For ús, dy ’t yn steat binne ús in oersjoch to foarmjen fen hwet barde
yn de tiden, dy ’t aldergeloks efter ús lizze, en dy ’t as strange
ierdske rjochters oan to wizen witte, hwet yn dieden fen ’t forline
krêftich wier ef ôf to karren, moat it wol makliker wêze as for de
ljuwe eartiids, der hichte fen to krijen hokker gefaren yn de neiste
jierren foarâl fen ús mijd wirde moatte. Hwent mei in minske, âlder
wirdend en jimmerwer nije ûnderfining en wizens garjend, sims
fortretlik wirde, as er werom tinkt oan misslaggen, lang forlyn fen him
bigien, en mei hy sa altyd wer klearder ynsjên, hwerfor er him letter
to wacht to nimmen hat, mear is dit yette wier for in hiel folts, dat
ommers net bistiet út ien libben mei ien ûnderfining, mar earder neamd
wirde moat in mienskip fen minsken, tige forskillend yn fieling en
tinken, mei ryk forskaet fen bifinen dos ek.
Hwet ús taelstriid oanbilanget, bûten in pear ûnbitsjuttende
tsjinslaggen, dy ’t jimmer to forklearjen wiernen troch ûnginstige,
tidelike omstânnichheden en dy’t gjin bliuwende wearde hawwe, wiernen
der oant nou ta gjin wichtige tsjoede ynfloeden mei earnstige gefolgen,
dy ’t ús de eagen iepenje koene for gefaren, dy ’t ús bidrigen sûnder
det wy it sels wisten. Mar hiel oars stiet it mei ús frijdom, dy ’t wy
al sokke lange ieuwen misse en dy ’t net bilies jown hat as nei tiden
fen hjitte striid, hwerfen ek wy yet leare kinne.
It frysk karakter den is yn ’t earste plak krêftich yn dizze
bitsjutting, det in Fries maklik alles, hwet yn striid is mei syn
persoanlike opfetting, minderweardich achtet en, oertsjûge fen de
treflikens fen syn eigen ynsjoch, fen gjin rêst en frede wit ear ’t it
libben alhiel sa rint, as neffens syn bitinken it bêste is. Great
forskeel lit dit foartdalik sjên mei somliker súdlike foltsen, hwaens
winsk it like goed is hjar nea net to skikken en yn alles hjar eigen
sin troch to setten, mar dy ’t bitrouwend op it fielen mear as op it
tinken, meast to wirk geane neffens de tafallige rite fen in amerij,
sûnder djip nei to tinken oer de inerlike wearde fen hjar doel. In
Fries is nou ienris, allicht oarspronkelik dêrta twongen troch de
oerstjûre wiksel fen waer en wyn yn dizze kontreijen, wend by alles
hwerfen er it great bilang fielt, lang nei to mimerjen en jamk al to
soarchfâldich it for en tsjin to hifkjen, sadet by dit stil en rêstich
libjend folts de inerlike striid meast wol minder forheftich, mar dêrom
net minder djip en binammen langer fen dûr is as hwer de sinne
krêftiger hearsket; earst as it tinken net komme kin ta in útkomst,
rieplachtsje wy de fieling en litte oan dizze it lêste wird. Mar as wy
der einlings nei lange dagen fen stadige striid, ta oergien binne in
bislút to nimmen, den wolle wy faken jerne miene, det krekt om ’t wy sa
soarchfâldich it goed en tsjoed hifke hawwe, dit bislút nou ek tsjûget
fen wiis ynsjoch en, leauwend oan de alles-oerljochtsjende treflikens
fen ús eigen opfetting, geane wy mei moed en foarâl mei selsbitrouwen
elts tomjitte, dy ’t it weaget oer sok in wichtige saek in oare miening
to hawwen as wy, om’t wy hjir dochs, lyk as wy eltsenien hearre litte,
sok in bisûndere stúdzje fen makke hawwe. Hiene wy nou yet hwet mear
forstân, den scoene wy by ús sels tajaen, det de oar dy ’t ommers fen
deselde stamme is, sûnder mis allike min in bilangryk bigjinsel
fordigenje scil, as ek hy dêr net lang-rêstich en
forstânnich-birekkenjend oer neiprakkesearre hie, sadet wy wol fier fen
dy oar ûnskiklik to bijegenjen, minlik en fordildich oanhearre scoene,
hwet der wol to sizzen wier for syn opfetting, om dêrnei yet ris nei to
gean, ef hwet wy seinen den dochs sikersonk minder folmakke wier, as wy
sels wol hawwe woene en sa faeks ringen wer fen nijs oan to bigjinnen.
