zij die noemen, hebben gemaeckt, hebben ghelijck van andere saken, alsoo
mede van oorloghe, van beloften, van den eets, van represaliën, eenighe
capittelen gesteld. Ick hebbe ook eenighe eighen boecken van 't recht
der oorloge ghesien, ten deele geschreven van theologanten, als van
Franciscus Victoria, Henricus Gorichemus, Wilhelmus Mathaei, Johannes
van Carthagena.... ten deel mede van doctoren in de rechten als Johannes
Lupus, Franciscus Arius, Johannis de Ligneus, Martinus Laudensis, maar
alle desen hebben van soo seer overvloedige materie uytermate weinigh
bijgebracht en den meesten hoop alsoo, dat sij zonder orde die dinghen,
die tot het recht der nature behooren, die tot het goddelijke, die tot
der volckeren recht, die tot het burgherlijcke, die uit de canonijcke of
geestclijcke rechten genomen zijn hebben vermengd en onder malkander
geworpen, 't Geen allen dezen ontbroken heeft, namelijck 't licht der
historiën, hebben beginnen te vervullen de seer geleerde Faber ...
wijdloopiger Balthasar Ayala en noch meerder Albericus Gentilis in wiens
naestigheit, ghelijck ik wete, dat ze anderen kan behulpelijck zijn, en
bekenne dat ick daer door geholpen ben". Van Covarruvias en Vasquez
wordt gezegd: Twee Spanjaerden Covarruvia en Vasquius hebben de
scholastycke subtielheden met de kennissen der wetten, en canonijcke
rechten te samen ghekoppelt.--Van Bodinus en Hottmannus: De Francen
hebben begonnen de historiën wat meer met de studien der rechten te
samen te voeghen: onder de welcken Bodinus en Hottmannus zeer vermaert
zijn. Cfr. Voorreden op de drie boeken enz. Jan Hendrickx en W. v.
Beaumont, Amsterdam 1657.
[216] E. Nys Origines du droit international. Robert Flint. History of
the philosophie of history--t. 1. blz. 28. Zoo had de leer van het
staatsverdrag veel aanhangers gevonden, o.a. Bodinus. De republica c.
8., Althusius--Hubert Languet--Marsilius v. Padua--Occam--Nic-Cusanus.
[217] Zie hierover Nuyens. De Nederl. republiek--d. 1. blz. 89.
Langenhuysen 1905--Dr. K. Krogh Tonning Hugo Grotius enz. Koln. Bachem
1904.
[218] Zie over Erasmus, Memoire de M.E. Rottier--Memoire sur le collège
des Trois-Langues par M. Nève--Leben des Erasmus. Muller--Erasme
précurseur et initiateur de l'esprit moderne. H. Durand de Laur. Paris.
Didier 1872. Vie d'Erasme. Burigny Paris 1757. Erasmus wil, dat een
prins Seneca leze en Aristoteles en Cicero (de officiis.)
[219] Dirk Volkertz. Coornhert, notaris te Haarlem. In 1583 schreef hij
een boekje tegen den Nederlandschen Catechismus, waarin hij de stelling
aanviel, dat wij allen van nature geneigd zijn om God en den naaste te
haten.
Zie over hem Carl. Lorentzen, Jena 1886--F.D.J. Morrees.
Schoonhoven.--Reformateurs et publiciste de l'Europe du XVII'e Adolf
Franck Paris 1884.--J.J. Altmeyer. Les precurseurs de la reforme Haag.
1886.--Dr. W. Geesink. Calvinisten enz. Rotterdam. 1887.
[220] cfr. W. Dilthey o.c.d. 6 blz. 345.--Hänel Melanchton der Jurist.
Zeitschrift f. rechtsgesch. 1869--8 blz. 249.
[221] Hij schreef:
De Constantia 1582--Politica 1583--Manuductio ad Stoicam philos.
1604--Phisiologia Stoicorum 1610.--Zie over Lipsius,
Mallinckrodt--Histor. psychol. studie. in Geloof en Vrijheid. 32e Jhrg.
1898--Reitsma Geschiedenis van de Hervorming, enz. Groning. 1899. Quant
à moi je réintègre Aristote dans l'enseignement de la philosophie; mais
je ne le réintègre pas seul: je mets en tête tantôt Platon, tantôt
Epictête, quand ce n'est pas Plutarque ou Sénèque, schreef Lipsius. cfr.
