Plus maraviosam venio cantare bataiam,

quam notat antiquas ulla legenda libris.

Maxima Ranarum, Soricumque canuntur Homero

proelia, non istis aequiperanda tamen.

5 Altri scripserunt et verbi et nominis arma,

quum gens grammaticis tanta perivit agris.

Nulla tamen paritas est his facienda catervis,

quas modo fert odium, trat furor, ira coquit.

Ungite quantillum fresco mihi labra botiro,

10 o Musae, o ventris grassa polenta mei.

Salsigeram pinguis mezeni adferte brasolam,

quae super ardentes sit bene tosta brasas.

Hinc quoque de caneva Bromii spinate vasellum,

ut sit carminibus digna bevanda meis.

15 Agmina Siccaboron toto de robore gentis

quinque legit, ducibus subiicienda suis.

Fantaria gravi zenzalica ducta Cosino

ponitur ad primam prima tacare brigam.

Myrmilios ducit squadram Myrpraeda secundam,

20 qui quoque sunt pedites trenta tre mille viri.

Hae pro antiguarda firmantur in ordine squadrae

post quas Moscarum grossa bataia sequit.

Sanguileo tanquam princeps et honorior altris,

et cuius causa grande paratur opus,

25 ut cor in medio gentis, quae dicta bataia est,

altior it cunctis, fulgidiorque viris.

Inde retroguardae grossissima banda sequebat,

quae tamen in turmas scinditur una duas.

Scannacavalla suos pene ultimus ante Tavanos

30 apparet, cui sat barba canuta riget.

Siccaboronaeae tandem datur ultima curae,

totaque res manibus itque reditque suis.

Stant longo Moschae fraenatis ordine Grillis,

quarum pars maior multicolora nitet.

35 Sunt quae velluto, sunt quae canzante teguntur,

sunt quoque quas auro merda coprire solet.

In Cantarellis retinent ibi fraena Tavani,

quae raspant, trombis dum tonat aether, humum.

At sub Moschinis Panarotti calzibus ardent,

40 visque potest sisti smania tanta briis.

Alta spiegantur vexilla, strepuntque per altum

aëra, trombettae mille taranta sonant.

At Myrnuca videns inimicos esse paratos,

non minus ex cunctis agmina quinque facit.

45 Caganiel primus Pulicorum trenta miaros

guidat, et hi pedites Martis in arte vigent.

Furfa dehinc agiles vehit octo mille Pedocchios,

octoque mill'altros ipse Granestor habet.

Rex Formicarum, quamvis Formica sit ipse,

50 stat sua Pedocchis multa fidanza tamen.

Cimica post ipsos acies it iuncta Putriffae,

postera Myrnucae, Muschifur urbe sedet.

Banda Pedocchiorum toccat sperone Zaninos,

inque Cagafoghis Cimica squadra furit.

55 Formicae sed equos fraenant, urtantque Locustas,

queque stat, et nitidas masticat ore brias.

Iam magis alter erat campus vicinus ad altrum,

seque maranazzos, bottiliosque vocant.

Montagnae reboant frifolo clangore tubarum,

60 Muschifur ignivomos agombrat ab urbe tonos.

Iamque leves primum scaramuzzae utrinque fiuntur,

inque vicem crustas dantque levantque bonas.

Denique Zenzalas magno clamore Cosinus

inviat, et picchis bellus it ordo chinis.

65 Huic Caganiellis procedunt contra Pulecchi,

qui quoque vocisonum murmur in astra levant.

Ipsi affrontantur capitani protinus una,

unaque piccadis fortibus arma terunt.

Cosini lanzonus erat soda corna Limaghae,

70 quae Caganiellis pectus aguzza ferit.

Non tamen infilzat, cartae panzera repugnat,

quae de scartozzo facta savonis erat.

Ast e contra pilum Bovis ille suburget acutum,

saepeque Cosinum fat riculare ducem.

75 Iam mistura tenet Zenzalas atque Puleccos,

accipit horrisonam stolus uterque brigam.

Dux Zenzalarum se retro, suosque retirat,

hunc niger in voltam Caganiellus agit;

inde videns hostis banderam iuxta volantem,

80 hanc rapit, ac terrae folta per arva trahit.

Protinus, hoc viso, zenzalica turba fugatur,

nilque pudent lieto rege scapare viam.

Quando sbarattatum vidit Myrpraeda Cosinum,

Myrmicoleones ducit ad arma ladros.

85 Huic supra Zanninos obiectat Furfa Pedocchios,

qui prior intratus fat sibi fare viam.

Hunc Myrpraeda salit, cui menans Furfa granarae,

sive scopae truncum, vulnus in aure facit.

Ipse sed e tasca traxit duo grana ceserchiae,

90 artificioso tota piena foco,

qui dum Furfa parat rursum duplicare feritam,

prima ceserchiarum iacta balotta sonat.

Guay, Pedocchie, tibi, si te nocchia illa coiasset,

quae de bombarda ceu vomitata furit.

95 Hanc non expectas, sed pungens sprone Zaninum

cedis, at ille novem colpus amazzat equos.

Dumque simul certant, et dant pro pane fugazzam,

utraque meschiatis squadra fit una viris.

