Sy brein is maar klein, maar sy lyf ook; en sy brein, sy wilskrag hou
hom gespanne as hy opgewonde raak. Met hom, soos met ons kunstenare
vandag, word 'n werk wat begin, en afgewerk kan word, met ywer gepak,
en klaargemaak; maar die nimmereindigende dagelikse klein werkies wat
die siel van 'n kunstenaar breek, kon die Boesman ook nie baasraak nie,
en daarvandaan die feit dat hul nie verder ontwikkel het nie. Brein,
nieteenstaande wat baie skrywers sê, had hulle bepaald. Dink maar
byvoorbeeld aan hulle ontwikkeling in hulle jagmetodes ens., wat hulle
hier in Suidafrika moes uitgewerk het, afgesien van die kennis wat
hulle uit die Noorde saamgebring het. Ook lewer die Boesman bewys van
sy vermoë deur die gemaklike wyse waarop hy tale aanleer. Verskillende
outoriteite maak spesiaal melding hiervan, en een vertel van 'n
Boesman wat buiten en behalwe sy eie taal vlot Afrikaans praat, meer
Engels ken as baie Boere, en sowat ses ander Hottentot- en Bantoe-tale
magtig is. Om hierdie punt te bespreek, sal ons 'n bietjie te ver van
ons onderwerp aflei. Ook die bespreking van hul taal is buiten die
bevoegdheid van die skrywer. Alle Afrikaners weet dat Boesman-taal,
saam met Hottentot- en een of twee Bantoe-tale die klappers besit, maar
dat die Boesman taal meer het as die ander. Die klappers is moeilik
vir die Blanke om uit te spreek, ja selfs om die aparte klappers
vanmekaar te onderskei, en die moderne uitvindsel die praatmasien,
probeer nie eers om die klappers weer te gee nie! Mejuffrou Doris
Bleek, een van die weinige Blankes wat vandag nog kennis het van die
Boesman-taal, het die skrywer 'n paar feite meegedeel; onder ander,
ook wat aantoon hoe die Boesman aggee op die gang van 'n mens,
vertel sy dat die Boesman byna tweemaal soveel werkwoorde het vir
verskillende maniere van loop, kruip, slinger ens.
Maar terwyl ons die behandeling van die onderwerp van taal moet oorlaat
aan die taalkundiges, is daar een metode van gedagtewisseling wat
die Boesman gebruik het, wat ons wel hier kan bespreek, naamlik die
seintaal. Dit is te verwag dat die Boesman 'n seintaal had. Alle nasies
of klasse wat met mekaar wil gesels waar daar te groot geraas is,
of waar daar nie mag gepraat word nie, het so iets. Die skooljong,
die arbeiders in seker fabrieke, die spoorwegwerkers ens., het
almal hul eie seintaal. Die bewoner van "flats" in Napels kan lang
besigheidsgesprekke met die groentesmouse onder in die straat voer
sonder om 'n woord uit te spreek. Die Grieke kon met gebare feitlik
enige getal merk of weergee. En wat vind ons in die geval van die
Boesman? Ongelukkig maar min besonderhede. Stow vertel dat hulle voor
'n strooptog die hele aanval in al sy besonderhede bespreek, en alle
moontlike uitslae bedink en 'n kode van seine uitwerk om mekaar
bekend te maak met die loop van sake gedurende die aanval. As dit
so is, moet ons verwag dat vir eenvoudigheid hulle, sover moontlik,
gedurig dieselfde seine gebruik het, en so 'n seintaal ontwikkel
het. Campbell en 'n paar ander skrywers vertel vir ons van enkele
gebare. Bleek en Lloyd vertel dat as 'n man by 'n jag flouval, hy stof
opgooi as 'n teken dat hy hulp nodig het. Campbell vertel ook hoe
hulle (d.w.s. onbekende wilde Boesmans) nog een aand met vuurseine
hom op die regte pad na water gehelp het. Vergelyk ook die volgende
twee uittreksels, een byna 'n eeu en 'n kwart oud van Lichtenstein,
dat ander nog geen ses maande gelede nie deur Reuter uit S.W. Afrika
gesein:
"Die Bosjesmanne het 'n onafgebroke kommunikasie met mekaar, so
goed, dat hulle alles weet wat in die land aangaan, nie alleen
gouer nie; maar meer akkuraat as enige ander nasie. Indiwiduele
Bosjesmanne, sê hulle (d.w.s. die Betjoeanas) kom ongewapend
en alleen na hulle (Betjoeana) veewagters en smeek om kos, in
terugbetaling waarvoor hulle meedeel enige nuus wat hulle van wis."
Die twede uittreksel is uit een van Reuter se telegramme oor die
geval van 'n seker patrollie onder Kapt. Swemmer wat 160 myl van
Grootfontein al hul kamele en al hul water buiten een kameel en een
bottel water kwytgeraak het.
"Toe kom een van die geheimsinnige gebeurtenisse wat in die
wilde Afrika gebeur. Op een of ander wyse stuur die Boesmans
die boodskap aan dat Kapt. Swemmer deur leeus aangeval is, en
met een kameel aankom en water nodig het. Die Boesmans op die
grens van Grootfontein ontvang die boodskap, en deel dit met
die beamptes by Grootfontein mee...... Hoe die nuus vervoer is,
bly onbekend. Boesman-bodes mag miskien die moeite gedaan het om
dit na Grootfontein te bring. Dit, dink die mense is nie baie
waarskynlik nie, en die ou Blanke-inwoners glo liewer dat die
Boesman die groot primitiewe gawe van telepatie besit."
En waaroor gesels die Boesman? Natuurlik oor sake wat binne of naby die
grense van sy kennis lê. Die Jonkvrou Augusta Uitenhaag de Mist het in
1802 baie kortaf die kennis van die Boesman beskrywe. "Hy het kennis
van niks," skrywe sy, "as van gifpyle en vuurmaak." Dit is egter nie
so nie, en buiten en behalwe sy kennis wat ons alreeds ondersoek het,
wil die skrywer 'n paar feite voorlê in verband met hulle kennis
onder die volgende hoofde: aardkunde, aardrykskunde, rekenkunde,
dierkunde, geneeskunde, plantkunde, sterrekunde, letterkunde, digkuns,
toneelkuns, danskuns, musiekkuns, graveerkuns en skilderkuns. In seker
van genoemde indelinge van kennis, is hulle vordering groot gewees,
in ander weer, minder; maar afgesien van hulle kunste, was hul
almelewe prakties. So was dit ook met hul kennis van aardkunde. Die
stowwe wat hulle van wis, was die grondstowwe waaruit hulle hul verf
gemaak het, waarvan hul hulle pylkoppe gemaak het, en hulle bore; maar
hulle het ook geweet wat vandag amper 'n verlore kuns is, d.w.s. hoe
om die vuurklip te slaan om die verskillende werktuie te maak; ook
wis hul waar om vir water te soek en dit was vir hulle altoos al te
mooi, wanneer in die diens van die Blanke, om met hul kennis te pronk,
en gou water te vind na die Bantoe tevergeefs probeer het.