Mar—aldergeloks hie ik hast sein—sok in folslein forstân bitochten de
goaden ús net, det neist it tinken for it fielen gjin romte mear wêze
scoe; hawwe wy ienris in bislút nommen, woloan, den is dit in útdragen
saek for ús wirden en den jowe wy hommels oan ús fielen sok in
oerstjelpjende krêft, det as immen it bistiet tsjin ús miening op to
kommen, wy him skildich achtsje oan misledigjen fen de persoanlike
hilligens en mei in suchtsjend sizzen: „As hy him den net bikeare litte
wol, ja, den bliuwt allinne de striid mear oer”, wirdt der den in
bigjinseloarloch oankindige, dy ’t almeast net mijen, mar fûleindich
fen aerd is.
Mei der immen wêze dy ’t by dizze teoretyske biskôging net neilitte kin
efkes meilydsum to glimkjen en miene, det immen dy ’t der sa oer
redendielt net foldwaende op ’e hichte is mei it wiere wêzen fen ús
folksaerd, him wiis ik nei de mistreastige en fortretlike praktyk fen
ús skiednis, binammen nei it neargeastige diel, hweryn forhelle wirdt
ho ’t Fryslân syn frijdom forlear. Sims, lêzend fen de Middelieuwen fen
ús lân, wirdt it forskaet en de drokte fen de partijen sa
forbjusterjend, det men sin kriget, oan to nimmen, det dodestiids elts
mar tsjinne syn eigen bilangen, en him inkeld oansleat by ien fen de
meast mânske partijen, as it persoanlik foardiel it sa woe; yn dizze
skimerige dagen uteret him klear de net to teamjen drang nei striid, dy
’t altyd diel wier fen ús wêzen, noutiids net sa dúdlik mear, omdet
like goed yn de greate mienskip as yn bisletten forienings, der folle
drige wirdt mei minder nochlike straffen, dy ’t sok in utering fen
striidsin witte tsjin to gean en sa de langstme sels machtleas to
meitsjen. Bûtendat wist men yn dy skiere dagen net fen saneamde
biskaving, hwerfen men wol ris lústere hat, det hja de measte minsken
it alderrouste wit to binimmen, al komme wy yn de lêste moannen lokkich
wer hwet skeptysker tsjinoer sok ûnbiroaid praet to stean, omdet wy der
einlings hichte fen krije ho ’t dizze biskaving inkeld bliuwt in ding
fen de bûtenkant en dos fen minder biteikenis; det dêrtsjinoer de
machtichste minskelike langstmen jimmer deselde bleaun binne en bliuwe
scille, wachtsjend allinne op in skok, om hjar wer mei skriklike krêft
to ûntjaen. Sa fine wy dêr yn de drôve skiednis fen ús lân in swier
biwiis, det in Fries jimmer twongen wirdt ta striid, om ’t er syn
persoanlik tinken, hwerfen er wit det it greate weardij hat, biwarje
wol tsjin eltse twang, eltse oanfal, eltse ynfloed sels fen bûten, en
omdet er libbet yn ’t formidden fen syn lânsljuwe, striidt er sûnder
ophâlden tsjin minsken fen deselde stamme.
Tige earnstich liket nou hommels hiel de saek ús forhearde eagen ta;
moedleas is wis it bitinken, det fen hiel ús bisiikjen mar in bytsje,
to min sels, to ljochte komme kin, hwent frjeonskip, as dêr ’t ik op
wiisde oan ’t ein fen myn earste haedstik, mei mûlk wêze twisken
minsken mei itselde doel, dy ’t wend binne mei eltsoar to wirkjen en
folle omgong hawwe mei eltsoar, twisken alle ljuwe fen hiel in folts,
dy’t eltsoar faken net earder sjogge, as hwennear hja al as fijân tinke
en hânnelje, frjeonskip ta stân to bringen, soks liket sikersonk dochs
wol bjuster slim.
—Mar, sa forfettet de stimme nei ús wiidweidich forhelle to hawwen oer
forskate lytsgeastige, mar dêrom net minder fûleindige rûzjes: as de
hollânske greven kamen, den wier meastentiids dalik hiel it folts wer
ien...
Dat is it hwet wy forgeaten, myn frjeonen: det wy better dwaen scoene,
mei, as wy dochs sjogge, det ús miening net troch it greatste diel fen
it folts oernomd wirdt, net to bisiikjen steech troch to setten,
hwerfen wy nou ienris mienden, det it it bêste wier, mar ús del to jaen
by it bislút fen de measten, sadré wy oertsjûge binne, det dizze it
selde for ’t forstân krigen hawwe as wy: det nammentlik eltse striid
binnen de poarten ûnforstânnich is en yet slimmer, as der bûten de
poarte immen stiet, dy ’t war docht ús ljeave stêd to oermasterjen.
