BOESMAN-STORIES
VERSAMEL DEUR
G. R. VON WIELLIGH,
Oudlandmeter-Generaal van die Z.A. Republiek.
DEEL I, MITOLOGIE EN LEGENDES.
Tekeninge deur R. F. Keet.
Alle regte voorbehou.
Drukkers en Uitgewers: DE NATIONALE PERS, BEPERKT.
30 Keeromstraat, Kaapstad,
Bloemfontein en Pietermaritzburg.
1919.
INHOUD.
No. Bladsij.
'n Paar Woorde vooraf i
1. Hoe Boesmans Stories vertel 1
2. Nag en Duisternis en hulle drie Dogters 9
3. Die Berge is die oudste Dogter 17
4. Die Wind en die Windvoël 25
5. Die Weerklank of Echo 31
6. Die Vlaktes is die tweede Dogter 41
7. Die Vuur en die 'Nu-Fees 47
8. Die Opgewing of Lugspiegeling 53
9. Die Waters is die jongste Dogter 59
10. Die Reënbees en die Bobiaan 67
11. Die groot Waterslang 75
12. Die Son is die Kop van Danser Vuurman 85
13. Die Maan is die Skoen van die Hotnotsgod 95
14. Die Sterre is Kole en As 101
15. Die Hamerkopvoël en die Paddas 107
16. Die Uil en die Muise 113
17. Die Reënboog 119
18. Die Hotnotsgod en Bobiane baklei 127
19. Die Meid van die Waters 137
20. Die geniepsigheid van die Skilpad 143
21. Die Môrester is die Hart van Dageraad 149
22. Die Aandster is die Oog van Aandskemering 161
23. Dampertjie en Spuitertjie skiet met Weerlig 169
24. Die Diere vra om Kos en Water 177
25. Boesman-Gebede 185
Naberig 193
'N PAAR WOORDE VOORAF.
Ons het tans die eer om Deel I van ons versameling van Boesman-Stories
die geëerde Publiek aan te bied, met die hoop dat ons val in die
arms van billike beoordelaars. Want om so 'n versameling bijeen te
bring vereis meer geriewe as waaroor ons tans beskik. Ons kan slegs
aanbied wat opoffering, tijd en geduld ons in die hande gestel het,
daar 'n ieder oortuig is dat goeie Boesman-storievertellers reeds
baie uitgedun is.
As kind het ons vir die eerste maal in 1870 met Wilde Boesmans kennis
gemaak; want dit was in daardie tijd dat ons met ons vader 'n reis
deur dele van Namakwaland, deur Boesmanland en die Hantam onderneem
het. Saands, en ook gedurende die dag, het baie van die oudjies bij
ons wavuur kom aansit om te gesels. Daar was toe nog baie van hulle
wat net van die jag op die ope gronde geleef het. Vir 'n geringe
vergoeding was hulle te gewillig om aan die kleinbasie stories te
vertel wat ons met ope mond en ore ingedrink het.
In 1876 tot 1878 het ons met opmeting van gronde verskeie
Boesman-veewagters in die Karoo ontmoet; dog dit was nie voor twee jaar
later dat ons regtig die saak in groter erns opgeneem het nie. Want
dit was in 1880 tot 1883 dat ons 'n Landmeterskantoor op die dorp
Calvinia geopen het. Die opmetings van gronde het ons weer terug
na Boesmanland en Agter-Hantam gevoer, alwaar ons baie geleentheid
gekrij het om aantekeninge te maak.
Aangesien die Boesmans nie as 'n georganiseerde nasie leef nie--sonder
burgerlike of kerklike ontwikkeling--, is dit maklik te verstaan
dat hulle oorleweringe uiteenlopend is. Om hierdie rede kan ook nie
verwag word dat hul hulle stories presies eners sal vertel nie. So
sal ons baie lesers vind wat sal sê: "Ek het die Stories, soos hier
neergeskrijwe, anders hoor vertel." Met dit voor ons, het ons 'n Storie
net so neergeskrijwe as 'n Boesman ons dit op sij gebrekkige manier
vertel het. Vind ons dan later 'n goeie verteller, dan herhaal ons die
Stories aan hom en vra hom wat hij daarvan afweet. Dit het ons geluk
'n paar uitstekende vertellers langs die Hartbees- en Hantamriviere
te ontmoet, en wat ons hier meedeel is mees die vrug wat ons bij
hulle kon insamel. Sommige van hulle was met die Kalaharie goed bekend.
Ons behandel in hierdie Eerste Deeltjie verhale omtrent die
Boesman-Godeleer (Mitologie) en enige Sprokies (Legendes). Om die
leser nie daarmee te verveel nie, gee ons vereers 20 Stories. Dan
hoop ons in Deel II "Diere-Stories," soos deur Boesmans vertel, mee
te deel. Deel III sal ander vertellings behels. Ons stel ons dus voor
om, net soos met die "Diere-Stories" deur Hotnots, 60 sulke verhale
te gee--dan sal die publiek al taamlik moeg van ons wees.
Uit die Boesmanversameling sal dit duidelik blijk dat daar wel deeglik
digterlike sin en verhewenheid van gedagtes in sekere mate bij die
Boesmans bestaan. Sommige dinkbeelde is treffend in woorde uitgedruk;
so sê 'n Boesman b.v. eens aan ons: "Baas, watter nuws bring jij vir
ons? Goeie en slegte tijding is nes die wind wat van vér af kom--dit
bring die heerlike en slegte geure met hom saam."
So ver ons uit die verhale opmaak, bestaan onder die Boesmans geen
bepaalde, uitgewerkte stelsel van godsdiensopvatting nie. Dit kan ook
nie anders nie; want onder hulle bestaan geen erkende priesterstand
nie. Iedereen het sij eie begrip oor die mag van goeie en slegte
geeste. Hulle glo dat daar eers 'n flouw lig bestaan het voor die
Son gekom het. Die ougeslag of voorgeslag kon hul verander net soos
hulle wou. Die Son, Maan en Sterre word tesame met die Hotnotsgod
('n sprinkhaansoort) vereer. Die bestaan van dinkbeeldige Diere
(Geeste) word erken en hulde toegebring. So word reën deur die
Reënbees gemaak, fonteinwaters deur die groot Waterslang met die
steen op sij kop, wind word deur 'n Voël gemaak, ens. Hulle glo in
'n opstanding van die afgestorwene, en glo dat die dood later deur
'n Haas in die wêreld gekom het. Hulle begrip van opstanding ontleen
hul aan die Maan, wat ieder maand sterf en weer herleef.
Met die skrijwe van hierdie "Boesman-Stories" het ons die gedagtes
van die Boesmans in ons eie woorde vertolk; want as daar 'n nasie
is wat omslagtig in sij manier van vertel is, dan is dit seker 'n
Boesman: hij kan een en dieselfde ding oor en oor herhaal, wat vir
die wetenskaplike ondersoeker van belang mag wees, maar voorwaar glad
nie vir gewone lesers nie. Daarom het ons 'n eenvoudige taal gekies
om die Stories in te vertel.
