consuleret, quid de iis coniurationis Catilinae sociis fieri placeret, qui
in custodiam traditi essent, factum est, ut duae potissimum sententiae
proponerentur, una D. Silani consulis designati, qui morte multandos illos
censebat, altera C. Caesaris, qui illos publicatis bonis per municipia
Italiae distribueudos ac vinculis sempiternis tenendos existimabat. Cum
autem plures senatores ad C. Caesaris quam ad D. Silani sententiam
inclinare viderentur, M. Cicero ea, quae infra legitur, oratione Silani
sententiam commendare studuit.
Video, patres conscripti, in me omnium vestrum ora atque oculos esse
conversos, video vos non solunn de vestro ac rei publicae, verum etiam, si
id depulsum sit, de meo periculo esse sollicitos. Est mihi iucunda in
malis et grata in dolore vestra erga me voluntas, sed eam, per deos
inmortales, deponite atque obliti salutis meae de vobis ac de vestris
liberis cogitate. Mihi si haec condicio consulatus data est, ut omnis
acerbitates, onunis dolores cruciatusque perferrem, feram non solum
fortiter, verum etiam lubenter, dum modo meis laboribus vobis populoque
Romano dignitas salusque pariatur. Ego sum ille consul, patres
conscripti, cui non forum, iu quo omnis aequitas continetur, non campus
consularibus auspiciis consecratus, non curia, summum auxilium omnium
gentium, non domus, commune perfugium, non lectus ad quietem datus, non
denique haec sedes honoris [sella curulis] umquam vacua mortis periculo
atque insidiis fuit. Ego multa tacui, multa pertuli, multa concessi,
multa meo quodam dolore in vestro timore sanavi. Nunc si hunc exitum
consulatus mei di inmortales esse voluerunt, ut vos populumque Romanum ex
caede miserrima, coniuges liberosque vestros virginesque Vestales ex
acerbissima vexatione, templa atque delubra, hanc pulcherrimam patriam
omnium nostrum ex foedissima flamma, totam Italiam ex bello et vastitate
eriperem, quaecumque mihi uni proponetur fortuna, subeatur. Etenim, si
P. Lentulus suum nomen inductus a vatibus fatale ad perniciem rei publicae
fore putavit, cur ego non laeter meum consulatum ad salutem populi Romani
prope fatalem extitisse? Quare, patres conscripti, consulite vobis,
prospicite patriae, conservate vos, coniuges, liberos fortunasque vestras,
populi Romani nomen salutemque defendite; mihi parcere ac de me cogitare
desinite. Nam primum debeo sperare omnis deos, qui huic urbi praesident,
pro eo mihi, ac mereor, relaturos esse gratiam; deinde, si quid obtigerit,
aequo animo paratoque moriar. Nam neque turpis mors forti viro potest
accidere neque immatura consulari nec misera sapienti. Nec tamen ego sum
ille ferreus, qui fratris carissimi atque amantissimi praesentis maerore
non movear horumque omnium lacrumis, a quibus me circumsessum videtis
Neque meam mentem non domum saepe revocat exanimata uxor et abiecta metu
filia et parvulus filius quem mihi videtur amplecti res publica tamquam ob
sidem consulatus mei, neque ille, qui expectans huius exitum diei stat in
conspectu meo, gener. Moveo his rebus omnibus, sed in eam partem, uti
salvi sint vobiscum omnes, etiamsi me vis aliqua oppresserit, potius, quam
et illi et nos una rei publicae peste pereamus. Quare, patres conscripti,
incumbite ad salutem rei publicae, circumspicite omnes procellas, quae
inpendent, nisi providetis. Non Ti. Gracchus, quod iterum tribunus plebis
fieri voluit, non C. Gracchus, quod agrarios concitare conatus est, non
L. Saturninus, quod C. Memmium occidit, in discrimen aliquod atque in
vestrae severitatis iudicium adduciturtenentur ii, qui ad urbis incendium,
ad vestram omnium caedem, ad Catilinam accipiendum Romae restiterunt,
tenentur litterae, signa, manus, denique unius cuiusque confessio;
sollicitantur Allobroges, servitia excitantur, Catilina accersitur; id est
initum consilium, ut interfectis omnibus nemo ne ad deplorandum quidem
populi Romani nomen atque ad lamentandam tanti imperii calamitatem
relinquatur. Haec omnia indices detulerunt, rei confessi sunt, vos multis
iam iudiciis iudicavistis, primum quod mihi gratias egistis singu laribus
verbis et mea virtute atque diligentia perditorum hominum coniurationem
patefactam esse decrevistis, deinde quod P. Lentulum se abdicare praetura
coegistis, tum quod eum et ceteros, de quibus iudicastis, in custodiam
dandos censuistis, maximeque quod meo nomine supplicationem decrevistis,
qui honos togato habitus ante me est nemini; postremo hesterno die praemia
legatis Allobrogum Titoque Volturcio dedistis amplissima. Quae sunt omnia
eius modi, ut ii, qui in custodiam nominatim dati sunt, sine ulla
dubitatione a vobis damnati esse videantur.