Litte wy dos jimmer bitinke, det yn dagen fen striid mei it frjemde,
lyk as wy lang al bilibben en sûnder twivel yet lang meimeitsje moatte,
it forkeard en tsjoed for ús mien doel wêze scoe to dwaen, eft sok in
striid net bistie; litte wy fierders soargjend tinke om de treflikste
wapens en de krêftichste striidhynzers, wy allegearre, hwaens wirk is
for de bloei fen ús tael, om skielk as wy wer byeltsoar binne,
bitrouwend ek op it goede ynsjoch fen oaren, nei to kommen hwet
goedkard wirdt fen de measten. Yn lânnen om ús hinne swije de partidige
stitnmen, en wirket men ienriedich mei en neist eltsoar, omdet men wol
wit ho ’t inerlike striid ek hjar, dy ’t it bêste wolle, de dea dwaen
kin; scille wy dit foarbyld folgje, bitinkend det al ieuwen ek ús
striid geande is en de eigen tael yn gefaer, ef scille wy foartfarre
mei faken lytsgeastige strideraesjes?
Litte wy wer neigean: wy stride for in ljeafde en in djûr bigjinsel,
hwerfen de oertsjûging ús machtige krêften tafoeget, wy steane neist
eltsoar iendrachtich en ienriedich fen wyt en fen wollen, towile men yn
Hollân faeks ús streevjen mei weardearring oanskôgje scil; dit alles
ûnthjit wol folle, mar tsjinoer ien dy ’t petearret yn ús tael steane
fiif-en-tweintich dy ’t heech hâlde de sprake fen it ryk. Sa, scille de
moedleazen sizze, binne wy yet net wis fen de oerwinning...
Alwer bitwing ik myn oanstriid dizze minsken hird to fallen, dy to
folle tinke, mar to min ef forkeard fiele, en wer scil ik, dy ’t er
sels forwûndere oer bin, det ik sa forstânnich en birekkenjend wit to
skriuwen, my ynbine; for de twade kear siz ik: sûnder folle ynspanning
ûntwikkelje wy yet mear krêften.
Faek wier ik binijd as ik, lêzend in Hollânsk letterkindich tiidskrift,
jimmer wer foun in waerme en moaije ljeafde for de sudeliker ljuwe fen
hollânske stamme: de Flaemsken, op hwaens rjochten en krêftige striid
for hjar tael men aloan wist to wizen mei minlike ljeafde en djip-geand
ynsjoch, wylst men for de fryske saek, dy ’t dochs wis mear biwûndering
fortsjinnet, omdet ús tael yn hjar slimme striid net stipe wirdt fen in
machtige sister oer de grinzen, gjin wird fen weardearring oer hie. It
is dúdlik, det de moaijens fen skriftenkennisse op sok in saek dochs
mar in bytsje ynfloed útoefenje mei, omdet de taelstriid hielendal los
fen de letterkindige kwesje biskôge heart to wirden; hwent is yn
heechste ynstânsje de letterkinde net in wirk fen de minsken, mar de
tael in goadebern? Moat der den socht wirde nei in better forklearring,
den liket dit wol de oannimmelikste, det wylst de Flaemsken jimmer
folle ynnimmends fen hjar hearre lieten, wy Friezen, forneamd om ús
stilswijen, ek hwer ’t it gjin foech jowt, ljeaver stil ús wegen
gyngen, en al wierne wy der tige mei ynnommen as wy bilangstelling ef
eat hwet dêrop like, for ús saek oan ’e oare ich fen de sudersé mienden
to merkbiten, it ús dochs ûnweardich achten sels dizze bilangstelling
oan to fiterjen. Mar dochs, al weardearje ik dizze ynbânnigens ek tige,
omdet ik sok in dwaen fiel as eat krêftichs en dos eat moais, bin ik
fen bitinken det wy, sûnder kwea to dwaen oan de bigjinsels, dy ’t wy
foarsteane, gerêst yn Hollân hwet mear fen ús hearre litte kinne; dêr
scille bûten de Friezen dochs ek wol somlike oaren tahâlde, dy ’t as
hja fornimme hwet wy ús rjochten achtsje en hja foar ’t forstân krije,
det al bliuwt lyts de macht fen ús tael, hja dochs like goed sprake is
as it Hollânsk, yn steat binne mei ús mei to fielen for de moaijens fen
ús ljeafde, al kinne hja, salang al ús rjochten net yn acht nommen
wirde, tinkelik op taelgebiet gjin frjeonen fen uzes wêze. It scoe my
al tige nij dwaen, as der, hwennear wy mear fen ús hearre lieten en mei
mear klam ús saek bipleiten, wer twa partijen ûntstiene, hwertwisken de
skied lyk foel mei de politike grins (men tinke hjirby oan hwet yn
Ingelân barde: de Unionisten yn hjar forset tsjin de liberalen, dy ’t