In Europa en Amerika word tot nog vrugtelose pogings aangewend
om gewilde en ingrijpende "Diere-Stories" te skrijwe; hier in
Suidafrika het die Hotnots en Boesmans dié reeds vir ons eeuwe
gelede uitgewerk. Al wat ons te doen het, is om die rijk oes in te
samel. Maar in plaas van dit te doen, is dit ou nuws vir ons, en
so nou en dan verskijn daar 'n Storie in 'n koerant of tijdskrif,
terwijl die gros aan die golwe van verslindende Tijd oorgelaat word
om spoedig die versluierde diepte in te stort. Waarvoor ons nageslag
ons nie "dankie" sal sê nie.
DIE SKRIJWER.
Hendrina,
via Estantia-Stasie, Tvl.,
21 Aug. 1918.
DIE KONINGIN VAN SKEBA.
Die Egiptiese Koningin Hatshepsu het meer as 1,500 jaar voor die
geboorte van Christus regeer. Sij het 'n gesantskap met skepe na die
Landpunt (Skeba) gestuur om daar skatte te gaan haal om 'n tempel vir
haar god Amon-Ra te bouw. Die skepe het drie jaar weggeblij en het
goud, edelgesteente en speserije gebring. Die Koningin van daardie land
het self oor land gekom en nog meer skatte saamgebring. Hatshepsu het
die tempel toe te Deir-el-Bahri nabij Tebe in Egipte gebouw. Ter ere
van die optog van die Koningin van Skeba het Hatshepsu 'n tekening
in die tempel laat afskilder en dit is vandag nog te sien. As jij
eendag die geluk het om dié tempel te besoek, let op na die postuur
en kleredrag, na die klein handjies en voetjies, die plat neus en
kroeshare van die Koningin van Skeba. En wie sal nie sê nie: "Dis
'n uitgeknipte Boesmanmeid"?
Hatshepsu het begin te regeer in 1552 voor die geboorte van Christus
en Salomo in 977 voor die geboorte van Christus, dus was die Koningin
wat Salomo besoek het, 'n ander persoon.
NO. 1.
HOE BOESMANS STORIES VERTEL.
OPMERKINGS:--Hierdie verhaal is nie juis 'n Boesmanstorie nie;
maar ons kan die Stories beter vat as ons met die omgewing, en die
omstandighede waaronder hulle vertel word, bekend is. In hierdie
geval verbeel ons ons dat ons met ons ouers en die vee daar vèr
in Boesmanland in die trekveld langs 'n kolk water is. Ons trek
bestaan uit 'n tentwa, waarnaas 'n groot gerieflike matjiesgoedhuis
staan. Die huis lijk net soos 'n groot miershoop van 8 of 10 voet
hoog, die geboë raamwerk is met matjiesgoed-matte oordek. In die
dag is die huis lekker koel; as dit reën dan swel die matjiesgoed
en word potdig.
Kort voor sononder roep ons pa: "Toe kinders, daar kom die vee
werf-toe, loop help met die boklammers!"
Dit was glad nie nodig om dit aan ons te sê nie; want ons is reeds op
'n draf na die vee se lêplek toe. 'n Bok is mos 'n snaakse dier--die
ma hou haar onnosel asof sij nie haar eie lam ken nie. So hol sij
van een lam na die ander, en die lammers weer hol van een ooi na die
ander--en moenie praat van die gebler wat intussen plaasvind nie. Ons
outa Bamboes maak nooit met 'n lammetjie fout nie--daarvoor is hij
te oplettend; en as ons nog abuis het, dan grijp hij die lam uit ons
hande en sê: "Maskas, basie, julle sien dan al aande die lammers en
julle ken hulle dan nog nie? Is julle dan net so dom as die bokke?"
Outa Bamboes se ou meid is ook bij, en so neem dit nie te lank nie
of ieder lam het sij moeder, en ons stap gesels-gesels terug na die
wa toe.
Nou begin ou Bamboes bij ons te pamperlang en sê: "Toe, mij basies,
toe tog, as-jou-blief vra tog aan die oubaas om vir julle outa en ouaia
'n stukkie twak te au" (gee).
Ons hol dan vooruit wa-toe en vra vir pa, wat net van die beeste af
kom, net soos outa ons dit voorgesê het.
Waarop pa antwoord: "Is dit al weer so? Sê julle vir ou Bamboes en
sij oumeid, die tabak groei nie op mij rug nie. Hulle moet stadig,
stadig, die tabak is amper op."
Maar tog, pa gee vir ieder 'n span tabak en sluit die tabakrol weer
in die wakis toe.
Blijhartig hol ons die twee oudjies ingemoet en oorhandig die
kosbaarheid aan hulle. Dadelik is daar 'n gesoek na die ou knipmes,
ieder snij 'n slaaitjie (pruimpie) af, wat verder aan die sorg
van hulle kieste toevertrouw word. Die owerige word nou nes goud
bewaar. Hierop sê ou Bamboes: "Wag nou, mij basies, nou sal ek vir
julle weer gaan vertel van die gedoentes wat die ouvolk gehad het."
Hulle twee stap saam na die kookskerm toe, wat net 'n paar treë van
die matjiesgoedhuis afstaan. Ons gaan om die vuur op ons houtblokke en
veldstoeltjies sit; outa en sij oumeid skuif elk 'n klip onder hulle
in en plak hul daarop neer. Ons ouers sit binne om 'n tafeltjie met
ander reisigers gesels. Nou is ons net in ons glorie.
Die kookskerm is 'n ronde kraaltjie met 'n heining van bossies om. Bo
is dit oop, sodat ons die sterre deur die opstijgende hitte kan sien
dans; tussen ons flikker die gesellige aandvuurtjie.
Ons word al ongeduldig dat outa Bamboes so 'n lank tijd gebruik om
die pruimpie op sij regte plek in sij kieste te plaas, daarom maan
ons hom uit die staanspoor: "Toe dan, outa, vertel ons die Stories
wat jij ons belowe het."
Dan val hij weg: "Mij basies en nonnies, nou gaan ek julle van hoeka
(lankal) se dinge vertel. In daardie dae het die witmense nog nie
in hierdie land gewoon nie. Om julle die waarheid te sê: Ek weet nie
of daar toe al witmense gewees het nie; want die vandag se Boesmans
hulle ouers se ouers se ouers was toe nog nie daar nie. Die Son,
die Maan en die Sterre het toe maar eers in daardie dae gekom. Nou
moet julle weet: Dis nie van gister en eergister se dinge wat ek
julle gaan vertel nie. Ek praat van die donker dae...."
Hier val een van ons die ou in die rede en vra: "Maar, outa, wanneer
het die Son, die Maan en die Sterre dan gekom?"
Gouw was die antwoord daar: "Wag nou, mij basie, ek sal julle aanstonds
in die gouwheid alles vertel. Wag tot ek daar kom. Julle moet reken
dat ek nie soveel tonge as tande het om alles tegelijk te kan vertel
nie--julle moet mij tijd gee. Ja, in daardie dae het glad 'n ander
soort Boesmans gelewe as nou. Dit was vir hulle maar net 'n oogknip
se werk om hulle in diere te verander. Daarom is baie van die diere,
wat julle nou nog sien, niks anders as daardie ou Boesmans van daardie
tijd nie--hulle loop nou in gedaantes van diere rond."
Hier las die ouaia 'n woordjie in en sê: "Mij basies en nonnies,
julle moet verstaan, die ou Boesmans het toe baie meer hulle kinders
moes oppas as nou, anders vang daardie ou toornaars gouw-gouw die
kinders. Hulle was nie so slim as ons mense vandag is nie; maar die
goeters kon so gevaarlik getoor het."