Em. Amiel, Juste-Lipse, Paris 1884.
[222] De Jure B. ac P. l. 3 c. 19 § 2 no. 1.
[223] cfr. Cicero de Leg. l. 1.
[224] Senon's definitie der driften; als: perturbatio aversa a recta
animi contra naturam animi, neemt Cicero over, en van hen Grotius. cfr.
Cicero Tusc IV 9--de leg. l. 1.
[225] Zie over het privaateigendomsrecht ook Grotius' Paraphrasis Tituli
Institutionem; De rerum divisione etc. blz. 314--Hugo Grotii Poemata Ed.
4a Lugd. B. Vogel 1645.
[226] cfr. Cicero de off. III. c. 5.
[227] cfr. Seneca de ira 2 c. 12. Exsequar quia oportet non quia dolet.
cfr. c. 26--1. c. 5.
[228] Cicero l. 2de off. c. 12.
[229] ibid c. 6.
[230] Epist. 14.
[231] Zelfsverdediging is echter ooit goed, want Grotius zegt gelijk
Cicero: Principio generi animantium omni est, a natura tributum, ut se
vitam corpusque tueatur. Cicero de Off. I. c. 4. 11. 12.
[232] Merken wij hierbij op, hoe zich veel in de Jure B. ac P. verklaart
uit het heerschend protestantisme.
De partij der humanisten, werd door de echt gereformeerden, de
Calvinisten in Holland, de partij der libertijnen, der Erasmianen, der
Peligianen genoemd. Zij waren te verdraagzaam, te vrijzinnig voor hen,
die het oude dogma hadden verlaten om een nieuw te omhelzen. Het nieuw
geloof was alles voor hen, en naast dat geloof de nieuwe zedenwet, geput
uit het Oude Testament. De staat had voor hen geen beteekenis, dan in
zoover hij de verspreiding van het nieuwe geloof bevorderde, de
afgodendienst, de ketterijen, de paapsche superstitiën en stoutigheden
bestreed; dan in zoover hij de zedenwet met zijn macht hielp. Hij moest
dansen en zondagsschennis, woeker en ontucht, enz. streng straffen. Dit
alles verklaart ons, waarom niet alleen door de Groot, maar ook door de
andere schrijvers zooveel gewicht werd gehecht aan de oude wet, waarom
men zich afvraagt of zij nog verplicht?--Dat men onderzocht, of
vervolging van ketters geoorloofd is, of men verbonden mag sluiten met
de ongeloovigen, enz. Zie over deze partijen Nuyens--Nederl. republiek
etc. Langenhuyzen 1905. H.C. Rogge, Johannis Utenbogaert en zijn Tijd.
[233] Ad. Friedr. Glafey. Geschichten des Rechts der Vernunft. Leipz.
1739.
[234] Neues Systema des rechts der Natur. Gött. 1754.
[235] o. c.
[236] Le droit de la guerre et les précurseurs de Grotiüs Brux. 1892.
Les origines du droit internat. Brux. 1894.
[237] Joh. Althusius o.c.
[238] 1509--1566. Contr. illustr. etc. libri tres.
[239] 1548--1617. De legibus etc.
[240] 1535--1600. De justitia et jure.
[241] 1554--1623. De justititia aliisque virtutibus morum.
[242] 1512--60. Opera omnia. Quaest pract.
[243] 1494--1560. De justitia et jure.
[244] 1539--85. Disp. de lege, jure et aequitate.
[245] 1497-1560. Philos. moralis epitome Wittenb. 1537--Ethicae
doctrinae elementa et enarratio--Ethicorum (Aristotelis) Wittenb. 1530.
[246] Methodia tractatio artis juris. 1615.
[247] De summo bono 1614--De legibus 1616.
[248] Juris naturalis, gentium et civili [Greek: eisagogae] Colon
1539--Hij werd geboren 1506, + als prof. te Marburg 1567.
[249] Principiorum juris libri quinque. Lips 1615. Wincler geb. 1579,
stierf 1648.
[250] De lege naturae apodictica methodus 1577. Oldendorp bepaalt het
natuurrecht niet als: quod natura omnibus animalibus docuit. De dieren
hebben geen recht, want zij hebben geen wet. Jus denique idem est quod
lex. (cfr. o.c. blz. 7. editie Kaltenborn). Wincler en Hemmingius
spreken van een jus naturae prius et posterius. Het eerste is de ons
ingeboren wet, het tweede, datgene wat noodzakelijk is geworden na den
zondeval, om te voorkomen dat de menschen tegen de natuurwet doen. cfr.