Sed ego institui referre ad vos, patres conscripti, tamquam integrum,
et de facto quid iudicetis, et de poena quid censeatis. Illa praedicam,
quae sunt consulis. Ego magnum in re publica versari furorem et nova
quaedam misceri et concitari mala iam pridem videbam, sed hanc tantam, tam
exitiosam haberi coniurationem a civibus numquam putavi. Nunc quicquid
est, quocumque vestrae mentes inclinant atque sententiae, statuendum vobis
ante noctem est. Quantum facinus ad vos delatum sit, videtis. Huic si
paucos putatis adfines esse, vehementer erratis. Latius opinione
disseminatum est hoc malum; manavit non solum per Italiam, verum etiam
transcendit Alpes et obscure serpens multas iam provincias occupavit. Id
opprimi sustentando aut prolatando nullo pacto potest; quacumque ratione
placet, celeriter vobis vindicandum est.
Video duas adhuc esse sententias, unam D. Silani, qui censet eos, qui
haec delere conati sunt, morte esse multandos, alteram C. Caesaris, qui
mortis poenam removet, ceterorum suppliciorum omnis acerbitates
amplectitur. Uterque et pro sua dignitate et pro rerum magnitudine in
summa severitate versatur. Alter eos, qui nos omnis [, qui populum
Romanum] vita privare conati sunt, qui delere imperium, qui populi Romani
nomen extinguere, punctum temporis frui vita et hoc communi spiritu non
putat oportere atque hoc genus poenae saepe in inprobos civis in hac re
publica esse usurpatum recordatur. Alter intellegit mortem ab dis
inmortalibus non esse supplicii causa constitutam, sed aut necessitatem
naturae aut laborum ac miseriarum quietem esse. Itaque eam sapientes
numquam inviti, fortes saepe etiam lubenter oppetiverunt. Vincula vero,
et ea sempiterna, certe ad singularem poenam nefarii sceleris inventa
sunt. Municipiis dispertiri iubet. Habere videtur ista res iniquitatem,
si imperare velis, difficultatem, si rogare. Decernatur tamen, si placet.
Ego enim suscipiam et, ut spero, reperiam, qui id, quod salutis omnium
causa statueritis, non putent esse suae dignitatis recusare. Adiungit
gravem poenam municipiis, si quis eorum vincula ruperit; horribiles
cnstodias circumdat et dignas scelere hominum perditorum; sancit, ne quis
eorum poenam, quos condemnat, aut per senatum aut per populum levare
possit; eripit etiam spem, quae sola homines in miseriis consolari solet.
Bona praeterea publicari iubet, vitam solam relinquit nefariis hominibus;
quam si eripuisset, multos una dolores animi atque corporis et omnis
scelerum poenas ademisset. Itaque ut aliqua in vita formido inprobis
esset posita apud inferos eius modi quaedam illi antiqui supplicia impiis
constituta esse voluerunt, quod videlicet intellegebant his remotis non
esse mortem ipsam pertimescendam.
Nunc, patres conscripti, ego mea video quid intersit. Si eritis
secuti sententiam C. Caesaris, quoniam hanc is in re publica viam, quae
popularis habetur, secutus est, fortasse minus erunt hoc auctore et
cognitore huiusce sententiae mihi populares impetus pertimescendi; sin
illam alteram, nescio an amplius mihi negotii contrahatur. Sed tamen
meorum periculorum rationes utilitas rei publicae vincat. Habemus enim a
Caesare, sicut ipsius dignitas et maiorum eius amplitudo postulabat,
sententiam tamquam obsidem perpetuae in rem publicam voluntatis.
