieu chanz verai e fi

qui comensa e dis aysi: 545

«Qan ver la lauzeta mover;

d'aysos fay ben femna parer

ma domna, per q'eu li ‘retrai’».

Ma aquest es parlars malvay

qar tersa persona pauzet 550

en luec de prim' e razonec,

qar c'ell «retrac» hagues dich

nulls lh'agra jes contradich.

Ara dich aqi con vay «cre»:

«yeu crey», «tu cres», «aquell cre», 555

«mescre» e «recre», aysi cor,

mas ditz ~Bernatz de Ventador~

may en cella sieua chanson:

«D'ayso quem destruy em confon

totas las autras en ‘mescre’». 560

Mas ~Girautz de Borneyll~, qui be

passet totz los bons trovadors,

segon lo dich d'homes mellors,

fallich en la chanson, sai jeu,

q'aysi comensa: «Jen m'aten», 565

e dis aysi con diray:

«Quem tray vas tal, ieu sai,

q'a la mia fe bem ‘cre’».

E ayso chascus savis ve.

~Folquetz de Marseyla~ le fis 570

fallic en sa chanson e dis:

«Aysi bem play e m'es jen

d'amic qu'en joi 's'aten'».

D'aquest chan en la cobla quarta,

si con dic en cesta carta: 575

«E nom semblon be

qu'ieu sai e pens e 'cre'».

E en un autre sieu chantar

lo fez aquest «cre» pecar,

e dis aysi: 580

«sai e ‘cre’,

ques cuciet far de me».

Encar en un autre son chan

fallic si con doni semblan:

«Que l'us autre mal i ve,

mas tan say ieu e ‘cre’». 585

E le valenç ~Peyre Vidals~,

qui fo trobayre molt cabals,

faillic en «cre» eizamen,

si con diray a prezen:

«E doncs poys tan l'am e la ‘cre’, 590

la no i dei trobar mala fe».

En ~Rembautz~ qui d'Orenga fo

fallic en la seua chanso

q'aysi comenca en vertat:

«Eysamen hay guerrejat», 595

en ceylla cobla qui ditz ies:

«Domna, be say si merces

quar no puesc far tan ric don cous cove

d'amic qu'ieu am, e per tant non ‘recre’».

E en ~Rembautz~ faillic encara 600

en sa chanson, e qui l'esgara

la ditz hom: «Nuls e re nom faill»;

e dis:

«Tan sufri grieu trabaill

qu'ieu a pauc nom ‘recre’,

mas aysom fay gran be». 605

Tuyt aquest trobador valen

yeu dic q'an fallic malamen,

qar en loc de prim'an parlada

tersa person 'e razonada,

q'hom deu dir «crey» e «recrey», 610

en prima persona «mescrei».

Ara dic ieu es ieu vuoill dir,

per que nuls i puesca fallir,

qar ja mant trobador plazen

y han fallit eizamen, 615

qar il no han fach esqiu

de dir el endicatiu

del temps prezen en plural car,

si con auzirez razonar,

«son» la tersa persona 620

e luec de prima, qis razona,

«suy» el endicatiu prezen;

mas ~Folquetz~ le bos, malamen

fallic enl chantar que retray,

e en aysi con vos dirai: 625

«True que m'esfortz de far una chanson

qui me resit d'aquest turmen on ‘son’».

En luec de «son», «sui» devia dir.

So sapcha chascus ses fallir,

q'hom lo deu variar ies: 630

«Ieu suy», «tu es», «aquell es»,

plural «nos em», «vos etz», «cill son».

Qar ell vay d'aytal razon.

Ar vuoil dir de «grazi»,

«sufri», «parti», «trahi», «noyri». 635

Aysi en la persona prima

la deu dir cell qui s'aprima

del preterit perfech singular,

en l'endicatiu parlar;

e ayceil qui no vol fallir 640

deu en tersa persona dir:

«Partic», «sufric», «feric», «trahic»,

«grazic», «muric», «vic» e «noyric»;

mas en ~Folquetz~, trobayre fis,

y fallic en son chan e dis 645

en una cobl'ab tal comensame:

«On trobaretz may tan de bona fe

quant mai nulls hom se meteys no ‘trai’

son e sieu com ieu quis seru ‘trai’».

Mas «trahic» deuri' aver retrach 650

si el volgues haver ben fach.

E si alcun er demandatz

con pot anar aquest fatz

pois que la rima cor en «i»

que puesca anar en «ic» aysi, 655

adone le prims deu respondre

q'alcuns no deu confondre

del parlar la drecha via

per rima qui obs li sia,

mas ell si deu percassar 660

de tal paraula trobar

que la rima cora en «i»,

aysi con fay «parti», «sufri»,

e qui no sia biaissada

ni en nombre desacordada, 665

ni en persona ni en temps,

poys li er le dretz ademps.