Pulverulentus erat iam fumus ad astra levatus,

100 mescolat ingentes vitaque, morsque cridos.

Nam pars mazzati lugent, pars sana menazzant,

pars animant pavidos, pars scapolare monent.

Non mihi si centum linguae, si voxque canonis,

dire queam larvas mortis et effigies.

105 Tota fracassatis iam picchis terra copritur,

qui stant, qui scampant, hic necat, ille morit.

De testis, gambis, polmonibus, atque figatis,

deque coradellis terra coverta rubet.

Ast aliquantillum sese Myrpraeda retirat,

110 Furfaque Myrmilios pellit ubique suos.

Sed cito Sanguileo Porcelli corripit hastam:

--Eya, valenthomines, me seguitate--cridat.

Sic ait, ante alias Muscas ferit ilia Grilli,

prosequitur regem caetera turba suum.

115 Omnia pulvis erant quem volvit cursus equorum,

soldati dubitant quae sit amica cohors.

Dum male Myrmilios tractabat Furfa ladrones,

Sanguileo iungens:--Guarda, Pedocchie--cridat.

Furfa sed huic targam fungi de cortice porgit,

120 forza sed est nimium Sanguileonis atrox.

Namque Pedocchiorum regi pilus inguina rumpit,

illeque Zannini tergore lapsus obit.

Putrifolae interea squadronus Cimicis ingens

castra movet, quem dux post sua terga menat.

125 O Deus in quanto se castra disordine turbant,

Cimica quum putrido iungit odore cohors.

Namque urget spronis tali de sorte cavallos,

qui sua per spudant posteriora focos.

Unde Cagafogos chiamant; pensate quis illos

130 seu spettare volunt, sive piare gatam.

Moscarum Grilli drittis stant auribus, inde

boffantes voltant terga, piantque fugam.

Sanguileonis equus se flammis solus acostat,

denteque cimiceos, calceque rumpit equos.

135 Solus Sanguileo pugnat, saltatque per illam

Putrifolae gentem, corpora sternit humi.

In rottam Cimighi vadunt, ut squadra caprarum

quas lupus infestat, quas ve famatus agit.

Inde Pedocchiorum stolus calcanea voltat,

140 retroque Zanninos vertere turba studet.

Sanguileo incalzat, currit meschiatus in illis,

ac rubeo miseros dissipat ense Grisos.

Cui mezam spiccat testam, brazzumque galono:

tecta cruentatis carnibus arva latent.

145 Attamen un pocum se se riculare bisognat,

namque Pedocchiorum squadra secunda venit.

Festucum foeni grossum Granestor aferrat,

et Forfesinam spronat et urget equam.

Ista bifurcatam gestat mala bestia caudam,

150 atque uvae granos intra latere solet.

Hanc movet ad cursum princeps Formica Granestor,

ob cuius rapidam surgit arena fugam.

Cosinum adocchiat Zenzalam sanguine rossum,

quem prope mortorum grandis acervus erat.

155 Plantat ei medio ferratam in pectore lanzam,

umbraque tartareas it retrovare casas.

Postea per Moscas Formica gaiarda fugatas

se iacit, et spezzat tela, virosque simul;

urtat, et atterrat soldatos, atque cavallos,

160 fertque catervazzam post sua terga grisam.

Non haec suffertur Granestoris alta prodezza,

quaeque piat turpem Mosca repulsa fugam.

Mille roversantur terrae sine milite Grilli,

mox fugiunt sellis caeca per arma vodis.

165 Sanguileo et magnus Putrifola grande comenzant

certamen, nec se sparat uterque mori.

Scannacavalla suam banderam tollit ad auras,

Pampognam striccat, turba Tavana sequit.

Hunc bene Granestor, Muscas dum cazzat, adocchiat,

170 quem cito voltato praestus asaltat equo.

Tam possenta fuit lanzarum botta duarum,

quod lunae tetigit fractio trita pedes.

Forbesina dedit et Cantarella stramazzum,

speronata statim quas relevare facit.

175 Iamque comenzabant tegnam gratare vicissim,

inter Pedocchios stirps tavanella ruit.

Pulverulentus erat garboius ad astra levatus,

nil nisi per terram corpora morta cadunt.

Tanquam cornacchiae, volitant per nubila testae,

180 coratae, milzae, brachia, terga, manus.

Cum brandis finos audis spezzarier elmos,

spata ferit spatam, scutaque scuta terunt.

Qualis garboius, qualis confusio fitur,

quando fasolorum piena pignatta bulit:

185 talis erat, dum Mosca cadit, Formica resurgit,

dum Zenzala ferit, Myrmilioque parat.

Grillos, Pampognas, Zaninos atque Locustas

innumeras cernis rubra per arva mori.

Sed quid olympiacum video trepidare theatrum?

190 quae mare, quae terram nox tenebrosa rapit?

nunquid, ut antiqui rerum dixere magistri,

vult brusare simul cuncta creata Deus?

Heu quia terribilis non est nisi Siccaboronus,

qui Moschinorum castra movere parat.

195 Ante suos oculos scampabant mille Tavani,

Zenzalae, Moschae, Mirmiliona cohors.

