Misschien zal er niets wezen in dit verbazend werk, dat den lezer
minder genoegen schenkt dan juist datgene, wat den schrijver de meeste
moeite kostte. Hieronder zal men waarschijnlijk tellen die inleidende
verhandelingen, welke de geschiedkundige stof van elk boek vooraf gaat,
en die wij als onmisbaar achten bij den schrijftrant waarvan wij het
voorbeeld willen geven.
Wij rekenen ons volstrekt niet verpligt, eenige reden aan te voeren
voor dit ons gevoelen; daar het reeds meer dan voldoende is, dat wij
het als een noodzakelijken regel vastgesteld hebben bij alle
proza-komisch-epische geschriften. Wie heeft ook ooit de redenen
gezocht van die eenheden van tijd en plaats, die nu zoo bepaaldelijk
als een vereischte worden beschouwd in de dramatische dichtkunst? Aan
welken criticus heeft men ooit durven vragen, waarom een tooneelstuk
niet even goed twee dagen als slechts één mogt bevatten? Of waarom de
toehoorders (mits zij als vrije kiezers kosteloos van de eene plaats
tot de andere vervoerd worden), niet even goed vijftig als vijf mijlen
zouden reizen? Heeft eenige commentator ooit de beperkingen verklaard,
die een criticus onder de ouden voorgeschreven heeft voor het drama,
dat, volgens hem, niet meer en ook niet minder dan vijf bedrijven
bevatten mag? Of heeft eenig levend mensch ooit getracht uit te leggen,
wat onze nieuwere theaterbeoordeelaren bedoelen met het woord „plat”,
waardoor het hun gelukt is om alle humor van het tooneel te bannen en
zij de komedie zoo vervelend als eene receptiezaal gemaakt hebben? Bij
al deze gelegenheden schijnt de wereld een stelregel van onze
regtsgeleerden omhelsd te hebben, namelijk: cuicunque in arte sua
perito credendum est; want het schijnt eenigzins moeijelijk te
begrijpen, dat iemand de onbescheidenheid zou hebben om, zonder eenig
regt, stellige regels voor eenige kunst of wetenschap voor te
schrijven. In zulke gevallen dus, zijn wij geneigd te gelooven, dat er
in den grond wezenlijk gezonde en degelijke redenen bestaan, hoewel
wij, ongelukkig, niet zoo diep kunnen zien.
Maar, inderdaad, de wereld is al te beleefd jegens de critici geweest,
en heeft zich verbeeld, dat zij veel dieper denken dan wezenlijk het
geval is. Deze toegevendheid heeft de critici aangemoedigd om zich eene
dictatoriale magt toe te eigenen, en dit is hun in zoo ver gelukt, dat
zij nu de meesters zijn geworden en de stoutheid hebben de wetten voor
te schrijven aan die schrijvers, van wier voorgangers zij ze
oorspronkelijk gekregen hebben.
De criticus, wel beschouwd, is niets meer dan de griffier, wiens ambt
het is, om de regels en wetten over te schrijven, door die verhevene
regters vastgesteld, wier onmetelijk genie hen als wetgevers doet
beschouwen in de verschillende vakken, waarin zij uitgeblonken hebben.
Dit was ook het eenige ambt, waarnaar de critici van ouds streefden, en
zij waagden het nooit een vonnis te vellen, zonder het te bekrachtigen
door het gezag van den regter, van wien zij het gekregen hadden.
Maar, met der tijd, en in de eeuwen der onwetendheid, begon de griffier
inbreuk te maken op het gezag en zich de waardigheid van zijn meester
aan te matigen. De wetten van het schrijven waren niet meer gegrond op
de gewoonten van den schrijver, maar op de voorschriften van den
beoordeelaar. De griffier werd de wetgever, en diegenen, wier
oorspronkelijke taak het was de wetten slechts af te schrijven, stelden
nu zelve zeer willekeurig de wet.
Hieruit is een blijkbare en misschien onvermijdelijke dwaling ontstaan;
want deze critici, mannen zijnde van zeer geringe bekwaamheden, namen
zeer ligt den schijn voor het wezen aan. Zij handelden op de wijze van
een regter, die de doode letter van de wet zou willen volgen zonder aan
den geest te denken. Kleine bijzonderheden, welke misschien slechts
toevallig bij een grooten schrijver gevonden worden, werden door deze
critici beschouwd als zijn hoofdverdienste en als hoofdvereischte ook
aanbevolen aan al zijne opvolgers. Aan deze inbreuken verleenden tijd
en onwetendheid, de beide groote steunpilaren van het bedrog, gezag, en
dus werden vele regels voor het schrijven vastgesteld, welke noch in de
natuur noch in de waarheid eenigen grond hebben, en die gewoonlijk tot
niets anders dienen dan om het genie te belemmeren en te beteugelen, op
dezelfde wijze als men den dansmeester belemmerd zou hebben, als men in
de vele heerlijke leerboeken over die kunst, als stelregel aangenomen
had, dat iedereen geboeid moet dansen.
Om derhalve alle beschuldigingen te voorkomen van regels voor de
nakomelingschap te hebben willen vaststellen, alleen gegrond op het
gezag van een ipse dixit, waarvoor wij bekennen niet bijzonder veel
eerbied te koesteren, zullen wij het voorregt, dat men zich vroeger
aanmatigde, hier opgeven, en voortgaan met den lezer de redenen bloot
te leggen, welke ons overgehaald hebben de verschillende
tusschengevoegde afwijkingen in den loop van dit werk in te lasschen.
