Nou ’t ik forklearre haw, det de formule, dy’t Jy foarstelden,
hielendal ûnoannimmelik wier, hie it op Jou wei lein, dy to wizigjen
op ’e menear, dy’t ik oan ’e hân joech en dêr in forklearring fen Jo
sels tsjin oer to stellen, en is it bjuster ûnnoazel to bisiikjen, de
earste forklearring troch in taheakke hwet mylder to meitsjen. In bern
kin nei hwet ik Jo skreau, bigripe, dat as ik to witten die yn to
sjên, det myn utering to skerp (!) west hie, en dêroan tafoege: „det
soks my moeide,” dit lyk stean scoe mei in opsettelike ljeagen; en dy
yn ’e mûle to nimmen wegerje ik perfoast, al scoe de hiele fryske
sprake mei al hjar treast en al hjar rykdom dêrmei to groune gean. Jou
sizzen „det ik Jo to wille wêze moast mei dy forklearring,” wylst Jy
wisten det ik mei it ôflizzen dêrfen ûnoprjocht en ûnwier wêze moast,
is like immoreel as oant nou ta Jou hiele bistriding fen ús biweging
wier, om ’t Jy sels hânnelje tsjin better witten yn, en in oar twinge
wolle, al krekt itselde to dwaen.
Ek haget my de toan, hweryn Jou brieven skreaun binne, net bysûnder,
om ’t ik deryn in sterk biwiis sjoch det Jy ûnder greate wirden Jou
eigen bisef, det Jy glêdwei forslein binne, biskûlje wolle, hwerfen in
nuvere oerstjûrens it gefal is, dy’t wol hiel dúdlik wirdt yn Jou
forklearring „wol goed, mar net gek to wêzen”--wirden, dy’t
spitigernôch net fen my biachte wirde kinne.
Ik forsiikje Jo dos minlik, hwet fatsoenliker to wirk to gean en Jo sa
to uterjen, det ik Jou sizzen tsjin ’e hear Sytstra, „det Jy o! sa‘n
lêst fen dizze skriuwerij hawn hienen” for wier halde kin en net mear
hoech to leauwen, det dizze hiele ûnderhânnelings mei my inkeld in
diplomatyske skynbiweging bitsjutte, om letter der elts amerij wer
klam op to lizzen, det Jy it net binne, dy’t dizze kriich woe.
(w. t.) D. KALMA.
Emmastrj. 23.
Faeks is it lêste brief hjir en dêr net mear sa mak as myn earste, mar
in ûnbiskofter en waenwizer skriuwen as de boppe-steande Hof-brieven
moat ik yet ûnder eagen krije. Letter hat men my wol fornijd, det de
hear Hof fen syn krante-skriuwerij hwet oerspannen rekke wier, mar as
it lân der do sa ta lei, hied er mei syn ûnderhânnelings mar wachtsje
moatten, oant syn oerstjûre simmels wer hwet ta rêst kômmen wierne.
_Oanteikening by side 30 rigel 23._
In pear foarbylden út somlike artikels fen ’e hear Hof lit ik folgje,
om soks ta to ljochtsjen, mar net as mei de forklearringe, det ik
maklik tsjien ris safolle ljeagen oanwiis yn „De nije richting yn de
dichtkinst,” sadré it hear ef syn baes, de hear Hepkema, yn syn krante
my dêrta romte jowt:[15]
Art. I, _a_. Ik forkies net to swijen, oer hwet him den nou einlings
en to’n lêsten by ús oantsjinne hat as „de nije richting”--Dit scil
slaen op myn maten en my, mar moat ûnwierheit neamd wirde om ’t der by
ús fen in „nije richting” nea gjin praet west hat, noch wêze kin; yn
it stik fen kinst wirkje wy fierder, lyk as alle âldere frysk-
persoanlike skriuwers ús learden, en yn ’e taelstriid steane wy
allinnich oan op krêftiger aksje en biretter hâlding. Krekt om oan to
jaen, det wy it forline sa earbiedigje, det der folslein mei to
brekken ús ûnweardich foarkomt, haw ik jimmeroan praet fen „jongfrysk”
en fen „nij-frysk” nea, en de namme „jongfryske biweging”
bitsjut--lear dit fen my, o man fen ’e Gaestmar--in fryske biweging,
dy’t yet _jong_, net ien, dy’t nij of soks sahwet is.