Hos Formicaram, Pulicumque potentia cazzat,

Hosque valorosus Caganiellus agit.

Ergo Leonis habens iram, canegiatus achiappat

200 brandum cum targa, moxque speronat equum,

namque sui fugitant schioppat, creppatque dolore,

extraque battaiam primus in arma ruit.

Dumque ruit proprias cernit dare terga falangas,

unde manum rabido mordet utranque sono.

205 In qua parte fugam rapiunt se praestus aventat,

urtat et occidit corpora quanta trovat.

Qualis in inverni guazzoso tempore torrens

de montagnarum culmine portat aquas,

talis agrezat equum Panarottum maximus heros,

210 atque hostes pariter snembolat atque suos.

Ut bombarda secat densatas illico squadras,

taiat, sfrantummat, dissipat arma, viros.

Stendardos proprios, aliosque superbus aterrat,

sic hostes mazzat, sic taiat ille suos.

215 Nec Moscas guardat, nec Grillos, nec Cagafocos,

cumque cavallazzis trat sotosora viros.

Iungit ubi montem mortorum fecerat altum

Caganiel; clamat:--Guarda, ribalde Pulex.

Sic, renegate canis, per te mea castra ruinant?

220 sanguine sic gaudes te satiare meo?--

Inde suis conversus, ait:--Quo brutta canaia?

scilicet iste unus vos dare terga facit?--

Dixerat, et dentes pariter, brandumque restringit,

inque ducem Pulicum fortiter urtat equum.

225 Fulminat ad caput, et scutum fracassat, et elmum,

inque duos quartos Caganiellus abit.

Deserit hunc mortum, Formicasque inter avaras

incipit ad superos mittere membra deos.

Mittere spalazzos, laceratas mittere faldas,

230 sanguineque aspersus carnea frusta secat.

Confugiunt Cimighi, quod habent post terga diablum.

Granestorque videns:--Volta, rivolta--cridat,--

volta, rivolta mihi, quo scampas, Siccaborone?--

Sic ve retro clamans, it retrovare necem.

235 Ille rivoltatus stoccatam vibrat aguzzam,

puntaque per mediani passat iniqua tripam.

Granestor moritur, iacet ingens littore truncus.

Protinus hinc omnes corripuere fugam.

Versus equi Crappam riculant Granestoris arma:

240 --Guarda--cridant,--guarda, Siccaboronus adest.--

Ad sabiam buttant alebardas, scuta, balestras,

ut levis ad cursum sit sibi gamba magis.

Nullus se affrontat, calcagnos quisque rivoltat,

confugiunt squadrae, confugiuntque duces.

245 Putrifola ante alios Cagafocum calcibus urget,

cui cito post mittit Siccaboronus equum.

Corripit ambabus manibus, spadamque roversat,

testaque de spallis netta spicata volat.

Tunc Myrnuca nimis tardatus convocat omnes

250 Formicas, et ait:--Me seguitate simul.

State simul strictae, mea nunquam linquite terga,

namque facit grandes stricta caterva provas.--

Dixit, et in restam ponens cum tergore lanzam,

agmina praecipiti cuncta traversat equo.

255 Gens illum Formica sequit, spronatque Locustas:

heu miseras Moscas vestra ruina venit!

Contremuere poli, quando Myrnuca Tavanos

ingreditur, spezzans scuta, virosque necans.

Aethera terribilis subito cridor alta momordit,

260 quum Myrnuca procul vistus in arma fuit.

Quis bene Myrnucae vastum narraret asaltum?

quis ve suas posset recte docere provas?

Fronte minax urget celerem sperone Locustam,

protinus hoc viso gens fugitiva redit.

265 Exuperat strepitu Myrnuca tonitrua coeli,

vel quando salsas turbo ruinat aquas.

Flamma per ardentes stipulas Myrnuca videtur,

vel Padus avulso littore quando ruit.

Mille roversavit mortas sua lancea Moscas,

270 vadit et in centum denique stracca micas.

Sfodrat ab armato brandum galone coruscum,

quo cito per nebulas brachia trunca volant.

Nullum quippe trovat dum taiat spada reparum,

nulla piastra, licet sit fina, stare potest.

275 Ad terram vadunt stendardi Siccaboroni,

qui nil quod facitur post sua terga videt.

Siccaboron fossas urbis furibundus arivat,

in quas se Pulicum sponte caterva iacit.

Siccaboronaeam potius quam cernere frontem,

280 in fossas rumpunt colla cadendo giusum.

Ecce super muros apparet Muschifur altos,

grossa tirat vasto robore grana fabae.

Semina spinazzae vibrat, ciceresque tricuspes,

atque paiae grossos castra per ampia travos.

285 Siccaboronus habet iam portam, Muschifur obstat,

stans super a domibus tecta revulsa iacit.

Introit ipse tamen solus Siccaboron atrox,

quem sua (nam trepidat) gens seguitare negat.

Muschifur extemplo facit omnem claudere portam,

290 sic miser in trapola Siccaboronus erat.

Muschifur et grandis Ragnorum squadra seraium

circa valorosum conseruere ducem.

Ergo, velut porcus singiarus, corde gaiardo,

se se mastinos scaliat intra canes.