Ou Bamboes vat weer die woord en vertel: "Ja, in daardie dae sien jij
misskien 'n mens staan, jij loop soontoe. As jij daar kom, staan daar
'n boom vol heerlike vrugte en die man is skoonveld-weg. As jij van
die vrugte wil pluk, dan weg is daardie boom, en dan kijk jij in die
tande van 'n Leeuw. Nou stap jij bang-bang agteruit, agteruit, om
weg van daardie gevaarlike ding te kom. Hij verander hom meteens in
'n Springbok, wat dan plesierig rondom jou kom staan pronk. Meteens
is hij 'n Hasie, wat ewe lief in jouw arms kom sit om jouw hande te
lek. So het die ougeslag gemaak, net soos hulle lekker krij--die een
dag is hulle dit en die ander dag weer iets anders. Hulle was toe
net plesierig en vol pret."
Uit korswil vra een van ons: "En, outa, het daardie ouvolk dan ook
streepkoppe en peperkorreltjies-hare gehad, net soos julle vandag het?"
Ons kinders lag, ou Bamboes gee 'n gebroke laggie; maar ouaia bestraf
en sê: "Kijk nou, kijk nou, hoe spot die diesvolk se kinders met ons
peperkorrels en streepkoppe."
Ou Bamboes pak weer die woord en vervolg: "Julle sê dis nie lekker
dae daardie nie; wel ek sê: Gevaarlik of nie gevaarlik nie, trawal
of nie trawal nie, traak mij of traak mij nie--dis algaar dinge
voor ons tijd, waarmee ons nou niks te doen het nie. Wil julle mij
kom vertel dat die Visse in die koue water dit swaarder het as die
koggelmander op die warm sand? Of dat die Skilpad in die reën op die
grond dit natter krij as die Voëls daarbo tussen die nat takke? Nee,
dis hulle geaardheid, en hulle is tevrede daarmee."
Nou begin outa ons een Storie na die ander te vertel. Nou en dan las
die ouaia 'n woord tussen in en het baie te vertel wat haar ma, haar
ouma, haar tantes en ander ou meide haar vertel het. Haar Stories
is net so mooi en net so boeiend as dié van outa; want sommige
Boesmanmeide is net sulke uitstekende storievertellers as hulle mans.
Dis wonderlik hoe na 'n Boesman aan die vuur kan sit sonder dat die
hitte hom skroei. Die lekkerste sit van hom is as die rook so onder
sij ken in speel: hij draai dan met 'n kreun en steun die kop opsij
na die kant vanwaar die wind kom en hij kom klaar. Sij oë traan nie
van rook nie.
As hij uitroep: "hiert!" dan weet ons dat 'n rooi jagspinnekop tussen
ons deur 'n S maak. Ons spring op en roep uit: "Waar's hij, waar's
hij?" maar die Boesmans blij bedaard sit. As 'n Skerpioen uit 'n dik
stomp kruip, dan vat hij 'n stomp vuur en druk dit daarmee sonder erg
dood. Die ander Goggas trap hij eenvoudig met sij strijkijstervoet
dood. En die Wipmiertjies, wat teen sij bene op hardloop? Ag nee,
dis maar niks nie!--hij klap hul met die hand dood. Verder sit hij
perdgerus en steur hom aan niks nie.
Bij hierdie tijd hoor ons pa uit die matjiesgoedhuis roep: "Ou Bamboes,
ek hoor die Skape bler, hulle trek, toe loop keer hulle weer terug
lêplek-toe." En tot ons roep hij: "Toe kinders, bring die waswater
en kom was, ons wag om te eet!"
Na die ete word die Boeke gevat, en daarna gaan ons bed-toe, met die
soet voorsmaak om môreaand weer met die lammertjies te help en om
daarna weer Stories te hoor; want thuis op die plaas is dit neusie
verbij met ons, dan is ons met iets anders besig.
NO. 2.
NAG EN DUISTERNIS EN HULLE DRIE DOGTERS.
OPMERKINGS:--Uit hierdie Storie blijk dit dat die Boesmans wel
deeglik oortuig is dat alles uit Duisternis gebore is: dit was
eers aand gewees en toe môre gewees. Die outa wat ons die Stories
vertel het, het altijd die Boesmanwoorde 'Ga en 'Gagen in plaas
van nag en duisternis gebruik. En die Hotnotsgod het hij op sij
Boesmans 'Kaggen genoem.
In die ou dae was daar net 'n skemering--net soos op 'n donker
onweersdag. Dit was koud, en die Son, Maan en Sterre het toe nog
nie geskijn nie. Ou 'Ga (nag) en sij ou vrouw 'Gagen (duisternis)
het in 'n klipspelonk gewoon. Hulle het nie seuns gehad nie, maar
net drie dogters.
Toe die drie meide groot geword het, neem die moeder klein Skilpadjies,
haal die vleis daar uit, boor gaatjies aan die voorpunte van die
doppies, gooi daarin klein klippies, om daarin 'n geraas te maak
as die doppies geskud word; sij snoer die doppies in met 'n riempie
van Bobiaanvel gemaak en hang die snoer om die nek van haar oudste
dogter. Sij verbied die dogter om die snoer van haar hals af te haal,
anders sal die kos in haar buurte opraak.
Toe neem die moeder weer klein kalbasdoppies, maak die doppies skoon,
gooi daarin saadjies van bessies, snoer dit in 'n touwtjie van die
binnebas van 'n boom gemaak en hang toe die snoer met klein kalbassies
om die nek van haar tweede dogter. Sij verbied hierdie dogter ook om
die snoer van haar hals af te haal, anders sal die veldkos in haar
buurte ook tot niet raak.
Daarop neem die moeder die ore van Springbokke, slag die buitenste
harige vel daarvan af, neem die binnenste wit pit van die ore en maak
daarvan klein blasies, gooi toe eers daarin droë sand om die sakkies
mooi te laat droog. Toe die sakkies droog was, gooi sij daarin die
harde korrels wat in Springbok-oë is, om 'n geraas te maak, rij die
blasies in met 'n touwtjie van Springboksenings gemaak en hang die
snoer om die nek van die jongste dogter, met die gebod om dit nie
van haar hals af te haal nie.
Toe roep die vader en moeder die drie dogters om voor die mense te
kom dans om te sien hoe mooi hulle kan dans en om te luister hoe
pragtig die snoere om hulle nekke raas as die drie meide dans.
Baie mense het van ver gekom om na die pragtige danse van die drie
jongmeide te kijk en het hulle baie verwonder. Maar die jonkmans
was maar versigtig vir die drie meide, omdat hul die drie dansers as
toorhekse beskouw het. Dáároor het die drie hulle nie erg bekommer nie,
want hulle was gelukkig waar hulle was.
Die Gogga, wat ons die Hotnotsgod, en wat die Boesmans 'Kaggen noem,
en wat nes 'n lang, plat Sprinkhaan lijk, wat sij dik voorpote saam
hou asof hij bid--wel, daardie Hotnotsgod het op 'n bossie gesit
en het aldag sit en kijk en luister hoe die drie jongmeide dans. Om
beter te kan sien en te luister, verander hij hom in 'n groot wilde
bok en kom toe nader en kijk met nuwsgierige oë na die dansers.