_b_. De skriuwerij, dy’t mei dit artikel ynlet wirdt, scil nei ’t it
de hear Hof taliket, „yn it bilang fen ús Fryske skriftenkennisse
wêze” alhowol hy sa earlik is hjiroan ta to heakjen „Yn ’e twadde
pleats skriuw ik om my sels, det wol ik wol witte.” Nou liket it al
bysûnder nuver, det it droege en net altyd moaije journaliste-
taeltsje, dêr ’t dizze man him yn uteret, en det hjir bezige wirdt om
de jonge biweging ûnnoflik to wêzen en de baes fen it spil op ’e
troane to bringen, tsjinstich wêze scoe oan it bilang fen ús
skriftekennisse--wy wolle den ek mar oannimme, dat de hear Hof dit
net sa slim mient en nimme inkeld notysje fen ’e twadde forklearringe.
Hwent oars scoe hjir wer fen ûnwierheit praet wêze moatte.
_c_. De hear Hof „kin net talitte, det men syn mieningen en
opfettingen yn letterkindige saken oars foarstelt, as se binne, en
soks om it hutsje rom to krijen”. Ek dit scil op my slaen, mar is wer
opsettelike wierheit-fordraeijerij, om ’t ik it yet nea hawn haw oer
syn „letterkindige opfettingen” mar inkeld spriek oer syn
letterkindige „dieden”, det wandieden binne--ik leau dalik det de hear
Hof bisiket om kinst to jaen, mar haw mei syn mieningen en opfettingen
neat to meitsjen, salang soks him op in hopeleaze mannear mislearret.
_d_. Fierders praet it hear derfen det ik yn myn kritiken sûnder
wissens wêze scoe--my tinkt, hy kin soks wol it bêste witte oan de
sêfte en goedmoedige toan, dêr ’t ik him myn leksum op joech--en
biwisset soks hjirmei, det ik earst, de tachtigers bisocht nei to
folgjen, en letteroan sei allinnich fierder to gean op de wei, dy de
âldere fryske skriuwers ús wiisden. Ik anderje hjirop, det ik èn de
tachtigers èn de âldere Friezen beide for in diel biwûnderje, det ik
soks dwaen kin om ’t hja beide persoanlike kinst woenen, en easken det
de kinstner him uterje scoe, lyk syn moed him twong, en om ’t hja
beide weardige kinst joegen. Ik winskje inkeld to wêzen in Frysk bern
fen ’e greate wrâld, en yn forbân dêrmei de wei to sljuchtsjen for in
kinst, jown fen Friezen yn ’e Fryske tael, neffens de bigjinsels en
opfettings, dy’t hildige wirde oer hiel de ierde; ik wol Fryslân
weihelje út syn isolemint, nei foaren bringe oant it ljocht fen ’e
wrâld falt op it fryske antlit, en nea haw ik noch yn myn kritiken,
noch yn myn oar wirk, in oar ideael hilde dien noch in minder weardich
ding, lyk as it neifolgjen fen ’e tachtigers yn Hollân, oanbifellen.
Hy seit fen wol, forjit it plak oan to wizen dêr ’t ik soks die, en
hat hjirmei in ljeagen útspritsen.
_e_. Ôan it ein fen art. I krijt men dit moais to hearren: „Ik nim dos
frij, om mei de hear Kalma syn opstellen net mear as my nedich talykje
mocht to rekkenjen;” d.w.s. der allinnich út to nimmen, hwet yn syn
kreamme to pas komt, myn wirden to fordraeijen en dêr byneed in
forkearde útliz oan to jaen--hwent dit is, hwet de hear Kef forstiet
ûnder in sakelike wize fen bistriden.