295 Muschifur esclamat:--Tua nil possanza iuvabit,

nil tuus ardirus, nil tuus iste furor.

Te nunc infelix omnino morire bisognat,

inque brevi noster tempore schiavus eris.--

Siccaboronus ait ridens:--Accede prius tu,

300 si mortis cura est nunc tibi tanta meae.--

Muschifur attollens mazzam, quae summa granarae

pars erat, armigerum vult retridare ducem.

Sed colpum incontrat capitanus providus ense,

inque duos truncos mazza taiata cadit.

305 Inde super testam geminis Muschifura palmis

colsit, et ad bassos dividit usque pedes.

Alta ruit terrae defuncti machina Ragni,

et moriens largo fonte cruentat humum.

Quapropter dardi, lanzones, saxa, zanettae

310 hunc agitant grossae more pluentis aquae.

Vix tantam reparare potest se contra brigatam,

iugiter armorura densa procella ruit.

Spennacchiatus erat rutilo cimmerus in elmo,

scinditur et brazzo ferrea targa suo.

315 Icta celata fabis resonat, grossisque fasolis,

at ciceres trino cuspide valde nocent.

Semina spinazzae peracuta tirantur in illum,

ac sua sunt porci membra ficata pilis.

Qualis gente Leo, gentisque gridore citatus,

320 non vult sdegnoso corde timere necem,

talis es octipedes in Ragnos, Siccaborone,

cui semper decoris phama perennis erit.

Praesentem mortem cernebas, nec tamen illa

falce sua vires fregit acerba tuas.

325 Cruda sed interea campagnae guerra furebat,

gens tamen in voltam Sanguileonis erat.

Omnes Myrnucae vastissima forza repellit,

squartat soldatos, spingit et urtat equos.

Nunquam facta fuit tam cruda baruffola mundo,

330 nil nisi per terram membra taiata micant.

Grandes mortorum vadunt ad sydera montes,

sydera quae multo rossa cruore colant.

Pulmones, milzae, lardi, ventralia, nemboi

Saturni ad sphaeram foeda per astra volant.

335 Una corada Iovis mostazzum colsit, et uno

Sol ibi ventrazzo spinctus ab axe fuit.

Dumque dei coenant, puero Ganimede ministro,

multa super mensas ossa taiata cadunt.

Nunc brazzus Ragni, nunc gamba cruenta Pedocchi,

340 nunc cor Moschini, nunc pulicina manus.

Scuta, fracassatas lanzas, stendarda, cavallos

morte sforacchiatos, mondus apena capit.

Non plus schierarum modus, ars servatur et ordo,

non plus libertas ceditur ulla fugae.

345 Iam sua per circum distendunt retia Ragni,

in quibus ah pietas quanta brigata morit.

Non Moschae passare queunt, trapolantur in illis,

quas Ragni stricta compede circa ligant.

Illic Moschini, Zenzalae, Myrcaleones

350 millibus e groppis se sgathiare student.

Scannacavalla tamen fugiens ita fortiter urtat,

ut facto fugiat praestus ab inde buso.

Multa Tavanorum potuit scampare brigata,

nam laqueos Ragni forza tavana tridat.

355 Sanguileo supra Myrnucae percutit elmum,

quem terit et largum vulnus in aure facit.

Se Myrnuca videns elmi sine parte feritum,

arripit in duplici ferra cruenta manu.

Spada super targam subians callabat et elmum,

360 sectaque per dentes Mosca superba cadit.

Cum Myrpraeda videt morientem Sanguileonem

flevit et--Heu--dixit,--vincimur;--inde fugit.

Hunc Myrnuca tamen iungit, spadamque sub anca

vibrat et in quartos decidit ille duos.

365 Ergo trucidatis ducibus Moschaea ruinat

tota, nec una quidem vivere Mosca potest.

Formicae, Pulices, Ragni--Victoria--clamant,

trombettae tararan iam frifolando sonant.

Solus in urbe furens certabat Siccaboronus,

370 iamque suum centum vulnera corpus habet.

De passu in passu tirat se retro fiaccum,

saepeque terribili voce spaventat eos.

Sed nimis est grandis quae iugiter illic arivat

turba, tirat buscas, grana fogata, travos.

375 Saepe soteratur paliis, at fortiter exit,

atque boientata saepe pilatur aqua.

Denique molaris summa de turre lupinus

cascat, et horribili fertur ad ima tono,

qui super elmettum schiazzavit Siccaboronem,

380 vitaque cum gemitu sub Phlegethonta fugit.

IV

QUAEDAM EPIGRAMMATA

I

DE PRIMAVERA

Multicoloritam recipit iam terra camoram,

bellaque florettos dat pradaria novos.

Montagnae rident, boscamina virda fiuntur,

quaeque sibi charum cercat osella virum.

Frigida per caldas rampat luserta muraias,

et bona florigeros pecchia sachezat agros.

Exit graniferas formica sacenta masones,

ranaque domandat quo peregrinus eat.

Pastorella suum cantat damatina morosum,

cui texit variis serta galanta rosis.

II

DE AESTATE

Caldus afogatum iam schiappat Apollo terenum,

cunctaque boiento brostolat arva foco.