Die ou vader grijp toe sij pijlkoker en boog en bekruip die groot
bok; hij skiet en skiet, maar elke slag was dit mis. Hij kruip toe
weer nader, vat goed korrel en toe raak hij die bok. Die bok hol
'n entjie weg en val dood--of liewers gesê: hij hou hom dood.
Daarop stap die vader en moeder met die dogters nader om die bok
af te slag. Na hul hom afgeslag het, snij die ou die bok in vier
kwarte. Hij vat 'n agterkwart en die vel en dra dié; sij vrouw dra
die ander agterkwart en binnegoed; die oudste dogter vat 'n voorkwart
en dra dit; die tweede dogter dra die ander voorkwart, terwijl die
jongste dogter die kop met die rugstring daaraan pak en dra.
Die kop begin toe met die jongste dogter te praat en vra waarom hulle
hom so seer moet maak. Die kop knip sij oë en steun erg pijnlik.
Die jongste dogter roep uit: "Pa, die bok se kop leef nog--hoor hoe
praat hij met mij en hoor hoe steun hij!"
Die ander draers neem dit vir korswil op en steur hul nie aan die
praatjies van die jongste suster nie.
Weer roep die jongste dogter: "Pa, dis regtig waar, die bok se kop
leef nog, hoor hoe hij praat en steun--kijk hij knip oë."
Ook van hierdie gesegdes van die jongste dogter word geen notiesie
geneem nie. Die draers stap voort.
Maar toe die jongste dogter vir die derde keer roep en sê: "Pa,
ek smijt net nou die bok se kop met rugstring en al weg: hoor hoe
praat en kreun hij, en kijk hoe knip hij sij oë," toe blij die draers
staan om te kijk. En terwijl hulle blij staan, draai die vier kwarte
hulle bo op die koppe van die draers om. Hulle sit van skrik die vier
kwarte op bossies neer om dié nie vol sand te laat word nie. Elke
kwart draai hom weer reg, want die dorings en skerp punte van die
takkies steek hulle. Toe skrik algaar nog meer en staan eenkanttoe.
Die een agterkant spring toe op en gaan na sij plek aan die rugstring
en heg hom daar vas, toe spring die ander agterkwart ook op en heg hom
op sij plek vas; daarop spring die een voorkwart op en gaan na sij
plek aan die rugstring toe; daarop volg die ander voorkwart en heg
hom op sij plek vas; toe kruip die ingewande in die afgeslagte bok;
die bok spring na die vel toe, en die vel vouw hom daarop om die bok,
net soos hij tevore was, en die bok staan weer ewe bedaard die draers
te aanskouw. Daarop hol hij op 'n kort galoppie weg en word daarna
weer die Hotnotsgod, wat soos 'n lang, skraal Sprinkhaan lijk.
So vind die ou vader en sij gesin uit dat 'Kaggen hulle lelik geflous
het. Maar hiermee was dit nie gedaan nie.
Die Hotnotsgod, na verloop van enige dae, verander drie van sij seuns
in drie jonkmans en hij stuur hul na die drie jongmeide toe. Die drie
meide krij net sin in die drie mooi jongkêrels. En ieder jonkman vat
een van die dogters en trouw met haar.
Hulle maak toe hutte van bossies en gaan daarin woon; want daar
was volop Wild en veldkos--net soos hulle ma hulle voorspel het--,
solank die drie dogters die snoere om hulle nekke dra.
Daar het toe ook baie ander Boesmans kom woon, wat op die Wild
en veldkos kom jag maak het. So het daardie plek net 'n plek van
plesier geword.
Sonder om te twis, het hul daar in vrede saam gewoon; want kos en al
die nodige was daar volop; plesier en pret het daar nie ontbreek nie,
en wat wil hulle meer hê? In een woord, dit was daar 'n lui-lekker
land.
NO. 3.
DIE BERGE IS DIE OUDSTE DOGTER.
OPMERKINGS:--In hierdie Storie word ons vertel omtrent die ontstaan
van Berge. Die verteller het die oudste suster altijd 'Kou genoem,
wat berg in die Boesmantaal beteken.
'Kou, die oudste Dogter, en haar man, die seun van die Hotnotsgod,
het vir hulle hutte van bossies gemaak en daarin gewoon. Sij het nooit
die snoer van Skilpaddoppies van haar hals afgehaal nie; so was daar
baie Skilpaaie, en sij kon net soveel vang om te eet as sij wil. Sij
word toe so gek na Skilpadvleis dat sij glad geen lus vir ander kos
krij nie--sij wou net Skilpadvleis eet en niks anders nie.
Maar 'n Skilpad is 'n diertjie wat stadig loop en lui is--so het
'Kou ook stadig en lui geword. As sij vir haarself gaan Skilpaaie
daar nabij in die veld haal, dan neem dit amper die hele dag vir haar
om die kort entjie daarheen en terug af te stap. Sij doen toe niks
meer vir haar man en kind nie. Die man het eers met haar daaroor
geraas en toe geslaan; maar hij kon net so goed met 'n Skilpad, of
die klippies wat in die Skilpaddoppies was, geraas het. Die man moes
toe voortaan maar alles self alleen doen--ja, hij moes selfs gaan om
vir haar Skilpaaie te vang.
Hij het altijd gaan jag en veldkos gaan haal, waarvan hij en die
kind gelewe het; want hulle twee wou nie Skilpadvleis alleen eet nie,
uit vrees dat hulle ook net so lui as 'Kou sou word.
Een dag was die man weg veld-toe om te gaan jag, toe kom daar 'n
Bobiaan en vra aan die kind, waar sij ma is, want hij wil die riempie
hê waarmee die Skilpaddoppies om haar nek ingesnoer is.
Die kind wou nie vertel waar sij ma is nie, so sê die Bobiaan aan die
kind dat hij daardie riempie wil hê, want dit was gemaak van die vel
van sij broer, en sê dat hij die volgende dag weer sou kom en dan
sou hij die riempie van 'Kou haar nek met geweld kom afpluk.
Toe die man thuis kom, vertel die kind aan hom hoe brutaal die Bobiaan
was, en smeek sij pa om tog die ander dag nie veld-toe te gaan nie,
maar thuis te blij.
Die volgende dag kom die Bobiaan net soos hij gesê het, en hij herhaal
sij eis; dog die man grijp na sij pijl en boog en dreig om die Bobiaan
te skiet as hij nie op die daad weggaan nie.
Die Bobiaan, wat ook een van die ougeslag se mense was, sê dat hij
sal loop, maar waarskuw 'Kou dat hij die volgende dag met 'n kommando
van sij broers sou kom om die riempie te haal, en dan sal hulle die
hutte meteens flenters breek. Daarop stap hij brom-brom weg.
Die man gaan toe gouw veld-toe om kos in die huis te bring en hij
maak hom gereed vir die aanval op die volgende dag.
Net soos hij gesê het, kom die Bobiaan die volgende dag met 'n groot
geselskap van sij famielie.