opkamen for it Ierske _home rule_), en hwerfen ien de fryske saek, wier
it den ek net mei fjûr, bistride scoe. Sûnder twivel scoe der nea net
folle fen sokke partijen to fornimmen wêze, al bliuwt der gefaer
bistean, det, as wy foarderen mei ús striid, somlike ljuwe, dy ’t net
foar ’t forstân krije kinne, det wy in geef en soun diel fen it ryk
útmeitsje scille, as men ús folsleine frijichheit jowt yn taelsaken,
wer bigounen to roppen fen provinsialisme en mear sok moais.—
Wy binne miskien der to folle yn biwend by de namme „Fryslân” to tinken
oan it haedlân twisken Dokkumer Nije Silen en Starum, Harns en de
Stellingwerven; it mei wier wêze det dêrre de measte Frysk pratende
ljuwe toevje en de libbenskrêften fen de sprake dêr as needsakelik
gefolch it meast forneare kinne, dochs wenje der, lyk as ús bikend
wirden wêze mei yn de lêste jierren, nou ’t dizze saek aldergeloks mear
ta hjar rjocht komt, yn it Westen fen Sleeswyk ljuwe bisibbe mei ús yn
bloed en tael—in earmtlik oerskot wol fen hwet ienris Magna Frisia
wier, mar wezentlik dochs ús broerren, fen hwa ’t wy inkeld al hâlde
omdet hja, allyk in lyts, mar fleurich-grien eilân yn
forheftich-weagjende sé, ienlik stean bleauwen. De njonkenlytsen
forneamde oprop fen ’e hear De Clercq, ien fen de moaiste dieden den
ek, hwerop wy yn de lêste jierren romje koene, hat einlings nije
oansluting ta stân brocht twisken de West- en Noardfriezen, dy ’t yet
mear it karakter fen in frjeonebân krige do ’t somliken fen ús fryske
foarmannen der oer gear kommen wierne, persoanlik dizze fiere, mar ús
dêrom net minder ljeave sibben to bisiikjen. Ek for ús scoe it spitich
en neidielich tagelyk wêze as it fryske libben, dat dêr sa moai oan ’t
bloeijen wier en ús herte fornoege, to neate gean moast yn dizze
oarloch, omdet der sikersonk mear for it bihâld en it foartsterkjen for
de tael dien waerd, as men easkje mocht en forwachtsje koe by sok in
lyts tal minsken ûnder dútsk regear, ja sels nei forhâlding mear as by
ús, dy ’t dochs, foarâl yn in hopen ta weismiten kearde rymkes, der
jamk sa heech fen opjowe, hofolle wy for ús tael oer hawwe (it
merkteiken is tjinwirdich „ynmoai”, for in tweintichtal jierren wier it
fêst „swietlûdich”; ek hjir in twingende moade!).
It is ús plicht, dêroer to weitsjen, yn safier wy dêrta yn steat binne,
hwent in earnstich forlies scoe it for ús wêze as ek dit fiere, frisse
libben dat ús altyd wer wytge fen tiden, do ’t ús lân machtich wier en
sa ek ús moanne ta moedige dieden, for goed daet waerd en tige scoene
wy hjar misse, dizze broerren mei hjar kleare, blauwe eagen en blond
hier, dy ’t gâns mear as wy sels yn uterlik de âlde Friezen lyk
bleauwen.
Mar al is tichter oansluting fen West- en Noardfriezen for beide fen
greate sedelike wearde, it scoe tsjûgje fen leffens en strang to
kastijen selssucht, as wy forwachten, det dizze warbere striders, dy’t
sels al sa danich to fjochtsjen hawwe tsjin de ôfbrekkende macht fen
Deensk en Dútsk ús, dy ’t folle sterker stean moasten as hja, stypje
koenen yn de striid tsjin it Hollânsk. Earder scille wy ús der op ré
meitsje moatte, om, hwennear de tastân fen ús eigen tael it talit, hjar
by to stean yn ûnderskate opsichten, al is dit fensels in soarch fen de
fiere takomst; hwent jimmer bliuwt it for ús in saek fen great bilang,
det dêr yn ’t Noarden fen Dútsklân ljuwe wenje, dy ’t rekkene wirde
kinne ta de fryske stamme,—letter sjocht men soks faeks better yn as
nou.
Underwiles wirde wy troch de wolkomme oansluting by ús fryske broerren
yn ’t Noarden dos neat net sterker yn ús striid tsjin in frjemde tael
yn ús eigen lân; wy scille yet siikje moatte nei bounsnoaten, dy ’t,
howol hja to ’n earsten ús net hoechden to stypjen, omdet ek sûnder
hjar helpe ús saek yet net hopeleas liket, dochs mocht it ris bigjinne
to knipen, ús krêftich byspringe kinne, in soarte fen reserve dos.