Art. II. Jierren lang is der fen ’e fryske foaroanmannen oanstien op
krityk yn Frysk, mar nimmen doarst it oan, om ’t men fielde mear as
men wist, det der „in Augias-stalle to himmeljen” wier, en ek de hear
Hof hat meistimme moatten, det de rjuchte moed him derta ûntbriek--it
is spitich, det hja, nou ’t einlings de krityk kommen is, mar, o
grouwel! him like goed oppenearret tsjin hjar as tsjin W. Dykstra, om
’t hja ûnpartidich is, hjar earlik ynsjuch forlieze en bigjinne to
eameljen, det de ein der fen wei is. De hear Hof leveret hjiryn in
pronkstik, troch, nei fen myn kritiken raer yn ’e bidelten rekke to
wêzen, my mei in sels yn Fryslân nea net oertroeve pedantisme to
forwiten det ik „forspij en forsprek hwa ’t my yn it ljacht stiet en
oars mûlk stean bliuwe scil”. Ik wiis op myn ginstige en faek sels
waerme biskôgings oer Dr. Schepers, Jiff. Kloosterman, R. Brolsma, Dr.
O. Postma, Bokke Simens, Rixt, Rinke Tolman, R. P. Sybesma en
forklearje ek dizze utering fen opsettelike ljeagen. In eintsje
fierder lêz ik:
„Fierder-op hoopje ik to biwizen, det de skerpe skieding dy’t er
twisken persoanlike en folkskinst makket, net fol to hâlden is.” As de
hear Hof de definysjes lêzen hat, dy’t ik fen dizze bigripen yn dit
gefal jown haw, wit er dealiske skoan, det dizze skied ienfâldich in
oare wei is om der klam op to lizzen: det men skriuwe moat èf om
yensels èf om de greate kliber to bifredigjen. It sprekt fensels det
ik lyk as elk soun-tinkend minske der net om tink, kinst ôf to karren,
dêr ’t út bliken docht det de ljeafde for it folk ef for it
folksaerdige in greate ef sels de oerhearskjende eigenskip fen de
siele fen ’e dichter wirden is, lyk as by Klaus Groth, Gezelle, Dr.
Postma. Ik haw der allinnich klam oplein, det men net it folk taprate
mei, net eltsenien nei de mûle sprekke, det de kinst to hillich is en
to heech stiet om hiar ôf to jaen mei effekte-jacht en de greate
kloften to tsjinjen--hwa ’t my yn de skoen skouwe wol, det ik leech
delsjuch op alles hwet bigryplik en ienfâldich is, moat èf in yn-dom
èf in ûnoprjucht minske wêze.
Art. III. fornoeget yen mei it folgjende:
„Yn ’e earste tiden det ik Fryske fersen skreau, makke ik ek ien, dêr
komme dizze ryglen yn foar:
Rounom dêr ’t de brûzjende baren him brochten
Tofriet en togriedde tiids tosk
De hope op it lok dêr ’t er rêstleas nei stribbe.
Det sjucht der mar conventioneel út, en ien fen beide, tofriet ef
togniedde, is ek oerstallich. (By my binne se tsjinstridich. K.)
Brûzjende ek, scil der mûlk immen sizze, dy’t slim kritysk oanlein
is,--en net to folle op it wetter forkeard hat. Mar det is sa net”. De
goede hear Hof bigrypt net, det immen op in skip, mei yn him de hope
en de tiidstosk wer oan de hope gniedzjend--mei oare wirden in tosk,
det is in stoffelik ding, gniedzjende oan in hope dy’t ûnstoffelik is,
mei hjar beide yn in siele, dy’t ek ûnstoffelik is:--Tryntsje,
Tryntsje, hwet in mâlle kykkast, scoe in âldboer fen myn kinde sizze.