Die Hotnotsgod, die vader van die man, sit die speletjies bedaard aan
te kijk. Hij verander die man, wat sij seun is, in 'n groot Voël, en
die kind verander hij in die Weerklank, of Echo. Die Voël vlie op en
maak 'n groot wind met sij vlerke, sodat daar 'n dik stof kom en die
Weerklank maak 'n groot geraas. Toe die Voël in die rondte warrel,
ontstaan daar 'n vreeslike warrelwind, wat klippers en stukke hout
rondsmijt. Hier krij 'n Bobiaan 'n slag met 'n klip teen die kop,
daar 'n ander 'n houw met 'n stuk hout, en die sand en stof dwarrel
so verskriklik in die oë van die Bobiane dat hulle verplig was om
uitmekaar te spat en op vlug te gaan. In hulle vlug, daar vér vandaan,
roep hulle uit: "Wag maar, ons sal 'Kou nooit met rus laat nie--op
haar graf sal ons rondstap en die klippe daarvan sal ons gedurig
omkrap en omrol." Maar in ieder geval stap hulle skel-skel voort.
Maar 'Kou het bij die dag luier en luier geword: sij raak toe in slaap,
en sij slaap, slaap, slaap tot vandag toe nog. Sij het in haar slaap in
'n groot berg verander, om nooit weer wakker te word nie.
Toe die Bobiane sien hoe 'Kou in berge verander het, was hulle net
blij, en uit weerwraak gaan hulle daar op die berge rinkink; want
hulle het 'Kou mos gesweer dat hul haar graf nie met rus sou laat
nie en het haar voorspel dat hulle die klippe van haar graf gedurig
sou omkeer en rondrol. En hulle maak vandag nog so en sal so maak
tot solank as daar nog 'n Bobiaan te vinde is om klippe om te rol.
'Kou, die berge, is nie dood nie, maar rus in 'n ewige slaap.
NO. 4.
DIE WIND EN DIE WINDVOËL.
OPMERKINGS:--In hierdie Storie word ons vertel dat die Wind die
gedaante van 'n Voël aangeneem het en nou in 'n gat in die berge
woon. Ook word die menslike Gees as Wind voorgestel: Dieselfde
geloof het die Kaffers ook, wat Wind en Geest met die een woord
I-moya uitdruk.
'Kou, die oudste van die drie Dogters, is in Berge verander geword;
haar man, die seun van die Hotnotsgod, is in 'n Voël, of Windvoël
vervorm geword. Hij het toe in 'n gat in 'n klipkrans in die berge
gaan woon. Dis niemand geraai om nabij die gat waarin die Wind woon,
te gaan nie. In dié gat is 'n groot gedruis. Sodra iemand nabij die
gat kom, dan waai daaruit 'n geweldige Wind, wat daardie een teen
die grond smijt, om sij oë met sand en stof te vul. Of anders dwarrel
die Warrelwind daardie een op, op, op in die lug, dra hom vér weg en
laat hom bo uit die lug val. Dan gaan die kwaadgemaakte Wind rond en
waai al die hutte waarin die ander mense woon, aan flenters en voer
die bossies, matte of velle daarvan vér weg dat die eienaars dit nie
gouw weer kan krij nie. So pas op! om die Wind nie kwaad te maak nie,
of om te nabij sij huis te gaan nie.
Maar die Wind was eers 'n mens, 'n man uit die ougeslag. Hij het
eers op sij voete rondgeloop net soos die ander mense; toe was hij
stil en het met hulle saam gespeel en gejag. Hij het met kieries en
klippe gegooi, of hij het met pijl en boog geskiet. Hij het gesing
en gedans nes die ander mense.
Maar toe hij 'n Voël geword het, het hij nie meer geloop nie, maar
het net gevlie om sij kos te soek.
As hij stadig met sij vlerke klap, dan blaas die wind saggies; as
hij vinniger klap, dan waai die wind sterk; maar as die Voël hom op
die grond gaan plat gooi, om met sij voete te skop en krap en dan
met sij vlerke woes die sand en stof opklop, dan trek die banke stof,
die bome buig en kraak, en die lugstroom smijt alles omver waarmee dit
in aanraking kom. Die Boesmans sê: Die Wind waai sterk as die Voël sit.
Wil die Voël 'n warrelwind laat opkom, dan staan hij met sij pote
op die grond, krap die grond los en draai vinnig met sij oop vlerke
in die rondte. Dan kan 'n mens 'n pilaar stof in die lug sien optrek
en ronddraai.
As die mense die Voël kwaad gemaak het, dan klap hij vir dae agtereen
met sij vlerke om die wind ver oor berge, vlaktes en seewaters te
stuur. Maar het die mense hom met rus gelaat, dan keer hij terug na
die gat waar hij woon en gaan daarin slaap tot iemand hom weer moveer,
of kom skrik maak. So pas op! Moenie die Wind skrik maak nie.
Die Windvoël stuur ook sij wind tot binne in die mense en diere. Neem
hij die wind van die mense en diere weg, dan sterf so-een, en dan
sal daar nooit weer asem in die mond en neus van daar die een kom
nie. Die Wind is die Gees wat in die mense woon.
Iemand moet oppas dat hij nooit die naam van die Voël noem
nie--vernaamlik as die Voël nabij is; want die Voël wil nie dat iemand
somaar sleg van hom moet praat nie.
So was daar eendag twee opgegroeide kinders wat oor die Voël sit en
gesels het. Die Voël kom daar nabij sit en luister na alles. Een van
hulle sien die Voël sit, hij vat sij boog en skiet na die Voël. Die
ander vat 'n kierie en klippe en gooi na die Voël. Dog geeneen van
hulle kon die Windvoël raak nie. Die Voël blij sit tot hulle ophou
om oor hom te gesels, en toe eers vlie hij uit sij eie weg.
Maar wat gebeur toe daarop?
Die Windvoël laat toe eers 'n donker stof in die verte aankom. Daardie
stof peil reguit na daardie twee kinders toe. Die warrelwind grijp
die twee, laat hul eers op hulle koppe staan en draai hul nes tolle
in die rondte. Daarop los die Wind hulle, waarop die twee die vlug
neem. Die Wind agtervolg hul en drijf hul met woede voort. Hulle vlug
agter bome in; maar die Wind breek die boomtakke bo hulle koppe, sodat
hulle lewe in gevaar kom. So moet hulle weer vlug en skuiling agter
rotse gaan soek. Maar toe waai die Wind om die rotse heen en smijt
sand en klippies in hulle gesigte. Dus moes hulle weer vlug. Hulle hol
toe na 'n klipspelonk, en dit geluk hul toe om daarin te kruip. Maar
die Wind waai so geweldig in die klipgrot dat die twee nouwliks hulle
asem kon krij--hulle dwing toe net om te versmoor.
Die twee moeders sien toe dat hulle twee kinders in groot gevaar
verkeer en weet somaar dat die kinders die Wind kwaad gemaak het. Hulle
neem bossies wat 'n aangename ruik gee as dit gebrand word, en hulle
brand dié; ook neem hulle fijn boegoe en strooi dit in die Wind,
wat net waai in die rigting van die kinders en wat nie waai waar die
ander mense staan en sit nie. Die Wind krij toe die aangename ruik
en bedaar. Ook het die moeders deur sing en musiek die Wind weet te
kalmeer en in 'n aangename stemming te bring.
En toe eers kon die kinders uit die klipgrot kom.
Daarop het hulle moeders hulle vertel dat die Wind net soos 'n Hond
is: noem jij sij naam, dan luister hij: praat jij mooi met die Hond,
dan kwispel hij met sij stert. Maar spreek jij daardie Hond kwaai aan
en gooi jij hom met klippe, of slaan hom, dan knor hij en vlie jou in.
Van toe af weet die mense om nie roekloos met die Wind om te gaan
nie en om hom te respekteer.