Dizze bounsnoaten moatte minsken wêze, hwaens aerd en karakter nei
bisibbe binne oan dat fen ús folts, omdet in mieningsskeel, útdijend
faeks ta striid mei dizze helpers for ús sels sa fordjerlik wirde koe,
det wy fen ús doel fierder ôfstaet waerden as ea foartiids, en moatte
yn steat wêze mei to fielen yn ús geastelik bistean, omdet as wy mei
fjûr in saek fordigenen, fen hjarren waerme bystân wachtsjend, wylst wy
al ringen yn pleats dêrfen in kâlde, ûnforskillige hâlding by hjar
merkbite moasten, dit faeks great neidiel dwaen koe oan de frjeonskip.
Dizze bounsnoaten moatte minsken wêze mei frysk bloed, omdet in boun
ûntstien út suvere birekkening, sûnder ynlike fieling, it waerme libben
mist, dat it bliuwend meitsje kin en tideliker is as it wifste
simmerblomt, mar ien twisken broerren fen it selde hûs for beide net
oars meibringe kin as seine en wolfeart. Dizze bounsnoaten moatte, ho
machtich en great, yn haedsaek deselde bilangen hawwe as wy, biwenners
fen in útherne fen de wrâld, hwent wy wolle net út it each forlieze de
wirdij fen it sizzen, earder yn oar forbân al oanhelle, det lokkich to
priizgjen binne hwa ’t mei eltsoar gean, dêrta twongen fen hjar ljeafde
en hjar bilangen.
Dizze bounsnoaten moatte minsken wêze mei in tael, dy ’t yn rju folle
punten liket op dy ’t wy sa trou biwarren, omdet in dúdlik biwiis fen
us bisibbens nedich is for folle ljuwe, dy ’t earst frjemd foar hjar
fiere sibben stean scoenen; en it is winskelik det hja wenje yn oarden,
dy ’t net to fier fen uzes lizze. Mar hwet fen it aldermeaste bilang
is: hja moatte oertsjûgjende bliken jown hawwe to fielen for de
rjochten fen lytse foltsen en hjar tael, en de moed hawwe dizze fieling
to fordigenjen, hokke machtige fijânnen der dêrom ek tsjin hjar
opstienen. Dit binne wichtige bitingsten, en dochs mei net ien dêrfen
forwaerloazge wirde omdet men maklik ynsjocht, det it better is allinne
stean to bliuwen yn de swiere striid, sûnder to rekkenjen op de stipe
fen oaren, as fen yens bounsnoaten mar healwei folge to wirden, sadet
der al licht wriuwing mei hjar ûntstiet en de frjeonskip forkoellet ta
ûnforskilligens, en út wrok oer dizze ûnforskilligens sels foroaret yn
hate, hwet earnstige gefolgen meibringt. Mislearret it ús dos sokke
bounsnoaten for ús to winnen, den binne wy, ho ’t it de moedleazen
ûnder ús ek moeit, oanwiisd op eigen krêften en allinne scille wy
fierders hawwe to striden, oant wy warrich binne en langje nei rêst,
oant it ein komt det wy ús sin krije, ef oan de binijde wrâld sjên
litten hawwe, ho ’t ien fen hjar heechstbijierre talen en dêrnei faeks
ek ien fen hjar âldste foltsen de wei nei Walhalla bireizget.
Mar sikerwier, dit liket net nedich: hwent blyn moasten wy wol wêze, as
wy net seagen ho ’t der jinsen oan ’e oare ich fen de Noardsé wennet in
folts dat, al hat it tsjinwirdich ek in hillige striid to fieren for
syn bistean en it bihâld fen it plak, dat it ûnder de greate machten
fen dizze ierde ynnimt, lyk as oant nou ta jimmer yn syn romrofte
skiednis, it witte scil to winnen fen hwa syn greatste bigjinsels en
syn wichtichste bilangen bidrigen. De fryske foarmannen hienen it by ’t
rjochte ein, do ’t hja der op wiisden, det wy fen Ingelân ginstiger
omstânnichheden for ús tael to wachtsjen hienen; troch syn sedelike
stipe koene wy folle bidije, al hoecht de oansluting twisken dit folts
en ús to ’n earsten net to binend to wêzen, omdet wy ommers stride net
for de frijdom fen in lân, mar for de rjochten fen in tael en wy, lyk
as boppe al mei klam sein waerd, yn it gefal, det wy dêr jinsen greate
bilangstelling for ús saek machtich wirde koene, sok in stipe mear to
biskôgjen hawwe as reserve, hwennear somliken hjar ris op hinderlike
wize mei ús bilangen bimoeije woenen, en net as gewoane, wiere
striidkrêften. Wy Friezen geane ús eigen wei en scille dy jimmer gean,
mar binne altyd leard forsichtich to wêzen en hawwe neat gjin sin om
skielk, as men in grou berchblok op ús paed delkeile mocht, der mei
bilitsen antlit nei to sjên en—wol it meast to forspijen ding, det in
Fries him foar de geast krije kin—sels twongen to wirden in sydpaedtsje
yn to slaen. En fen hokker kant men den de saek ek biskôgje wol, jimmer
wirdt it ús dúdliker, det wy oanwiisd binne op Ingelân, dat wis wol
genôch krêften hat, hwerfen it biwûnderjen as wy sels moedleas wirde
mochten, ús wer treastgje en opfleurje kin.