Ben say q'hai gran ardimen dich

d'ayso q'aytan hai contradich

lo dich q'aytan bon trobador 670

han dich, mas li entendedor

d'ayso qu'ieu hai dich m'amaran,

q'aytals paraulas aysi van;

e qui volgues ben esgarar

en tot l'autre grazit chantar 675

d'aquest meteys trobadors,

si fos dels prims entendedrs,

certanament majors falsuras

y trobera ab drechuras.

Si aytal trobador grazit 680

en lo lur chantar han fallit,

chascus en lo sieu cor albir

so q'hom pogues dels malvatz dir.

L'autra del verb parladura

no poyria dir sens rancura, 685

ni ses grans afan e pena,

mas esgaratz con si mena

per los trobadors verays

en totz los lur chantars gays.

E si trobaretz alcun motz 690

qui per vos no s'entenda tot

ab tot lo vari entendimen,

y metatz lo cor e la men;

e si vos no havetz poder

d'entendre celuy e vezer, 695

ya nous dovetz vergoygnar

de los plus sabis demandar,

que asatz deu haver major

vergoygna cel qu'a dezhonor

y es de demandar s'atrai 700

que aicel qui demandan vai,

car nuls es qui sapcha tan

q'us autre no sapch' atrestan.

Doncs chascus en la sa obra

per aytal razon se cobra, 705

quar cert ben fora fortz cauza

q' us hom hagues en cor clauza

tota l'esciens'ab lo sen;

mas ben crei que no ha talen

d'apenre qui no demanda 710

totas cellas res a randa

las qals per se meteys no sab,

e qui d'ayso tem alqun gab,

quar nulls pot saber per se sol

totas las res q'ama ni voi. 715

Per ço qu'aiatz major menbransa

vos donarai aytal semblansa

del parlar qui en doas rimas cor,

si con l'an dich li trobador,

si con «leial», «chascun», «talan», 720

«fin» e «chanson» e «vilan»;

e pot hom dir encara isi:

«Leiau», «tala», «villa» e «fi»,

«chanso», mas aquest parlar jes

con le primiers adretz no es. 725

Ara chascus entendeyre

cui es sabers valeyre

deu ben saber uimay

si con aquest parlar vay,

e con si deu aluoignar, 730

abreviar e variar;

e chascus qu'es fis trobayre

nol deu de sa rima estraire,

ni de la sa drecha via

per rima qui obs li sia. 735

E si ell comensa chanson,

deu continuar sa razon

en aysi com le comensa,

si ell no vol far fallensa;

car may mi play e agrada 740

razos ben continuada

que mot qan alcus los entresca

ab rimas e entrebesca;

e si en la tersa persona

le comence, la razona 745

tota d'aycella maniera

que le comensa e l'enquera;

e si enl prim' o en segonda,

doncha ops q'aisi responda,

e celui nombre q'el en ver 750

y comensa deu mantener.

E nulls per proensal diga

alcun mot frances, qar eniga

es aytal parladura dir

ab la proensal, ses mentir; 755

e a chascun verb son conduch

y don segon que l'ha construch

per los oblics e per los retz

si con enquier lo sieu dretz,

con s'estay en aluoygnamen, 760

encara en abreviamen.

Eu voil qe visi barbarism,

no y meyta ni solecism,

tot que mant trobador prezat

y han en lur chantar pauzat, 765

mas per aqo s'en escuzon

qar qan alcus i fai lo son

chantan lo pot abreviar,

si con se tayn, e aluoygnar.

En vuoill qe en la scrichura 770

meta primamen sa cura.

Encara sia perceubutz

que meta los accens agutz

els greus si con s'esthai

en celui chantar qe fay, 775

en lonch chantar no se luoygn:

mas ieu ami que se poygn

de trobar razon tan gaya

e tan prima q'a totz playa.

Oymay chascus entendenz 780

deu saber verayamenz

qals es l'avinenz parlars

qu'es pro grazitz en chantars,

e si con lo deu retrar

le bos trobayre e menar 785

e si con se deu penre gach

enl trobar de celui empach

de cui hai dith e parlat

e mei q'ieu sai razonat.

E per ayso finiray 790

mon acort com mell sabray

en aysi con lo comensey,

qar, per cert, aysi far dey

si eu vuoill ies prezumir

de ben lo mieu lavor finir, 795

em torn vas lo seygnor Dieu

a lei d'ome de pecat grieu,

qar si diray o hay ren dicha

qui per luy sia contradicha,

lui prech qe m'en deja donar 800

lo sieu perdon e autrejar.

E sopley totz vos, aman,

que qan vos a mi don denan

seretz, dejatz clamar pro me,

qar ieu mi muer: Merce! merce! 805

e qar il mi donec conort

e gieygn de far aquest acord.

Acababa es la doctrina de cort provincial e de vera e rabonable

locucio.