Wincler o.c. ed. Kaltenborn. blz. 99. Hemmingius neemt ook het
staatsverdrag aan.
[251] 1530--96 of 97. Six livres de la republique. 1577.
[252] Joh. Althusius blz. 73. not. 44.
[253] O. Gierke o.c. blz. 76.
[254] Zoo ook Covarruvias I c. 1. no 2--4; Victoria Rel. III no 7; soto
I q. 1 a 3; Vasquez c. 47; Lainer; Bellarminus; Molina.
[255] o.c. blz. 4.
[256] Alberic-Gentiles geb. 1551 te Ancona vluchtte om zijn
nieuwgezindheid naar Engeland, stierf als prof. te Oxford 1611.--De
Legationibus 1585. De jure belli 1588. De justicia bellica 1590. Le
savant professeur de Turin, Pasquale Fiore, atribue à Alberic Gentiles
le mérite d'avoir, le premier traité les questions de droit
international en les séparant des questions theologiques et morales en
leurs donnant un fondement plus raisonable. Il a su accorder à l'élement
historique l'importance qui lui est due. Calvo. Droit intern. theor. et
pratique. 3e édit. Paris 1880. t. 1 no. 3. vergl. Perin Ordre intern. p.
209. Grotius o.c. prol 38. zag al in dat Gentilis zich alleen op de
gebruiken baseerde. Hij zou een voorlooper kunnen genoemd worden der
école historique. Zie over Alb. Gentiles nog Mr. W. A. Reiger.
Commentatio de A. Gentili, Grotio 1867. E. Nys o.c. p. 11 zegt dat voor
Gentilis het volkenrecht is: Le résultat d'un accord des peuples,
accord, qui apparait surtout par le long usage. Grotius zegt van hem:
cujus diligentia sicut alios adjuvare posse scio ita et me adjutum
profiteor.
In Holland werd in 1876 een comité georganiseerd om Alb. Gentilis te
huldigen. President was Asser, prof. Amsterdam. Zie over den uitslag van
dit comité het Handelsblad van dat jaar.
[257] De legib et Dei legilatore l. 2 c. 19 no 9. Vergel. E. Nys Orig.
du droit internat. p 11 en 12 Fondateurs du droit intern, in voce.
[258] E. Descamps o.c. blz. 78.
[259] Pradier Fodéré. Le droit de la guerre et de la paix. Paris 1867.
blz. 14. nota cfr. Lerminier. Introd. gener. à l'histoire du Droit blz.
105. Brux. 1830.
[260] Fondateurs du droit international, art. Grotius blz. 233.
[261] Fonsegrive. François Bacon blz. 397 Paris 1893.
[262] cfr. Ueberwegs ... Gesch. d. Philos. Herausgegeben v. Dr. Max
Heinze 901. 3e deel blz. 64.
[263] Hugo Grotius ... qui edito opere «De Jure belli ac pacis» primum
inpulsum dedit jure naturalis deinceps ab aliis diciplinis sejungendi
atque ad peculiaris scientiae dignitatem evehendi; quare et juris
naturalis fundator (non sina injusta exaggeratione si res magis quam
ejus forma spectatur) appelari consuevit.
Meyer. Instit. Jus Natur. 1885. p. XX. cfr. Meyer. Grondsätze der
Sitlichkeit und des Rechts, blz. 46. E. Descamps o.c. blz. 81.
[264] History of the philosophy of history t. 1. blz. 28. cfr. E. Nijs.
origines enz. blz.
[265] cfr. E. Nijs o.c. cfr. en W. Stubbs. Seventeen lectures on the
study of medieval and modern history and kindred subjects. blz. 240.
[266] Abrégé des mémoires illustres. l. 1 c. 1 blz. 617.
[267] Charron. Sagesse II. c. 7
[268] cfr. Neumann. Hugo Grotius. blz. 19.
[269] cfr. de Jure B. ac P. prol. 38.