Intellectum est, quid interesset inter levitatem contionatorum et animum
vere popularem saluti populi consulentem. Video de istis, qui se
populares haberi volunt, abesse non neminem, ne de capite videlicet civium
Romanorum sententiam ferat. Is et nudius tertius in custodiam cives
Romanos dedit et supplicationem mihi decrevit et indices hesterno die
maximis praemiis adfecit. Iam hoc nemini dubium est qui reo custodiam,
quaesitori gratulationem, indici praemium decrerit, quid de tota re et
causa iudicarit. At vero C. Caesar intellegit legem Semproniam esse de
civibus Romanis constitutam; qui autem rei publicae sit hostis, eum civem
esse nullo modo posse; denique ipsum latorem Semproniae legis iniussu
populi poenas rei publicae dependisse. Idem ipsum Lentulum, largitorem et
prodigum, non putat, cum de pernicie populi Romani, exitio huius urbis tam
acerbe, tam crudeliter cogitarit, etiam appellari posse popularem. Itaque
homo mitissimus atque lenissimus non dubitat P. Lentulum aeternis tenebris
vinculisque mandare et sancit in posterum, ne quis huius supplicio levando
se iactare et in pernicie populi Romani posthac popularis esse possit.
Adiungit etiam publicationem bonorum, ut omnis animi cruciatus et corporis
etiam egestas ac mendicitas consequatur.
Quam ob rem, sive hoc statueritis, dederitis mihi comitem ad contionem
populo carum atque iucundum, sive Silani sententiam sequi malueritis,
facile me atque vos a crudelitatis vituperatione populo Romano purgabo
atque obtinebo eam multo leniorem fuisse. Quamquam, patres conscripti,
quae potest esse in tanti sceleris inmanitate punienda crudelitas? Ego
enim de meo sensu iudico. Nam ita mihi salva re publica vobiscum perfrui
liceat, ut ego, quod in hac causa vehementior sum, non atrocitate animi
moveor (quis enim est me mitior?), sed singulari quadam humanitate et
misericordia. Videor enim mihi videre hanc urbem, lucem orbis terrarum
atque arcem omnium gentium, subito uno incendio concidentem, cerno animo
sepulta in patria miseros atque insepultos acervos civium, versatur mihi
ante oculos aspectus Cethegi et furor in vestra caede bacchantis. Cum
vero mihi proposui regnantem Lentulum, sicut ipse se ex fatis sperasse
confessus est, purpuratum esse huic Glabinium, cum exercitu venisse
Catilinam, tum lamentationem matrum familias, tum fugam virginum atque
puerorum ac vexationem virginum Vestalium perhorresco et, quia mihi
vellementer haec videntur misera atque miseranda, idcirco in eos, qui ea
perlicere voluerunt, me severum vehementemque praebeo. Etenim quaero, si
quis pater familias liberis suis a servo interfectis, uxore occisa,
incensa domo supplicium de servo non quam acerbissumum sumpserit, utrum is
clemens ac misericors an inhumanissimus et crudelissimus esse videatur.
Mihi vero inportunus ac ferreus, qui non dolore et cruciatu nocentis suum
dolorem cruciatumque lenierit. Sic nos in his hominibus, qui nos, qui
coniuges, qui liberos nostros trucidare voluerunt, qui singulas unius
cuiusque nostrum domos et hoc universum rei publicae domicilium delere
conati sunt, qui id egerunt, ut gentem Allobrogum in vestigiis huius urbis
atque in einere deflagrati imperii collocarent, si vehementissimi
fuerimus, misericordes habebimur; sin remissiores esse voluerimus, summae
nobis crudelitatis in patriae civiumque pernicie fama subeunda est. Nisi
vero cuipiam L. Caesar, vir fortissimus et amantissimus rei publicae,
crudelior nudius tertius visus est, cum sororis suae, feminae lectissimae,
virum praesentem et audientem vita privandum esse dixit, cum avum suum
iussu consulis interfectum filiumque eius inpuberem legatum a patre missum
in carcere necatum esse dixit. Quorum quod simile factum, quod initum
delendae rei publicae consilium? Largitionis voluntas tum in re publica
versata est et partium quaedam contentio. Atque illo tempore huius avus
Lentuli, vir clarissimus, armatus Gracchum est persecutus. Ille etiam
grave tum vulnus accepit, ne quid de summa re publica deminueretur; hic ad
evertenda rei publicae fundamenta Gallos accersit, servitia concitat,
Catilinam vocat, adtribuit nos trucidandos Cethego et ceteros civis
interficiendos Gfabinio, urbem inflammandam Cassio, totam Italiam
vastandam diri piendamque Catilinae. Vereamini censeo, ne in hoc scelere
tam immani ac nefando nimis aliquid severe statuisse videamini; multo
magis est verendum, ne remissione poenas crudeles in patriam quam ne
severitate animadversionis nimis vehementes in acerbissimos hostis fuisse
videamur.
Sed ea, quae exaudio, patres conscripti, dissimulare non possum.