Hwent yet wit men to forheljen, ho ’t lange tiden lyn fen it fêstelân
mânske striderskloften teagen en weiswalken oer de woelige weagen, oant
der opriisde in lân, dat yn syn fruchtbere mieden folle wolstân ûnthiet
en hjar, wend oan de earmtlikens fen hjar bertegea, hwer ’t jamk krapte
wier en brek troch oerbifolking, útnoege dêr hjar stevige wenten to
bouwen; de swalkers hawwe de ynlânske stammen, dy ’t yn hjar
machtichste dagen for de Romers net wieken, fordreaun nei de fierste
hernen fen it greate eilân en wiernen ieuwen lang hearskers. Do’t hja
einlings bilies jaen moasten for hwa kamen út it Suden, bleauwen hja
yet in bisjuttend diel fen it ingelske folts, al moasten hja to’n
earsten machtleas oansjên, ho ’t it regear oergyng yn hânnen fen ljuwe,
hjar frjemd yn sprake en seden. En wytgjend wiist de skiednisskriuwer
ús derop, det ûnder hjarren dy ’t út de swart-skaedzjende bosken
weireizgen oer it warbere wiid, om op it eilân to hearskjen oant
machtiger stammen kamen, mei hwa ’t hja ringen torane scoenen ta ien
krêftich folts, ek folle Friezen wierne. Al sweijen wy oer dy bisibbens
lange jierren, omdet it net yn ús aerd leit minsken, dy ’t út hjar sels
net by ús komme, om bilangstelling en mear to freegjen, dit bliuwt
dêrom net minder wier, det fen forskate Ingelsken it âlde Fryslân it
stamlân is; al slomme de nei eltsoar lûkende fieling ek in hiele rek,
hja wachtet der allinnich op wekke to wirden en troch de rêst oansterke
scil hja yet krêftiger wêze. Forkeard en ûnwird is den ek it dwaen fen
somliken, dy ’t wylst hja dochs witte det Friezen sterk hingje oan hwa
’t it bloed hjar bynt, wirden sizze hwerút men ofliede mei, det hja fen
ús, dy ’t der rounom for oanskreaun steane, det wy der fij fen binne in
blêd for de mûle to nimmen, forwachtsje in nearzich en lef stilswijen,
in ûnforskillich oanskôgjen fen dizze wichtige, hwent de earste
biskavingsbigjinsels oanbilangjende striid.
En yn it stik fen tael-bisibbens, hawwe wy ús der al lang net op
foarstean litten det hja yn ûnderskate bilangrike punten sterk oan uzes
tinke liet, ho ’t wy den sims ek stien hawwe ûnder ynfloed fen it
opskouwende Hollânsk en ús broerren oan ’e oare kant fen de Noardsé
heappen wirden oernamen fen latynske komôf? Den is yn haedsaek it aerd,
it karakter fen it ingelske folts en uzes itselde: beide like
birekkenjend, lang hifkjend it goed en tsjoed fen hwet men ûndernimme
wol, mar den ek rjocht oanstjûrend op it doel, sûnder yen dêrby fen
tsjinslaggen en tsjinwirking fen oaren forbjusterje to litten; dêrneist
itselde wêzen yn langstme en bigearte, dy ’t fen beiden lang yn hjar
utering tsjinkeard wirde, mar ienris fen bânnen ûntslein ek ninter it
hearskjen oerjowe. Den de gelikens yn bilangen: wy Friezen dy ’t yn de
striid for de rjochten, dy ’t wy to fordigenjen hawwe yn it stik fen
tael jerne rekkenje woenen op krêftige stipe fen it folts, for hwaens
wird men wend is oandacht en earbied oer to hawwen, wylst hja fornoege
wêze scille, as hja witte, det oan ’e oare ich fen de skiedende sé in
folts wennet, dat utering jaen scil oan syn tankberens for hjar
sedelike stipe, hwer soks foech jowt: sa wirdt it ús dúdlik, det dizze
de bounsnoaten wiernen, nei hwa ’t langjend en fortretlik fen twivel de
moedleazen ûnder ús sochten—en earlik en iepen sein, hwa ûnder ús, dy
’t nea net soarch hie oer de ôfrin fen de striid?