[270] Thomas Stapleton beschrijft de Politici als civiles homines,
elegantes et suaves, prudentes et cordati, ipsam sacrosanctae religionis
causam, politice et civiliter tractari volunt. Hun dogmata zijn: Multa
esse pro tempore dissimulanda, publicae pacis causam ante oculos semper
habendam, non esse irritandes crabrones; haereses istas vel debellari
non posse, quia potentes, vel ex animis hominum evelli non posse, quia
pertinaces haeretici sunt; vel tantis conatibus impugnari non esse
necesse, quia de rebus leviculis contenditur vel postremo tanti illos
non esse, nec tantam universe religionis curam nobis incumbere, ut pacem
publicam communesque fortunas, vel ad illas reprimendas vel ad hanc
conservandam, periclitari sinamus--quinimo prudentis ac politici viri
esse, patriae et civium, suorum commodis ante omnia prospicere, suis
rebus consulere, Principum placitis sese accomodare, invidias aut
simultates superfluas Religionis causa non subire. enz. Th. Stapletoni
oratio academica Monachii habita 1607, blz. 4.
[271] Proceedings at the laying of a wreath on the tomb of Hugo Grotius
by the Commiss. of the United States of America to the Intern. peace
Conference blz. 14. Dit rapport, dat niet in den handel is, dank ik aan
de welwillendheid van Zijne Excellentie Mr. L. H. Ruyssenaers. Aan hem
hiervoor mijn dank.
[272] Essais de phil. Jurid. blz, 77.
[273] Puffendorf. Les devoirs de l'homme et du citoyen l. 2. ch. 1. § 5.
8. Ed Barbeyrac Amsterd. 1708. Men moet niet denken, dat de auteurs die
een moraal doceeren op het voetspoor van St. Thomas en onderscheid maken
in een ethica generalis en specialis zoowat hetzelfde doen. De ethica
generalis geeft voor hen aan datgene, wat de mensch als mensch te doen
heeft, afgezien van het feit of hij leeft in een vereeniging of niet.
[274] Oeuvres de Leibnitz. Ed. Dutens. t. VI. blz, 271.
[275] So lebt und webt Hugo de Groot in den Ideeën des Friedens W
Dilthey-Archiv. f. Gesch. d. Phil. d. 7. blz 76.
[276] Etiam philosophurum alliis summum, alus unicum bonum virtus, quae
duris non alitur tantum sed ijuod adjiciunt, gaudet, ut miles, cui a
duce magni labores ac pericula imponantur. Quanto magis id christianos
sentire aequum est, quibus iter per crucem ad regnum coeleste stravit
ipse, cujus nomine frustra appellamur, si exemplum sequi piget.
Epist ad. Joh Casimirum 12 Febr. 1639 Epist H Grotii ad Domum regiam
sueciae, enz Stockholm 1892.
[277] Wij willen of kunnen hier geen compleete bibliographie geven,
gelijk men begrijpt.
[278] Wij geven hier Grotius brieven.
#INHOUD.#
Inleiding
Levensschets v. Hugo de Groot
De Jure Belli ac Pacis
Zijn wording, doel en inhoud. De waardeering, die het vond
Hugo de Groot en het recht
I. Zijne grondstelling
II. Het natuurrecht en het stellige recht
_a._ Het natuurrecht.
De stand der vraag en de grondslagen van het recht
Van het natuurrecht in eigen zin
Van het recht in oneigelijken zin
_b._ Het stellige recht.
Het bestaan eener willekeurige goddelijke rechtsorde
Het bestaan eener menschelijke rechtsorde (burgerlijk en volkenrecht)
III. De sanctie van het recht
IV. De beteekenis van den term "recht."--De verdeeling van het recht
De natuurwet.
_a._ Haar bepaling en eigenschappen
_b._ God en het natuurrecht
Het willekeurig recht (gegeven recht)
1° Het menschelijk recht
2° Het goddelijk recht
V. De "Determinatie Juris"
Grotius' theoriën over eigendomsrecht, Staat en Strafrecht.
I. Het eigendomsrecht
II. De staat
III. Het strafrecht
Grotius en de Scholastiek.
Het verschillend punt van uitgang
De betrekking tusschen de natuurwet en God
De verhouding van natuurwet en positieve wet.
Zedelijkheid en recht
Privaat-eigendomsrecht en staat
Grotius en de omgeving waarin hij leefde
Grotius en de romeinsche stoa
De verdiensten van Hugo de Groot
Ons oordeel over Grotius
Werken over de Groot
* * * * *
IMPRIMATUR.
M.L. DRABBE, _Sup. Gen_. ad hoc deputatus.
Tilburgi, 9 Maji 1906.