NO. 5.
DIE WEERKLANK, OF ECHO.
OPMERKINGS:--In hierdie Storie word die Weerklank voorgestel as
'n Gees wat mense bedrieg, bespot en weglok.
Die Weerklank, of Echo, is die dogter van die Berge--haar pa is die
Wind, wat deur sij dogter spreek. Sij is 'n spotter, wat van korswil
nooit moeg word nie. Die een wat sij uitkoggel, sal moeg en kwaad
word, maar die Weerklank nooit nie! Hoe meer iemand lag of huil, sing
of skel, hoe mooier dit vir haar is. Sonder een woord uit te laat,
sê sij as sij alleen is, alles na wat 'n ander uiter.
Sij woon daar bij haar ma in die berge: in die diep klowe waar
klipkranse en afgronde is, daar is sij altijd te vinde. Ofskoon
sij lank kan stilblij en nooit uit haar eie gesels nie, slaap sij
nooit nie; want roep iemand, dan gee sij dadelik antwoord; sij is
altijd wakker.
Die man wat eerste Musiek uitgevind het, se naam is Speelman. Hij
het vir hom verskillende trompetters van Wildhorings gemaak. Van
fluitjiesriet het hij fluite gemaak. Snaarinstrumente het hij van
snare van Wildderms gemaak. Selfs 'n tamboer het nie makeer nie: hij
het 'n pot geneem en het daaroor 'n Springbokvel getrek waarvan die
hare afgemaak was. Speelman kon o, so mooi sing en speel. Daarom het
hij iemand gesoek wat ook net so pragtig kan sing en speel as hij;
maar hij kon die persoon nie vind nie.
Die mense vertel hom toe dat daar in die klowe so 'n mooi jongmeid
woon, wat net so mooi kan sing en speel. Haar naam is Weerklank--ander
noem haar Echo.
Speelman stap toe na daardie klowe in die berge toe. Hij begin op
sij wildhoring te blaas, en toe hij antwoord krij, begin hij te
sing. Was hij nie verwonderd nie toe hij hoor dat Echo nog mooier as
hij kan sing? Want 'n weerklank klink altijd mooier as die stem wat
dit weerkaats.
Hij roep: "Waar is jij!"
Die antwoord kom: "Waar is jij?"
Hij antwoord: "Hier is ek; kom jij hiernatoe!"
Die Echo roep: "Hier is ek; kom jij hiernatoe!"
Speelman staan op en loop daarnatoe. Onderwijl speel hij op sij
ramkie. Maar toe hij nader bij die plek kom, toe verplaas die klank
haar en gee antwoord van glad 'n ander krans af. Die musiek van die
Weerklank was vir hom te mooi.
Hij roep: "Waarheen loop jij nou? Wag, ek kom na jou toe!"
Sij roep: "Waarheen loop jij nou? Wag, ek kom na jou toe!"
Hij gaan sit en wag en hou aan sing en speel. Maar nou hoor Speelman
dat die stem van meer as een plek kom. Dit maak hom nog meer nuwsgierig
en ongeduldig. En wat nog meer sij nuwsgierigheid en geduld op die
proef stel, is dat die stemme glad nie nader kom nie, maar blij waar
dit is.
Nou weet hij glad nie hoe hij dit het nie.
Hij begin toe agter die lokstemme aan te stap. Hoe nader hij kom, hoe
verder uitmekaar die stemme gaan--dan hoor hij een stem, dan twee,
dan drie en dan meer. Hij gee nie moed op nie en hou aan stap. Hij
dwaal toe so ver weg tussen die klowe en gebergtes dat hij eindelik
in die gramadoelas [1] te lande kom om daar te verdwaal.
Wel, in sulke gramadoelas het Speelman te lande gekom. Stemme ontbreek
nou nie. Die Echo laat haar steeds hoor; maar aan die gebrul van
Leeuws, gehuil van Wolwe, getjank van Jakhalse en geblaf van Bobiane
ontbreek dit nie--om nie eens van die gehoehoe van Uile te praat nie.
Toe, vir die eerste maal, gevoel Speelman hom in 'n benarde
toestand. Hij maak toe plan om terug te keer.
Maar watter kant toe nou?
Hij het toe begin te dwaal en verdwaal. Die eerste wat hom teëkom,
was 'n trop Bobiane. Die ou voorman van hulle vra aan Speelman wat
hij daar op hulle veld kom soek. Die Bobiaanwijfies roep uit: "Snij
sij bene af en gee dié aan ons, dat ons ook kan regop loop." Die
Bobiaankinders roep uit: "Snij sij kop af, dat ons daarmee bal-bal
kan speel; want dit lijk of dit nie kan breek nie."
Versigtig stap Speelman agteruit tot hij bij 'n boom kom en so gouw
as 'n kat klim hij daarin. Die voormanne van die Bobiane storm die
boom; dog Speelman vat sij groot wildhoring en blaas so hard daarop
dat die klowe daarvan weergalm. Die Bobiaankinders sit 'n keel op,
hol weg en skree dat die berge wou vergaan. Die Bobiaanwijfies vlug
agter hulle kinders aan, en al die ander volg en spaander die rant oor.
Toe klim Speelman uit die boom en vlug. Hij moes toe sij weg baan deur
Tiere, Wolwe en Jakhalse, wat algaar dreig om hom te verskeur. Maar
geeneen durf aan hom vat as hij op sij musiekinstrumente blaas of
speel nie.
Hij was moeg, honger, dors en uitgeput en gaan toe sit en rus; dog
ongelukkig val hij in slaap. Toe hij wakker skrik, het 'n Leeuw hom aan
sij toegedraaide karos. Speelman hou asem op en maak of hij dood is.
Die Leeuw dra hom toe weg om hom aan sij kinders te gee. Maar die Leeuw
word moeg van dra en gaan toe rus. Hij lê Speelman op die grond neer,
maar kijk eers goed of hij wel regtig dood is. Daarop gaan die Leeuw op
'n kort afstand agter 'n klip staan en loer om die hoekie of Speelman
nie roer nie. Maar Speelman het wel effe sij kop gedraai om te kijk
wat die Leeuw nou wil maak. Die Leeuw kom terug en draai Speelman se
kop weer soos dit gelê het en hij gaan toe weer agter daardie groot
rots staan en loer--want dis die ou gewoonte van Leeuws om soiets te
doen om uit te vind of die een regtig dood is.
Speelman draai toe sij kop effe, net dat hij met een oog kan sien
wat die plan van die Leeuw is.
Die Leeuw stap verder en staan weer bo oor 'n rantjie te loer. Hij
stap weg, maar kom dadelik gouw weer terug om te loer. Speelman lê
nog stil. Maar toe die Leeuw verdwijn en so lank nie kom kijk nie,
spring Speelman op, klouter 'n steil krans uit en verdwijn aan die
anderkant van die rantjie. Toe die Leeuw met sij kinders terugkom,
was Speelman baie weg.
Die Leeuw kon die spore van Speelman oor die steil kranse nie volg nie,
en so het Speelman vrijgekom.
En na lank rondgedwaal te hê, het Speelman sij huis bereik.
Op hierdie manier het die Weerklank baie mense wat die Echo nie ken
nie, verlei en het hul nes blinde laat ronddwaal en verdwaal tot
iemand die verdwaaldes weer tereg help.
NO. 6.
DIE VLAKTES IS DIE TWEEDE DOGTER.