Ik gean mar foart dalik oer ta artikel XXIV:
„De hear Kalma seit nou, mei hwet oare wirden, det de Jongfryske
biweging, hwet de Jongfriezen hjar kinstopfettingen oanbilanget, oars
neat biwiist, as dat einlings en to’n lêsten de tinkbylden fen ’e
tachtigers hjar wei nei Fryslân foun habbe.” Yndie hat de hear Kalma
dit sein en hy herhellet it hjir, om ’t it sa treflik in steal jowt
fen ’e sitaet-forfalskerij fen dizze goed-mienende Gaestmarder man
(Telegraaf fen Snein 16 Jan.):
Een derde poging om de zaak van Friesland den Hollanders meer bekend
te maken, en ditmaal een goedgemeende en oprechte, maar ietwat
oppervlakkige, wordt tegenwoordig ondernomen door den heer Tolman, die
met zijn vaak gebrekkige en zeer onzuivere, want aan overmaat van
„dichterlijke taal” lijdende, maar toch opwaarts-strevende sonnetten
in Friesland het vaak moeizaam, maar zeker ontstaan van een nieuwe
periode aankondigde. De omstandigheid, dat hij vertoeft buiten de
grenzen van Friesland, geen deel uitmaakt van eenige Jongfriesche
organisatie, en zeer zeker staat buiten den Frieschen taalstrijd in
den beperkten zin van het woord, verhinderde hem de nieuwste phase der
Friesche beweging anders te beschouwen dan een literaire en
artistieke, wat zij zeker niet is in de eerste plaats. Het zou mij
zelfs smartelijk geweest zijn, zoo er niets anders uit haar gegroeid
was: want wat ware deze beweging dan anders dan een symptoon, dat de
theorieën der tachtigers eerst na vijf-en-dertig lange jaren in
Friesland waren doorgedrongen, zoodat de Friesche literatuur de
Hollandsche zou zijn nagestrompeld als een hinkend paard, wat anders
dan een bewijs, dat eerst na honderd eindelooze jaren de Friezen
begrepen, dat, zou hun taal blijven voortbestaan, zij dienstbaar moest
worden gemaakt aan de beschaving en de ontwikkeling? Hierbij komt, dat
de vorige generatie der Friesche schrijvers, niet zeer eerlijk, maar
wel-overlegd, daar anders hun recht van bestaan verdwenen zou zijn,
steeds de theorie heeft geponeerd, dat het Friesch zou zijn een
volkstaal (W. Dijkstra, Buitenrust Hettema), een gewestelijke taal
(hoed af: het is de heer Cannegieter, die het verzekert). En nu is het
wel zeer duidelijk, dat, zoo deze theorie niet gansch verworpen was,
het eenvoudig absurd zou zijn, aan te dringen op de meest persoonlijke
uiting in een taal, naar gissing gesproken door een 250.000 menschen,
en dan nog dikwijls onhoorbaar onzuiver, en de meest belangrijke
cultureele vraagstukken te gaan behandelen voor zulk een toch steeds
vrij beperkten kring. Zeer zeker is het mogelijk, zich persoonlijke
uiting te denken in een zoo weinig omvangrijk taalgebied, en enkele
schoone gedichten zullen natuurlijk kunnen ontstaan óók in secundaire
talen, óók in dialecten, óók in patois--maar de breede, de geestelijke
kunst, die het poëtisch raffinement niet te eenenmale ontberen kan, en
die, zij alleen, een taal komt wijden tot eerbiedwaardig en heilig, ze
zal zich niet vrij kunnen bewegen over zulk een beperkt gebied, maar
na wat troosteloos rondgefladderd te hebben, met gekneusde wieken òf
moeten bezwijken, òf de wijk nemen naar wijder terreinen. Men heeft in
Holland volkomen gelijk, als men, na gelezen te hebben van het nieuw
letterkundig streven en scheppen in het Noorden, zijn hoofd schudt, en
zegt, dat, hoe sympathiek het ook moge aandoen, toch het dienstbaar
maken van het Friesch aan de bijna internationale kunst, op den duur
een onmogelijkheid zal blijken, evenzeer als het niet aangaat, een
leeuwin te willen sleepen in de mand van een schoothondje. En zoo
wijst dan ook de omstandigheid, dat er in het laatste jaar eenige
lezenswaardige Friesche kritiek-fragmenten ontstonden, en dat er
eenige weinige verzen in het Friesch gedicht werden, die in poëtische
kwaliteiten en onmiddellijkheid van uiting de vergelijking met het
beste Hollandsche werk der laatste jaren kunnen doorstaan, _op iets
anders en waardigers dan een niet sterk genoeg af te keuren
dilettantisme, iets, wat voor jaren in het Nederlandsch was vertoond,
nogmaals, ter meerdere stichting van de persoonlijke eigenwaan, te
herhalen in het Friesch, waar ernstige kritische contrôle geruimen
tijd ontbrak._--
Koart hjirnei dit moais:
„Mar it hat Kalma syn bidoeling fen ’t bigjin ôf oan west om it de
minsken goed oan it forstan to bringen, det syn tinkbylden for
Fryslan, for de Fryske skriftenkennisse, dôch àl nij wierne.” De hear
Hof wit like goed as ikke, det soks Kalma syn bidoeling nea net west
hat, det er him nea sa utere, noch ek mar de skyn dêrfen oannaem, mar
net wier, „’t kwam zoo in ’t rijm te pas.”