Vult eat addagium pigris caretta cavallis,

ipsaque straccatur dextra tirando briam.

Omnia maturis ita flavent rura biavis,

ut iam polledris fraina negatur equis.

Cantat supra palum, crepatque canendo cicala,

stigat mastinos mosca tavana canes.

Arsus comportat villanus apena camisam,

caneva todeschis semper aperta manet.

III

DE AUTUMNO

Ut cibet invernum mater natura famatum

multa magazenis stipat edenda suis.

Formichetta trahit segetum ad granaria somas,

mellaque caeratis condit apetta casis.

Stramina pro bobus mangianda bovarus adunat,

idque facis pegoris, bel pegorare, tuis.

Rumor ab obscuris cantinis maximus exit,

dum cerchiant vino vasa paranda novo.

Mustolenta replet graspis fameia tinazzos,

todeschique canunt:--Ehu ohe, trincher io.

IV

DE INVERNO

Tornat hyperboreis iam borra gaioffus ab Alpis,

manticibus sfoliat qui nemus omne suis.

Flumina deventant vitrum, campique biacca,

brumaque candelas spargit ubique suas.

Cheta stat in gusso foribus limaca seratis,

frigore iam moritur mosca, cigala fame.

Vecchiarella parat coctae convivia rapae,

nec pransat, nisi sit voda conocchia prius.

Pallidat insomnes oliosa lucerna pedantos,

tuque malenconica nocte, studente, godis.

V

FACETE DICTUM

Quare si quamquam chiamamus, dicimus:--Ola,--

et qui respondet consonat ore:--Che la?--

Si quis forte huius causam vult scire facendae,

dicam... si dicat hoc prius ille mihi.

VI

DE QUODAM PARASITO

Est poltronus homo; sguataro poltronior omni;

bos plus vergognae, plusque rasonis habet.

Trat sine respetto, turba praesente, corezas,

nec pingit guanzas ulla rubedo suas.

Semper enim fortum paret mangiasse fenocchium,

semper et aiorum quinque vel octo capos.

Saepe cativeria tamen hac usatur et arte,

quum tuscit retro, tuscit et ante simul,

ne quisquam valeat crepitum sentire scapatum,

ac odor alterius pareat esse viae.

At tuscis vocem bombardae vellet habere,

tanto croccatur stricta coreza sono.

VII

DE BENACO

Quam bene disposuit cunctis natura facendis,

quam bene procedunt ordine cuncta suo!

Est laghus Italiae, qui nunc Degarda vocatur,

quique procellosis, ut mare, balzat aquis.

Non nisi bon pisces mangiantur semper ab illo:

sardenae, anguillae, carpio, tenca, trotae.

Sed nil palladio piscis valet absque liquore,

nonne oleo pisces nigra padella coquit?

Ergo per intornum ripae carigantur olivis,

datque vasos ferri Bressa propinqua sui.

Nascitur hic oleum, piscis, piscator, et ipsa

piscibus assandis apta padella simul.

VIII

DE MORTE TONELLI

Venerat ad mortem terzana febre Tonellus,

cui stabat praesens mater et una soror.

Affuit hic candela sefi, constata quatrino,

quam tenet in propria povera vecchia manu.

Dum brusat, et culum iam iam focus ardet ad imum,

mater ait:--Fili, iam moriare, precor,

nam neque tu moreris, nec ego meschinula filo,

et iam candelae culus adustus abit.

IX

DE BALDRACCO

Baldraccus nunquam nisi de mangiamine pensat;

quum mangiat, satiam nescit habere gulam.

Scit dare praeceptum galantiter omne coquinae,

namque lecatoria semper in arte studet.

Sic ait:--In speto rostirier ocha tenetur,

plenaque sint spetiis interiora bonis.

Quae dum arrostitur, quae dum gyratur atornum,

non cesset lardi serva butare brodum.

Haec est materies atque ars et forma coquendi,

haec venit a nostris regula docta scholis.

X

AD BRIOSSUM

Quisquis olympiacas poterit numerare fasellas,

vel maris in fundo sabbia quanta latet,

aut quisquis foias quantas fert sylva Bacani,

aut quantas muscas Puia boienta parit,

nempe tuas poterit numerare, Briosse, bosias:

mentiris subito, quum tua labra moves.

Miraculum reputo, quando parlare quiescis,

qui neque de tacita nocte tacere potes.

Tyrhenum potius biberet formica profundum,

et ferret Zenovae piccola musca ratem,

quam tua veridicam ferat unquam lingua parolam,

nil nisi, quum parlas, bocca bosia tua est.

Dens tibi si caderet quoties mendacia profers,

iam tua non posset pane ganassa frui.

In solo flatu dicis sex mille bosias,

post quas sex alias mille spudare paras.

XI

AD FALCHETTUM

Legiadram mea stalla tenet, Falchette, cavallam,

quam quicumque videt percupit esse suam.

Stare parangono Gonellae nempe cavalli

posset, qui tantum pellis et ossa fuit.

Longior ipsius sex est magra schena cavezzis,

crustas de marzo sanguine semper habet:

quas polmoncellos vocat ars merscaltica crustas,

quas de pellibovo sella vodata facit.