De wichtige frage, dy ’t goed en folslein biandere wirde moat, omdet
dêr sa folle bilangryks fen ôf hinget, bliuwt dos dizze: ho bringe wy
tichter en steviger oansluting mei Ingelân ta stân?
Al is dizze langstme nei tichter oansluting by it lân oer de sé yet nea
net mei de dúdlikens utere, dy ’t ik miende ek hjir biwarje to moatten,
dochs kin en mei ik net sizze de earste west to hawwen dy ’t hjar
fielde, omdet der yn de skiednis fen ús taelbiweging fen de lêste
jierren bliken binne to finen, det noch oan ingelske en fryske
taelkindigen, noch oan in diel fen ús folts, nij is hwet ik niis
útspriek. Twa dingen wol ik op wize, dy ’t der neffens myn bitinken fen
tsjûgje, det sok in oansluting net lang mear op hjar wachtsje litte
scil, en dy ’t sadwaende fen like folle bilang binne for ús taelstriid
as hja fortuten dien hawwe en dwaen scille for de bloei fen de fryske
taelwittenskip.
Neidet dûrjende de hiele njoggentjinde ieu de stúdzje fen dizze
taelwittenskip en -skiednis for fierwei it greatste diel bioefene wier
fen dútske learden, fen Friezen mar for in lyts diel, wylst men mar
komselden in ingelske namme neamen hearde, is hjiryn mei en koart nei
it bigjin fen de tweintichste ieu in bitsjuttende foroaring kommen. De
Dútskers geane fierder mei hjar oandacht ús tale ta te wijen, yn safier
hja piele mei djip-geande taelstúdzje, al wit it jonger slachte net
mear dy krêften to ûntwikkeljen, hweroan wy njonkenlytsen by de dútske
learden wend wiernen, wylst yn Fryslân de bêste en dreechste
tael-bioefeners as hjar bitinken uterje, det dizze for ús tael sa
bilangrike stúdzje like folle en mear forsoarge heart to wirden fen
soannen út it eigen lân as fen ús eastlike bûrljue en—tige wichtich
forskynsel dit—der yn Ingelân somliken bigjinne mei oandacht de
oplibbing fen Frysk to folgjen. En nou is it treastelik to sjên, ho ’t
foartdalik de oansluting twisken de fryske en ingelske learden ta stân
komt, hwerfen by de Dútskers, hwaens wirk dochs hwet dit oanbilanget
tige to achtsjen en wirdearjen is, nea net praet wêst hie, alteast
hyn-efte-nei net yn dy miette, as wy tsjinwirdich mei de minsken út it
West waernimme. Yn dit forbân heart foarâl neamd to wirden it
trijemanskip De Clercq-Sipma-Craigie, hwerfen op dit gebiet, lyk as
bikend is, noutiids fierwei de measte krêft útgiet, sadet der alle
reden is oan to nimmen, det wy oer it plak fen it Frysk yn de
indogermaenske talen en net minder oer de forhâlding fen de fryske
„dialekten” nou de klearrichheit krije scille, hwernei al sokke lange
tiden winske waerd. En sa komt den út it greate ryk yn 1909 Dr. Craigie
oer nei syn fryske frjeonen om yn it lân sels nei de sprake, hwerfor hy
folle bilangstelling fielt, ûndersiik to dwaen en safolle mûlk mei hjar
wêzen op ’e hichte to kommen, hweryn hy op biwûnderenswirde wize
slagget; as gefolch dêrfen forskynt yn 1913 fen de hân fen in Fries,
nou de hear P. Sipma, de bêste biskriuwing fen it lûdwêzen fen ús tael
en spraekleare fen it Frysk, dy ’t wy oant nou ta ûnder eagen krige
hawwe, en diz’ kear howol it in wittenskiplik wirk is fen bûtengewoane
wirdij, net mear earne yn Dútsklân ef yn de Dútske tael, noch yn it
Frysk, dat dêrfor in to lyts taelgebiet hat, mar printe op de
University Press to Oxford en diel foarmjend fen de „Publications of
the Philological Society”. Yn forbân mei hwet ik hjir bihânnelje is
foarâl fen bilang de winsk, dy ’t de skriuwer uteret oan ’t ein fen syn
Preface:
—May his (nammentlik dat fen Dr. Craigie) example be followed by many
in showing an interest in the study of my native language, which has
been overlooked and neglected for too long a time,
en fierders de bikende utering, dy ’t nou ek fen Ingelsken fornommen
wêze kin:
—But still more noteworthy is the fact that Frisian is of special
importance as a sister-language of English. From time immemorial
English and Frisian have had in common a certain number of
peculiarities in their system of vowels and consonants: these must have
been proper to the original Anglo-Frisian language...