Ik krij der genôch fen en wol bislute mei in pear foarbylden fen
Gaestmarske logica:
Art. VIII fynt de binijde lêzer hwet ik altyd sein haw: „De kinstner
syn doel is om him to uterjen, oars net”. Art. XXIII forhellet, det de
driuwers fen ’e nije biweging forjitte det de kinst fen in folk _út
det folk sels_ (en dos net út de kinstners K.) opbloeije en him
fierder opstoelkje moat, scil se bistean.”--Mei ik hjir yetris myn
forklearring herhelje, det Fryske kinst mei Hollânske geast ek my in
walch is?
Yn Art. XXIV bifynt de Gaestmarder man yn ienen, det ik in gnap
Nederlânsk stylist bin--det scil hiel hwet, sok in ginstich oardiel út
de mûle fen sa’n oardielkindich persoan!--en yn in folgjend artikel
docht er to witten, det er net wiis wirde kin út myn
Telegraaf-artikels.
En hjir in pear stealen fen Gaestmarder proaze:
„Det ik mei oare wirden, de faken fûl op bût wêzende en sadwaende hast
alles ta ier bederf bringende blaumiggen fen tiidlike gemoeds
ûntheistering by myn út ‘e gearsetting fen suver fielen en bifinen
optsjerne kritysk oardiel weikeare kin.”
„As ik forlegen wier om folksginst, den reamme ik nou earst det hwet
der nei ’t oerskriuwen fen dizze ryglen (in fers fen Gorter, K.) yn
myn gemoed is, goed ôf, en joech de lêzer hwet der oerbleau, de dreage
môlke fen ’e spot.” Myn goede man, ik haw altyd wol witten, det it in
„soepje” mei Jo wier.
„Men wit nou tominsten, hwer ’t ik it rjucht wei hab, om ’e hammer to
ûnderheljen, nou ’t ik bisiikje scil, in mennich spikers mei koppen to
slaen.” Ik haw soarch, det Jan mei de hammer sikerwier in tik op syn
eigen „kop” jown hat.
Wier, man fen ‘e Gaestmar, ik haw it goed mei Jo for, en bilibje
graech yet hwet wille fen Jo: lêz net al to folle, hwent it koe Jo
gean as Lessing’s grévinne Orsina, dy fen in protte lêzen „leicht
irrsinnig werden kann”, freegje de hear Hepkema ris om in pear moanne
fakânsje, en gean ris mei Jins holle ûnder de pomp, in pear kear deis.
Hwa wit, faeks det it helpt.
It wier my noflik, mynhear Hof. Oant sjêns!
* * * * *
[10] Hjirút folget, det de hear Hof gjin dichter is: hy dwaelt, en
giet wol forlern.
[11] Frage: hwet wâll’t der? Andert: in Klankboarne.
[12] Dit bitsjut: hunne liederen zullen uitgieten geluid-geworden
verlangen.
[13] Syn fonken: miend is de fonken fen ein-foltsaerd.
[14] Hwet lôget? It hert, dêr ’t in klankboarne yn wâlle.
[15] Fen de XXIV artikels doocht neat bûten it bigjin fen nû. XXIII--
In oare frage is. Yn in folgjende brosjure scil ik dit stikje ris mei
greate letters printsje litte, om it for forjit to biwarjen.
Ynhâld fen „Ljocht en Skaed”.
Haedstik I. Twivel . . . . . . . . . . . S. 3.
„ II. Us taelstriid . . . . . . . . „ 9.
„ III. It Alde Selskip . . . . . . . „ 15.
„ IV. G. Postma . . . . . . . . . . „ 21.
„ V. Spektakel . . . . . . . . . . „ 27.
„ VI. Taheakke . . . . . . . . . . „ 34.
Transcriber’s notes:
§ Tremata, which are neither diaereses nor umlauts (i.e. serve no
purpose), are assumed to be accidental and have been removed:
page : original : correction
--------------------------------------------------------------------
36 : steapljë : steaplje
36 : krigë : krige
37 : driuwë : driuwe
37 : beevjë : beevje
37 : himelsheechtë : himelsheechte
38 : lokjë : lokje