OPMERKINGS:--In hierdie Storie word ons vertel hoe Grond en die
Vlaktes ontstaan het. Ons ou verteller het die Grond altijd 'Kaun
genoem--dis so na as ons die uitspraak kan opskrijwe, want bijna
iedere Boesmanwoord word met 'n klik van die tong uitgespreek,
en daarbij kom nog so baie ander klanke, waarvoor ons a, b,
c nie toereikend is nie.
Die tweede Dogter van 'Ga en 'Gagen het met haar man in hutte van
matjiesgoed gemaak, gaan woon; want sij was baie knap om matte te
maak. Die betowerende invloed van die snoer kalbassies wat om haar
nek gehang het, het baie soorte plante en vrugte in haar buurte laat
groei; so was daar baie matjiesgoed om matte van te maak.
Die snoer van kalbassies het gemaak dat 'Kaun, die tweede Dogter, glad
nie lus vir vleis gekrij het nie. Daar om haar heen in die veld het
'n oorvloed van eetbare veldvrugte en veldwortels gegroei, sodat sij
nie ver hoef te gaan om genoeg kos te krij nie. Dit het haar ook lui
gemaak, sodat sij, nes haar oudste suster, naderhand niks meer wou
doen nie. Haar man moes toe ook vir alles sorg. Hij het aldag gaan
jag en het genoeg wildvleis vir hom en hulle kind gebring; maar vir
'Kaun moes hij altijd net veldkos bring.
Eendag, toe die man weg was om vir hulle kos te gaan soek, kom daar
'n Boom, wat aan die kind vra waar sij ma, 'Kaun, is. Hij sê dat 'Kaun
'n snoer kalbassies om haar nek dra, waarvan die touwtjie waarmee
dit vasgeknoop is, van die binnenste bas van die stam van sij broer
gemaak is, en nou wil die kaal plek aan die stam vrot en sij broer
wil doodgaan. Hij eis die touwtjie om die kaal plek aan die stam mee
te gaan reg dokter.
Die kind wou nie vertel waar sij ma is nie, toe sê die Boom, wat ook
een van die mense van die ougeslag is, dat hij die volgende dag met
'n hele Houtbos van Bome sal kom om die touwtjie van 'Kaun haar nek
af te skeur.
Toe die vader thuis kom, vertel die seun alles aan sij pa wat die Boom
gesê het, hij soebat sij pa om tog nie die volgende dag van huis te
gaan nie, want sij ma is bang.
Gouw stap die man weer veld-toe om baie kos vir die volgende dag te
gaan haal, sodat hulle nie nodig sal hê om honger te lij as die Bome
hulle op een plek vaskeer nie.
Die volgende dag kom daar 'n hele Houtbos aan saam met die Boom en
hulle stel weer hulle eis om daardie touwtjie, waarmee die kalbassies
om 'Kaun haar nek gebind was, te krij. Die man weier, en die Bome,
met 'n groot gedruis, word net opstandig en maak 'n lawaai.
Die Hotnotsgod, wat daar nabij aan 'n takkie gesit het, aanskouw
en luister na alles wat daar gebeur. Hij verander toe die man, wat
sij eie seun is, in 'n groot Vuur en die kind verander hij in 'n
Opgewing, of Lugspiegeling. Die Bome word toe bang vir die geweldige
vlamme van die Vuur en hulle spaander die veld in. En die Opgewing,
wat bokant die vlamme dans, tesame met die rook, laat die Vuur nog
afgrijsliker lijk, sodat die Bome nooit weer oor daardie touwtjie,
van die binnebas gemaak, kom pla het nie.
In hulle vlug roep die Bome terug dat hulle vir 'Kaun nooit met rus
sal laat nie; hulle sal op haar graf kom trap en sal hulle wortels
diep in die graf laat ingroei.
'Kaun word bij die dag luier en wil niks anders doen as net slaap
nie. Sij krij 'n pijn om haar hals en toe sij wakker skrik van die
pijn, het die pitjies en saadjies wat in die kalbassies is om die
geraas te maak, begin te groei en het hulle wortels deur die hals
in die lijf van 'Kaun laat groei. Niemand kon toe hieraan iets meer
doen nie, so het 'Kaun aan slaap geraak en het toe in die Vlaktes
verander en sij slaap, slaap, slaap vandag nog voort. En die Bome,
tesame met bossies en gras, groei orals oor die Vlaktes; want hulle
het gesê dat hul die graf van 'Kaun nie sal respekteer nie. Daarom is
dit tot vandag toe nog dat die wortels van Bome so graag 'n toegedekte
graf binnedring om hulle om die doodsbeendere te vleg.
'Kaun, die Vlaktes, is nie dood nie, maar sij slaap net; die
Bome, bossies en gras groei daarop en put gedurig krag daaruit;
maar heeltemaal dood krij vir die Vlaktes is min! Solank as daar 'n
wêreld sal wees, sal daar Vlaktes wees. En solank as daar Vlaktes is,
sal daar Bome, bossies en gras op groei.
Gedurig werp die veldgewasse hulle sade op die Gronde, en die sade
ontkiem en groei, net soos die pitjies wat in die kalbassies was,
en stuur hulle wortels diep in die hals van die Aarde, naamlik in
die hals van 'Kaun.
NO. 7.
DIE VUUR EN DIE 'NU-FEES.
OPMERKINGS:--In hierdie Storie word die doen en late van Vuur
beskrijwe. Ons ou verteller het die Vuur altijd Danser genoem,
omdat 'n vlam sonder ophou aan dans blij. Die instelling van die
'Nu-Fees word verklaar.
Die Vuur se naam is Danser; maar sij vrouw, 'Kaun, is in die Vlaktes
verander geword. Hij is die seun van die Hotnotsgod en het eers nes
'n mens rondgeloop, gejag en gespeel. Nou is hij Vuur, wat niemand
sal kwaad doen nie, mits 'n mens van sij lijf af blij en hom nie
kwaad maak nie--dan verteer die Vuur alles.
Nou nog stap Danser nes 'n mens rond; maar meestal kan 'n mens hom
nie sien nie. Want hij maak ook net soos sij broer, die Wind: hij
kruip orals in. Slaan 'n mens klippe teen mekaar, dan spat daar Vuur
uit. Vrijwe 'n mens houtjies teen mekaar, dan ontvlam die hout. Ook
uit die lug kom die Weerlig-Vuur! Ja, die Vuur het ook in mense en
diere ingekruip--al sien ons die Vuur nie in ons of in die diere nie,
tog hij is daar. Want gaan hij uit die mense of diere, dan word hulle
vleis koud, hulle sterf en is dood.
Ook in die plante sit vuur; want as ons vuur maak, dan kom die Vuur
wat in die plante sit, te voorskijn.
Maar Danser is nog altijd kwaad vir die Bome omdat hul met sij vrouw,
die Vlaktes, baklei het en omdat hul nou nog met hulle wortels in die
lijf van sij vrouw vasgroei. Daarom brand Danser nog altijd die hout
van Bome; ook die gras en bossies ontsien hij nie.
Wanneer Danser as 'n mens rondstap, dan is daar groot lig en warmte
op die plek waar hij loop. Die ander mense is dan blij om nabij hom te
wees. Want in daardie dae het die Son, Maan en Sterre nog nie geskijn
nie, en dit was toe taamlik skemer--net soos in swaarbewolkte dae
wanneer iemand nie goed kan sien nie. Maar Danser se kop het geblink
en het vir hom genoeg lig gegee om orals goed rond te sien. Hij het
nooit oor koue gekla nie.