Iaciuntur enim voces, quae perveniunt ad auris meas eorum, qui vereri
videntur, ut habeam satis praesidii ad ea, quae vos statueritis hodierno
die, transigunda. Omnia et provisa et parata et constituta sunt, patres
conscripti, cum mea summa cura atque diligentia, tum etiam multo maiore
populi Romani ad summum imperium retinendum et ad communes fortunas
conservandas voluntate. Omnes adsunt omnium ordinum homines, omnium
generum, omnium denique aetatum; plenum est forum, plena templa circum
forum, pleni omnes aditus huius templi ac loci. Causa est enim post urbem
conditam haec inventa sola, in qua omnes sentirent unum atque idem praeter
eos, qui cum sibi viderent esse pereundum, cum omnibus potius quam soli
perire voluerunt. Hosce ego homines excipio et secerno lubenter neque in
inproborum civium, sed in acerbissimorum hostium numero habendos puto.
Ceteri vero, di inmortales! qua frequentia, quo studio, qua virtute ad
communem salutem dignitatemque consentiunt! Quid ego hic equites Romanos
commemorem? qui vobis ita summam ordinis consiliique concedunt, ut
vobiscum de amore rei publicae certent; quos ex multorum annorum
dissensione huius ordinis ad societatem concordiamque revocatos hodiernus
dies vobiscum atque haec causa coniungit. Quam si coniunctionem in
consulatu confirmatam meo perpetuam in re publica tenuerimus, confirmo
vobis nullum posthac malum civile ac domesticum ad ullam rei publicae
partem esse venturum. Pari studio defendundae rei publicae convenisse
video tribunos aerarios, fortissimos viros; scribas item universos, quos
cum casu hic dies ad aerarium frequentasset, video ab expectatione sortis
ad salutem com munem esse conversos. Omnis ingenuorum adest multitudo,
etiam tenuissimorum. Quis est enim, cui non haec templa, aspectus urbis,
possessio libertatis, lux denique haec ipsa et [hoc] commune patriae solum
cum sit carum, tum vero dulce atque iucundum? Operae pretium est, patres
conscripti, libertinorum hominum studia cognoscere, qui sua virtute
fortunam huius civitatis consecuti vere hanc suam esse patriam iudicant,
quam quidam hic nati, et summo nati loco, non patriam suam, sed urbem
hostium esse iudicaverunt. Sed quid ego hosce homines ordinesque
commemoro, quos privatae fortunae, quos communis res publica, quos denique
libertas, ea quae dulcissima est, ad salutem patriae defendendam
excitavit? Servus est nemo, qui modo tolerabili condicione sit
servitutis, qui non audaciam civium perhorrescat, qui non haec stare
cupiat, qui non [tantum], quantum audet et quantum potest, conferat ad
communem salutem, voluntatis. Quare si quem vestrum forte commovet hoc,
quod auditum est, lenonem quendam Lentuli concursare circum tabernas,
pretio sperare sollicitari posse animos egentium atque imperitorum, est id
quidem coeptum atque temptatum, sed nulli sunt inventi tam aut fortuna
miseri aut voluntate perditi, qui non illum ipsum sellae atque operis et
quaestus cotidiani locum, qui non cubile ac lectulum suum, qui denique non
cursum hunc otiosum vitac suae salvum esse velint. Multo vero maxima pars
eorum, qui in tabernis sunt, immo vero (id enim potius est dicendum) genus
hoc universum amantissimum est otii. Etenim omne instrumentum, omnis
opera atque quaestus sequentia civium sustentatur, alitur otio; quorum si
quaestus occlusis tabernis minui solet, quid tandem incensis futurum fuit?
Quae cum ita sint, patres conscripti, vobis populi Romani praesidia
non desunt; vos ne populo Romano deesse videamini, providete. Habetis
consulem ex plurimis periculis et insidiis atque ex media morte non ad
vitam suam, sed ad salutem vestram reservatum. Omnes ordines ad
conservandam rem publicam mente, voluntate, studio, virtute, voce
consentiunt. Obsessa facibus et telis impiae coniurationis vobis supplex
manus tendit patria communis, vobis se, vobis vitam omnium civium, vobis
arcem et Capitolium, vobis aras Penatium, vobis illum ignem Vestae
sempiternum, vobis omnium deorum templa atque delubra, vobis muros atque
urbis tecta commendat. Praeterea de vestra vita, de coniugum vestrarum
atque liberorum anima, de fortunis omuium, de sedibus, de focis vestris
hodierno die vobis iudicandum est. Habetis ducem memorem vestri, oblitum
sui, quae non semper facultas datur, habetis omnis ordines, omnis homines,
universum populum Romanum, id quod in civili causa hodierno die primum
videmus, unum atque idem sentientem. Cogitate, quantis laboribus fundatum
imperium, quanta virtute stabilitam libertatem, quanta deorum benignitate
auctas exaggeratasque fortunas una nox paene delerit. Id ne umquam
posthac non modo [non] confici, sed ne cogitari quidem possit a civibus,
hodierno die providendum est. Atque haec, non ut vos, qui mihi studio
paene praecurritis, excitarem, locutus sum, sed ut mea vox, quae debet
esse in re publica princeps, officio functa consulari videretur.