An sit mula quidem dubitas, an sitve cavalla,

orecchias longas tres habet illa pedes.

Zardarum dicunt duplex genus esse, quod omne

possidet, in pedibus prima venire solet;

altera quando cavat sibi fraenum, meque pedestrum

linquens, calcagnis pagat eundo viam.

Cursito post illam, clamo:--Sta, bestia, pru, sta,--

fert mea bastonem dextra, sinistra briam.

Sed potius muro tunc possem dicere--Sta, sta;--

non audit quamvis grandis orecchia patet.

Dum curro, per mille cavas, per mille zapellos

casco, nam laqueat spronus uterque pedes.

Quando cavalco illam, mihi paret habere morenas,

et bogas pedibus rozza ribalda gerit.

Quum me scavalcat, morsu fugit inde cavato,

turchescos etenim vincere posset equos.

Et quamvis oculo nihil uno cernat, et altro

pochinum, nunquam decidit illa tamen.

Decidit illa nihil, quando sine pondere scappat,

sed portans aliquem tota stravaccat humi.

Incastellata est, non mancant rogna, spinellae,

denique quicquid habet digna cavalla boni.

Digna cavalla boni quod habet (pro pascere dico

moscones) dubitet nullus, haec ipsa gerit.

Ergo comprandi si cui foret ullula voia,

hanc emat, et faciat, sicut usanza, provam.

Est unum, quod sit poledrina, signale galantum:

vermibus haec alios semper amorbat equos.

Non patitur vermes senior, sed parvulus infans,

quapropter venas ungueo saepe suas.

Utilitas erit haec compranti, sola valebit

ledammo campos imboazare suos.

XII

AD BALDRACCUM

Te nascente, dei nasum, Baldracche, tufarunt;

Iuppiter in colera sic ait:--Oybo, quid est?

quae latrinia sapit? quae fex ammorbat Olympum?

qua penetrat nostros parte carogna polos?--

Respondere dei:--Ventrem natura soravit,

et qua forbiret pezza niuna fuit.--

Pezza niuna fuit, qua nasum retro netaret:

quam bellus nostro tempore stronzus olet.

XIII

AD BOCCALUM

Vidimus, et, provae si fas est credere, provo:

nulla procul dubio pestis amazzat ocam.

Noscere vin quare? non Phoebus apena cavallos

spronat orizonto, protinus illa bibit.

Non igitur mirum tibi si palearia pendent,

cui nunquam panzam trovat Apollo vodam.

XIV

AD BALDUM

Mittimus in gabia pulchram tibi, Balde, gazolam,

quam, ceu cornacchias das mihi, dono tibi.

Dono tibi gazam de tali sorte, quod ipsam

poentibis cameris intro tulisse tuis.

Istam non unquam speres audire canentem,

ni fuerit suppis imbriagata bonis.

Crede mihi, nunquam cantat sine robore suppae;

et quando cantat, nil nisi--Che che--iacit.

Interdum tamen illa, licet pochissime, secum

gorghezat, dicens:--Vacca to, pola, puta.--

Tu tamen irrides poveri munuscula vatis.

Irrides? dat quod pauper amicus habet.

Non tamen est hominis, mi Balde, trepanda povertas,

namque povertatem phillosophia sequit.

Non vult scarlattum, granam, finumque velutum,

sed sua strazzolas undique vesta cagat.

Pauper et ignuda est, sicut Plato firmiter inquit,

subque repezzatis praticat illa togis.

Ergo quod poverus sic sim, ne, Balde, caleffa:

paupertas savium nam facit atque ladrum.

XV

DE CINGARE, FACETIA

Squassabat quondam pelagi fortuna schirazzum,

qui de salata carne pienus erat.

Frangitur arbor, aquas sorbet sfondata carina,

et plorans coeli quisque domandat opem.

Cingar se misit tantum rosegare mezenos,

ac si non esset tunc prigolandus aquis.

Scridatur quare mangiat nec donat aiuttum,

respondet:--Quia sum sat bibiturus, edo.

XVI

IN OBITU EPISCOPI CIPADAE

Chiesa Petri, falso quae sub pastore cridabat:

--Oy mihi quam longo tempore panza dolet!--

iam guarrita canit dicens:--Procul ite, cirotti,

implastri, pilolae, crysteriique simul.

En tandem moruit poverorum boia pretorum,

agnaque mazzato saltat alegra lupo.

Ille lupus, dico, pegorae qui veste copertus

non ultra falso proferet ore «be be».

OMNIUM MACARONORUM FINIS.

APPENDICE

I

PREFAZIONE E ARGOMENTO DEL «BALDO»

NELL'EDIZIONE

DI VIGASO COCAIO

I

VIGASO COCAIO ALLI LETTORI

Girolamo Folengo mantoano, ed a me discepolo nella professione

grammaticale, fu da suo padre mandato a Bologna in studio, per udire

il grande aristotelico Pereto Pomponazzo, ma volse ch'io parimente

andassi con esso lui, solamente per guardarlo che non perdesse il

tempo e i denari. Ma, sendo egli già cresciuto e fatto tale che più

non mi avesse a temere, come vivace molto e faceto e compagnone, si

diede in preda alla sviata giovanezza, e posponendo li termini

logicali, tutto si congiunse alle muse latine, volgari e macaronesche.