Hjir hawwe wy dos al in stikmannich oanwizings, det de oansluting
twisken de fryske en ingelske _taellearden_ ta stân kommen is, sadet ek
hjir aldergeloks de grounslach al lein waerd, hwerop wy, dy ’t dochs
ûnmûlk alle nedige herfoarmings it earst oanwize kinne, omdet ek ús
krêften ienris in ein nimme, inkeld mar hoege fierder to bouwen. De
oansluting, dy ’t nou alderearst oan bar komt en hwerby wy allinne tige
foarútgean kinne, is dy twisken de ingelske en fryske skriftenkennisse,
dy forwezentlike wirde moat, om in tsjinwicht to hawwen by de ynfloed
fen de hollânske kinst. Ek dit is net mear as de strange trochfiering
fen in bigjinsel, dat al fen de bêsten oannommen waerd en dêr ’t men
dos net mear oan ûntkomme kin; mei in pear wirden wol ik yet efkes
oanjaen, hwet neffens myn bitinken de bêste wei is for de oansluting
twisken de skriftenkennisse fen beide foltsen, hwerfen it gefolch
fensels wirdt, dat de beide naesjes better mei eltsoar bikend reitsje.
In forearing fen somliken ûnder myn jonge frjeonen-meiwirkers, dy ’t
earst, ik jow it jerne ta, ek mines wier, mar dy tsjinwirdich by my
jimmerwer oan waermte en fieling fen ljeafde forliest, en my net mear
haget lyk as to ’n earsten, do ’t ik alles hwet tsjin folkskinst
skettere yet yn de earmen fleach, is dy for de hollânske ljuwe fen
tachtich. Nou mei dit miskien ek by somliken fen hjarren to forklearjen
wêze út wearze fen de folkskinst, hwerop wy yn Fryslân folle ûnthelle
waerden, en dy ’t men ús yet jimmer tapijt, en út ynlike forearing for
de persoanlike kinst—is dizze forklearring de wiere, den mei men dizze
biwûndering in lokkich forskynsel neame—, mar in greate kâns bliuwt der
bistean, det wy mar mak de miening oernimme fen hwa ’t yn Hollân alle
letterkindige wizens miene to bisitten en det wy _sa_ ûnder ynfloed
steane fen de kritikasters dêrre, det wy de macht net mear hawwe sels
to skiftsjen en sels to ûndersiikjen—hwet hiel hwet earnstiger liket—.
Hwent as wy ús eigen fris oardiel biwarre hiene, scoenen wy ringen
bigripe, ho ’t de hollânske skriftenkennisse troch de revolúsje fen
tachtich wol lottere waerd fen hiel hwet ûnwiers en minderwirdichs, mar
net oansterke yn inerlike sielekrêft en wezentlik al likemin yn
bliuwende wearde, en det men de hollânske letterkindige net yn wêzen,
mar yn gefolch earder lykje moat by de frânske steatkindige revolúsje
fen 1830, as by de Greate fen 1789. It wirdt sikersonk tiid det wy
ynsjogge, ho ’t njonken rju sonnettisten, dy ’t de ynlikste biwûndering
fortsjinje om de suverens, hwermei hja hjar heech-minskelike fieling
witte to uterjen, romanskriuwers as van Eeden en de Meester, bihearre
ta de wrâldletterkinde en det de alles-omfetsjende en folslein-suvere
kinst, hwerop ús tael wachtet om krêftiger as ea de takomst tomjitte to
gean, ûnmûlk ûntstean kin troch in slaefske neifolging fen ’e nijste
hollânske skriftenkennisse, hwerfen it oerstjûre wêzen ek yn
tsjinstriid is mei de rêst fen ús romme kontreijen.
Fortsjinstliker as ús oer to jaen oan de lieding fen de hollânske
kritikasters, liket it, myn frjeonen, for ús mei eigen fieling en
oardiel ris nei to gean eft der oan ’e oare ich fen de Noardsé den
wierlik sa’n bytsje goeds skreaun wirdt, as men ús faken forkindige;
better as de omgong to siikjen mei de hollânske langhierrige en
forwieljassige jonge kinstners, hwaens iennichst doel it liket in
hopeleazen war to dwaen de minlike frânske swier, bihaechlikens en
lossens machtich to wirden, det men dochs foarâl net sjên kin ho ’t hja
opwoeksen binne op klaei- en fean-boaijem, liket it, oansluting to
siikjen mei de jonge ingelske kinstnerswrâld, dy ’t noutiids net tinkt,
mar docht, net skriuwt, mar striidt for it eigen lân. Troch, mocht it
mûlk wêze, tiden to toevjen dêr jinsen oer sé en ús jonge, dêr for ús
woune frjeonen, for hwa ’t jimmer ús fielen wier, to noegjen nei it
eigen lân, det hja witte hwet wy wolle en sjogge hwa ’t ús tsjinstiet,
stiftsje wy in boun twisken minsken fen it selde bloed.