Nunc, antequam ad sententiam redeo, de me pauca dicam. Ego, quanta
manus est coniuratorum, quam videtis esse permagnam, tantam me inimicorum
multitudinem suscepisse video; sed eam esse iudico turpem et infirmam et
[contemptam et] abiectam. Quodsi aliquando alicuius furore et scelere
concitata manus ista plus valuerit quam vestra ac rei publicae dignitas,
me tamen meorum factorum atque consiliorum numquam, patres conscripti,
paenitebit. Etenim mors, quam illi [mihi] fortasse minitantur, omnibus
est parata; vitae tantam laudem, quanta vos me vestris decretis
honestastis, nemo est adsecutus. Ceteris enim bene gesta, mihi uni
conservata re publica gratulationem decrevistis. Sit Scipio clarus ille,
cuius consilio atque virtute Hannibal in Africam redire atque [ex] Italia
decedere coactus est, ornetur alter eximia laude Africanus, qui duas urbes
huic imperio infestissimas, Carthaginem Numantiamque, delevit, habeatur
vir egregius Paulus ille, cuius currum rex potentissimus quondam et no
bilissimus Perses honestavit, sit aeterna gloria Marius, qui bis Italiam
obsidione et metu servitutis liberavit, anteponatur omnibus Pompeius,
cuius res gestae atque virtutes isdem quibus solis cursus regionibus ac
terminis continentur; erit profecto inter horum laudes aliquid loci
nostrae gloriae, nisi forte maius est patefacere nobis provincias, quo
exire possimus, quam curare, ut etiam illi, qui absunt, habeant, quo
victores revertantur. Quamquam est uno loco condicio melior externae
victoriae quam domesticae, quod hostes alienigenae aut oppressi serviunt
aut recepti [in amicitiam] beneficio se obligatos putant; qui autem ex
numero civium dementia aliqua depravati hostes patriae semel esse
coeperunt, eos cum a pernicie rei publicae reppuleris, nec vi coercere nec
beneficio placare possis. Quare mihi cum perditis civibus aeternum bellum
susceptum esse video. Id ego vestro bonorumque omnium auxilio memoriaque
tantorum periculorum, quae non modo in hoc populo, qui servatus est, sed
in omnium gentium sermonibus ac mentibus semper haerebit, a me atque a
meis facile propulsari posse confido. Neque ulla profecto tanta vis
reperietur, quae coniunctionem vestram equitumque Romanorum et tantam
conspirationem bonorum omnium confringere et labefactare possit.
Quae cum ita sint, pro imperio, pro exercitu, pro provincia, quam
neglexi, pro triumpho ceterisque laudis insignibus, quae sunt a me propter
urbis vestraeque salutis custodiam repudiata, pro clientelis hospitiisque
provincialibus, quae tamen urbanis opibus non minore labore tueor quam
comparo, pro his igitur omnibus rebus, pro meis in vos singularibus
studiis proque hac, quam perspicitis, ad conservandam rem publicam
diligentia nihil a vobis nisi huius temporis totiusque mei consulatus
memoriam postulo; quae dunn erit in vestris fixa mentibus, tutissimo me
muro saeptum esse arbitrabor. Quodsi meam spem vis inproborum fefellerit
atque superaverit, commendo vobis parvum meum filium, cui profecto satis
erit praesidii non solum ad salutem, verum etiam ad dignitatem, si eius,
qui haec omnia suo solius periculo conservarit, illum filium esse
memineritis. Quapropter de summa salute vestra populique Romani, de
vestris coniugibus ac liberis, de aris ac focis, de fanis atque templis de
totius urbis tectis ac sedibus, de imperio ac libertate, de salute
Italiae, de universa re publica decernite diligenter, ut instituistis, ac
fortiter. Habetis eum consulem, qui et parere vestris decretis non
dubitet et ea, quae statueritis, quoad vivet, defendere et per se ipsum
praestare possit.