Io assai feci per ogni modo riducerlo alla voluntá del padre, ma

sempre indarno m'affaticai. Compose egli dunque, sotto il nome d'uno

furfante detto Limerno, in ottava rima _La fanciullezza di Orlando

paladino_, opera ingeniosa ed assai mordace. Poi sotto nome di Merlino

Cocaio diede principio ai gran fatti di Baldo in verso eroico e

macaronesco, e fecene un volume di venticinque libri. Quattro libri

poscia della _Moschea_, pur sotto il medesimo nome, gli uscirono dalle

mani in verso pentametro e macaronico. Successe a lei la _Zanitonella_

con altre cosette facete. Alfine come bizaro e fantastico che era,

mandò fuora sotto nome di Triperuno il _Chaos_ in stile ora latino,

ora volgare, ora de macaroni. Fatto tutto questo, per un gran

disordine e pericolo della vita fummo costretti tornarsi alla patria

con la zucca piena più di lasagne che di filosofia. Laonde ebbe egli

dal padre tal rimbrotto e reprensione, che in guisa di disperato andò

errando per lo mondo, fatto in prima cortegiano, poi soldato, poi

romito. Alfine, con un suo fratello più di lui dotto, si chiuse in una

solitudine a darsi totalmente a i sacri libri, ove sotto nome di

Teofilo Folengo compose in ottava rima la _Umanitá di Cristo figliuol

di Dio_, ove nel principio si dole assai aver perduto gli anni sotto

il titolo di Merlino, quando dice:

Vero è ch'un pensier grave ognor m'elice

vento dal petto e pioggia fuor degli occhi,

d'aver seguito invan l'adulatrice

mia voglia e quella piú d'alcuni sciocchi.

Scrissi giá sotto 'l nome, onde l'ultrice

fiamma del ciel par sempre in me trabocchi.

Nome di leggerezza, or me ne spoglio,

e quel che sona amor di Dio ritoglio.

Per lo nome di «legerezza» s'intende «Merlino»; per quel che sona

«amor di Dio», «Teofilo». Ancora in un volumetto di _Epigrammi_ ha

inserto questo, assai elegante e fuora de macaroni:

_Quae quondam, fateor, docili mihi floruit actas

magnificum poterat laudis adire iubar.

At mens decipitur iuvenum, quae lubrica saepe

unde decus poscit, dedecus inde referi.

Cum mihi praeteriti subeunt insomnia Baldi

tam pudet ut pudeat non puduisse satis.

Infelix tamen ipse minus fortasse viderer,

lusissem varios si sine dente modos._

Ed anco nel suo _Iano_ latino in verso eroico, cosí pentendosi, parla:

_Ergo erit ut semper vulgo plaudente iocosum

musa ferat Baldum? musa arida, musa choraeis

aonidum seclusa, decus quae prodigit omne,

futile dum rauca disperdit arundine carmen?_

Or dunque, perseverando col frate suo in cosí buono e securo stato, al

fine d'una febre maligna infermato, rese l'anima al suo fattore; la

qual cosa udendo io, subito fui col fratello a ritrovar le molte carte

da lui scritte. Trovammo che per cagione di ricantare avea rifatta la

_Macaronea_, come si può leggere tutta tramutata, e di gran lunga piú

dotta, faceta e onesta della prima, con un tetrastico latino, il quale

è:

_Tam mihi dissimilis sum factus et alter, ut illud

primum opus alterius constet, hoc esse meum.

Causa recantandi phama est aliena, malorum

iudicio et calami cuspide fossa mei._

Trovammo oltre a questo un poema vario latinamente scritto, avendo

egli omai li macaroni a stomaco e nausa. Il quale pensammo di far

imprimere dapoi questo, acciò si vegga espressamente quanta sia la

differenzia tra il nome di Merlino e quello di Teofilo. Molti

componimenti in questo sono imperfetti, ed uno massimamente di tre

libri in verso eroico sopra quella operetta intitolata a Catone, il

quale incomincia: _Si Deus est animus_. Trovammo finalmente, parte

limata, parte confusamente scritta, la sua _Palermitana_ in terza

rima; opera invero tanto delettevole quanto dir si possa, come speramo

farla vedere se non in tutto, almeno in parte con satisfazione d'ogni

buon poeta e forse teologo. Fu egli ancora molto studioso delli vari

componimenti dell'eccellentissimo ingegno del conte Matteo Maria

Boiardo da Scandiano, il quale non pur cantò d'_Orlando innamorato_

con quelle sue onorate e stupevoli invenzioni, ma diverse altre

operette gli uscirono dalle mani, che veramente lo dichiarano esser

stato un altro Omero in volgar stile, né possibile fia giamai

ch'alcuni lo debbiano denigrare e sepellire, come cercano fare. Ed è

pur vero che esso Merlino, trovandosi a ragionare con messer Lodovico

Ariosto in Ferrara dell'opera sua divina, cioè del _Furioso Orlando_,

intese da lui che nulla o poco avrebbe fatto, se la minuta, o vogliamo

dire essemplare, del maestro suo Boiardo non gli fosse pervenuta alle

mani: e questo si può vedere, quanto ha egli bene seguitato le

lasciate istorie, come se lo spirito del conte fosse stato in lui;