En dit zal ons noodzakelijk aanleiding geven om eene nieuwe bron van
kennis te openbaren, die, al werd ze reeds vroeger ontdekt, voor zoo
ver wij weten, nooit door eenigen ouden of nieuwen schrijver gebruikt
is. Deze bron is niets anders dan die der tegenstelling, welke zigtbaar
is in alle werken der schepping, en waarschijnlijk er veel toe
bijdraagt om het begrip van alle schoonheid in ons duidelijk te maken;
want waardoor wordt de schoonheid, of de heerlijkheid van wat ook, meer
bewezen, dan door het tegenovergestelde daarvan? Dus wordt de
schoonheid van den dag en die van den zomer verhoogd door de
afgrijsselijkheid van den nacht en van den winter. En ik geloof, dat
als het mogelijk ware voor een mensch slechts de beide eersten te zien,
hij een zeer onvolmaakt denkbeeld van hunne schoonheid zou hebben.
Maar, om een al te ernstigen toon te vermijden:—kan men er aan
twijfelen, dat de schoonste vrouw ter wereld al de voorregten van hare
bekoorlijkheden zou missen, in het oog van een man, die nooit eene
minder begaafde vrouw had gezien? De dames zelve schijnen hiervan zoo
overtuigd, dat zij zich alle beijveren iets te vinden dat afsteekt
tegen hare schoonheid;—ja, zij nemen die rol op zich tegenover zich
zelve; want ik heb wel eens opgemerkt (vooral te Bath), dat zij zich
moeite geven om ’s morgens zoo leelijk mogelijk te schijnen, ten einde
de schoonheid, welke zij des avonds ten toon willen spreiden, des te
meer in het oog te doen vallen.
De meeste kunstenaren kennen de praktijk van dit geheim, hoewel velen
welligt de theorie er van niet bestudeerd hebben. De juwelier weet, dat
de schoonste diamant gezet moet worden, om goed uit te komen, en de
schilder oogst dikwijls grooten roem in door de tegenstelling, welke
zijne figuren opleveren.
Een groot genie onder de Engelschen bewijst deze stelling ten
duidelijkste. Ik kan hem inderdaad niet brengen onder eenige kathegorie
der gewone kunstenaren, daar hij aanspraak heeft op eene plaats onder
diegenen
„Inventas qui vitam excoluere per artes.”
„Die door het uitvinden der kunsten het leven veredeld hebben.”
Ik bedoel hiermede de uitvinder van dat heerlijke tijdverdrijf de
Engelsche Pantomime.
Dit schouwspel bestond uit twee deelen, welke de uitvinder
onderscheidde als het ernstige en het komische deel. Het ernstige
vertoonde een zeker aantal heidensche goden en helden, die zeker het
slechtste en vervelendste gezelschap uitmaakten waarin de toehoorder
ooit gebragt werd, en die (en dit was een geheim slechts aan weinigen
bekend,) eigenlijk alleen op deze wijze voorgesteld werden, om het
komieke gedeelte van de voorstelling te doen uitkomen en de kunstjes
van den harlekijn des te voordeeliger te laten uitblinken.
Het was welligt niet heel beleefd zulke persoonaadjes tot zulk een
doeleinde te gebruiken, maar de uitvinding was niettemin zeer vernuftig
en miste hare uitwerking niet. En dit zal nu duidelijk blijken, als
wij, in plaats van de woorden ernstig en komiek, de uitdrukking
„vervelender” en „allervervelendst” bezigen; want het komieke was zeker
vervelender dan iets wat men vroeger ten tooneele gevoerd had, en kon
alleen schitteren door de tegenstelling met hetgeen in den hoogsten
graad vervelend was,—zoo als het ernstige.
Inderdaad, die goden en helden waren zoo onverdragelijk ernstig, dat
harlekijn (hoewel de Engelschman van dien naam geene familie is van
zijn naamgenoot in Frankrijk; waar hij veel ernstiger van aard is),
altijd op het tooneel welkom was, daar hij de toehoorders verloste van
veel slechter gezelschap.
Oordeelkundige schrijvers hebben altijd deze kunst met den besten
uitslag beoefend. Het verwondert me, dat Horatius ze bij Homerus
berispt; maar inderdaad, hij spreekt zich zelven tegen in den
eerstvolgenden regel:
„Indignor quandoque bonus dormitat Homerus;
Verum opere in longo fas est obrepere somnum.”
„’t Spijt me als soms Homerus zelf slaapt,
Schoon bij lang werk men aanspraak heeft op rust.”
Want wij moeten het niet zoo opnemen, als sommigen welligt gedaan
hebben, dat de schrijver wezenlijk inslaapt onder het schrijven. ’t Is
wel waar dat zoo iets den lezer ligt overkomt; maar al is het werk nog
zoo lang, stelt de schrijver zelf er veel te veel belang in om het
minste gevaar te loopen van dommelig te worden. Hij is, gelijk Pope
zegt:
„Slaaploos zelf, opdat de lezer slape!”
Eigenlijk gezegd, zijn deze slaapwekkende deelen slechts zoovele
ernstige tooneelen, kunstmatig er in geweven, om het overige te doen
uitkomen, en dit is hetgeen wezenlijk bedoeld werd door wijlen zekeren
grappigen schrijver, die het publiek verzekerde, dat telkens als men
hem vervelend vond, men er op staat kon maken, dat dit zijn voornemen
was. In dit licht dan, of liever in deze duisternis, wenschte ik dat de
lezer deze inleidende verhandelingen beschouwen wilde;—en als hij na
deze waarschuwing, van meening is, dat hij nog ernst genoeg zal vinden
in andere deelen van deze geschiedenis, kan hij deze inleidingen,
waarin het ons voornemen is bepaaldelijk vervelend te zijn, overslaan,
en de volgende boeken bij het tweede hoofdstuk beginnen.