laonde veramente la prima laude merita il dottissimo inventore, come

si è fatto in qualsivoglia industria ed arte. Il Boiardo ha dato

materia grande all'Ariosto di farse quello che è: Virgilio tosco; ed

esso Ariosto si è degnato con le divine sue rime tener buon conto del

suo amato ed onorato precettore. Ed invero meritevolmente poteva

intitolare il suo _Furioso_ e chiamarlo: _La fine de l'Orlando

innamorato del gran Boiardo, composta pel suo discepolo messer

Lodovico Ariosto_. Ora che diremo che, se non vi si provede, non

passeranno molti anni che niuna o poca nominanza sará del Boiardo,

quando che alcuni si hanno fatto signori della opera sua, ed a sé

posto il titolo dell'_Orlando innamorato_? Accadde dunque che Merlino,

vedendo le rime del _Furioso_ essere in quella altezza ponno salire,

cosí di arte come di eleganzia castigatissima, gli venne desio di

riformar eziandio quelle del Boiardo, essendone pur molte non

respondenti alle norme limatissime d'oggi. Ma venutogli detto che un

gran poeta avea tolto tanto incarico, anzi di ridurcele, come si

presumea, in quella leggiadria di quelle dell'Ariosto, non volse piú

oltre seguire per sua modestia e per non parere che volesse

concorrere, abbassandosi molto piú forse di quello dovea fare. Ma poi,

vedendo tal opera tutta tramutata, volteggiata e fatta lontana dalla

prima, e che il titolo primo in fronte del libro totalmente levato era

dal Boiardo ed imposto ad altro autore, non puoté non sdegnarsi

amaramente contra tanto ardire. E quando il bel principio vidde

tramutato, ebbe compassione all'autore di quello, che piú tosto ha

reso biasmo a se stesso che laude, non sapendo forse egli che 'l

conte, componendo la opera sua in quelli tempi che erano smarrite le

regole della grammatica toscana, ogni giorno ne recitava un canto al

duca di Ferrara, alla duchessa e tutta la corte dell'uno ed altro

sesso. Però cominciò il suo bel poema:

Signori e cavallier che v'addunate.

Per questo dunque se mise il nostro Merlino a seguir l'impresa

lasciata, e dove gli parea che il detto poeta limato e racconciato

avesse assai bene le cose non cosí leggiadramente scritte, ha voluto

dar questo onore a lui, molto piú grande che lo scorno contratto in

volersi far autore di quello giamai fatto non avea. Or dunque abbiamo

trovato questa altra bella fatica, e presto col suo onorato titolo

verrà in luce, non senza laude di quel poeta, uomo invero di molto

ingegno. Ma per tornar finalmente a parlamenti piú giocondi e

festevoli, dico che[1] era pur cosa sconvenevole il perdere una opera

di Merlino da lui fatta cosí bella, cosí vaga, cosí piacevole; e forse

maggior danno fora suto che se anticamente si fosse perduto Vergilio,

o pur ne' tempi nostri Dante e Petrarca. Peroché non altro d'aver

perduto Vergilio ne seguiva che la perdita di un buon poeta in una

lingua, la quale rimaneva in molti altri che ben la parlavano e meglio

vi scrivevano. Cosí dico di questi scrittori della lingua tosca, la

quale non è però altro che una lingua sola e da altri belli ingegni,

come ogni dí si vede, con loro scritture adornata e tersa. Ma perdersi

questo (o Dio, che danno incredibile!), si perdeva un bellissimo ed

ingegnosissimo autore di molte lingue insieme. Perché in questa è

tessuta la latina, intersiata la toscana, messa a fregi quella de

macaroni. E che piú? la franzese, la spagnuola, la tedesca, la

bergamasca, la cavaiola, e infino a quella de furfanti vi può fare un

fioretto e avervi loco. Ma quello che sopra tutto importa è che questa

si meravigliosa lingua è riposta in questo tale autore, come in

specchio ed idea di tal idioma. E senza lui è fredda, muta,

stroppiata, disgraziata e peggio assai che non sono i macaroni senza

botiro. Ringraziate dunque lui primamente, che ha composto sí

miracoloso poema; da poi me (se non avete altro che fare) che l'ho

recavato disotto terra, essendo egli sepolto in altro che nel

formaggio, e l'ho fatto stampare e publicare al mondo, accioché ognuno

possa assaggiare e mangiare di questa giotta vivanda. Venite dunque

tutti ch'avete fame: vedete, leggete, mangiate, sfamatevi, e

ricordatevi sovra tutto non esser cosa al mondo piú macaronesca che

esser macarone a macaroni.

Buon pro vi faccia.

[1] È a cominciare da qui che Vigaso Cocaio ha incorporato nella sua

prefazione la lettera di Niccolo Costanti, che nella Cipadense

sussegue all'_Errata-corrige_ e chiude il volume [Ed.].

II

ARGOMENTO SOPRA IL «BALDO»

Le maccheronee Zanitonella - Baldus - Moscheide - Epigrammata · 第 34 / 47 段