Maar hij het 'n slegte humeur gehad en wil glad nie geterg wees
nie. Vat iemand aan hom, dan bijt Danser daardie vrijpostige een. Maar
hou ons vrinde met hom, dan blij hij binne ons om ons warm te maak;
ook maak hij ons langs die Vuur warm en gee ons lig as hij voor ons
kom dans en is selfs gewillig om ons kos gaar te maak--dan is hij ewe
plesierig as ons hom genoeg hout gee om mee te baklei--hoe meer hout,
hoe plesieriger is hij.
Bij 'n seker geleentheid was daar baie Wild en veldkos. Die mense
van daardie tijd het toe 'n groot fees gevier. Daar het baie mense na
daardie fees en dans gekom--aan pret en kos het dit nie ontbreek nie.
Danser was ook daar; maar aangesien hij nie lig aan sij lijf vertoon
het nie, het niemand hom as die Vuurman herken nie. Maar na hulle
'n rukkie geëet en gedans het, sê hij dat hij die mense sal leer om
vuur te maak. Hij neem toe 'n sagte houtjie en maak aan die sij 'n
holte, lê die houtjie op die grond en gooi die skaafseltjies in die
holte. Toe vat hij fijn gevrijfde grassies en lê dit naas aan. Hij
vat toe 'n dunner en harder stokkie en draai dit tussen sij twee plat
hande vinnig regop rond. Die skaafseltjies vat vuur; daarop begin die
fijn grassies. Hij blaas dit aan en toe ontstaan daar 'n vlam. Hij
lê fijn houtjies op die brandende gras, toe weer dikker hout en daar
bo-op dik stompe. En spoedig brand daar net 'n tamaai groot vuur.
Die mense het hulle stom verwonder; hulle sing en dans om daardie vuur,
wat so baie lig en warmte gee. Daarop trek Danser 'n wije kring om
die vuur en sê dat hulle die kos binne daardie kring moet bring om te
braai. Want voor daardie tijd het algaar die kos rouw geëet, nes die
Leeuw, Tier, Wolf, Jakhals en Hond vandag nog doen; want hierdie diere
is ook mos mense van die ougeslag wat hulle in diere verander het.
Die mense proe toe dat gebraaide vleis lekkerder as rouw vleis
smaak. Van daardie dag af word kos gebraai en gekook.
Buite om die ring waarin die vleis gebraai word, trek Danser weer
'n tweede ring, sodat die mense tussen die braai-ring en die tweede
ring moet dans, sing en musiek maak. Buite om daardie twee ringe is
die buitewêreld waarin 'n mens net alles kan doen wat hij wil.
Toe was die vrolikheid net groot en uitbundig: die meide klap op hulle
hande, sing en slaan op tamboere; enkele van die mans speel musiek,
terwijl die ander mans dans dat die stof so trek. In die dans buig
en knik hul grappig met hulle koppe vir die meide, wat dit alles met
vrolike gelag begroet.
Algaar is onder 'n stofdamp; want as daar nie stof is nie, dan lijk
dit ook nie of daar gedans en pret gemaak word nie. Die plesier en
vrolikheid het tot die volgende oggend aangehou, en toe gaan hulle
slaap.
Die kinders, wat nie meegedans het nie, moes vroeg gaan water haal;
want die dansers het toe al reeds baie dors, daar al die water
gedurende die danserij uitgedrink geword het.
Van toe af word daar feeste gehou, en is die 'Ku-dans ingevoer.
NO. 8
DIE OPGEWING, OF LUGSPIEGELING.
OPMERKINGS:--Nes die Weerklank, is die Opgewing, of Lugverheffing,
'n spotter en verlokker van mense, wat in die veld rondloop. Sij
verblind die mense hulle oë, sodat hulle dinge sien wat glad nie
bestaan nie.
Die Opgewing is die Dogter van die Vlaktes en van Vuur. Sij is iemand
wat lekker kan spot en verlok; daarom het hul haar die naam van Antjie
van die Vlaktes, of somaar kortweg, Antjie Vlaktes, gegee. Sij het
getrouw aan haar ouers geblij, het altijd bij hulle blij woon, en dis
daarom dat sij nog altijd bo die vlam van Vuur en op die Vlaktes dans
en daar ronddwaal.
Die Weerklank, of Echo, kan praat en gesels, maar is onsigbaar;
terwijl dit net anders om is met die Opgewing: sij kan gesien word,
maar kan nie praat nie--sij is doofstom; maar tog so vol streke as
dit kan kom. Sij weet net hoe om met die mense deur drome te gesels,
want sij is die moeder van Drome. Daar bo die vlam en daar op die
Vlaktes kan sij haar goed verstaanbaar maak; want sij gee lewendige,
bedrieglike beelde en is 'n woelige Gees sonder rus.
Bij 'n seker geleentheid--nog in die dae van ouds--is die grondgebied
van die Boesmans van die ougeslag deur vreemde mense van glad 'n ander
soort oorstroom geword. Daardie vreemdelinge was baie en sterk. Die
Boesmangeslag het toe bang geword, want hulle kon nie hulle man teen
daardie Wildemense staan nie.
Maar Antjie Vlaktes krij gouw 'n plan om dit vir die Wildemense
onhoudbaar te maak deur hulle in allerhande moeilikhede te lok. Sij
vertoon haar eers as 'n mooi jongmeid. Die seun van die voorman van
die Wildes word verlief op haar, hij volg haar en soek om 'n praatjie
met haar aan te knoop.
Sij antwoord: "As jij kan doen wat ek kan doen, dan sal ek jou
neem--anders nie."
Hij willig in, en sij vra hom om te dans. Sij gaan toe in die vorm van
'n flikkerlig bo die vlamme van die Vuur dans. Hij het toe nog nie
vuur geken nie, so wil hij ook doen wat Antjie doen; maar kom in die
vlamme om. Hieroor word die Wildemense kwaad en soek toe van stonde
aan om nie alleen Antjie Vlaktes, maar ook al haar mense te vermoor.
Die Boesmangeslag ken al die veilige plekke en vlug daarheen en
die Wildes agtervolg hul. Wanneer die Wildemense moeg word en gaan
slaap, dan verskijn Antjie Vlaktes aan hulle in verskrikkende drome
en verskrik hul so dat hulle nie rus kan krij nie en van vrees vlug
hul die veld in. Hul was toe so bang dat hul amper nie wou gaan
slaap nie. Is hul weer in die oop veld, dan dans Antjie Vlaktes in
'n flikkerlig oor die hele veld, sodat die Wildemense niks duidelik
kan beken nie. As Gees van die Vlaktes besit sij 'n wonderlike
toorkrag. Daar in die verte vertoon sij haar as 'n groot pan water of
'n rivier. Langs die waters lijk dit of daar pragtige houtbosse, huise
en hutte staan. Die Wildes meen dat hulle Antjie en haar mense daar
sal krij. Maar op pad daarheen verander die fatsoene van daardie bosse
en waters op verskeie maniere. Nou lijk dit of die rante daarnaasaan
los van die grond staan; dan weer hang die bome kop-na-onder; daarop
sien hul bome in die lug--weg van die grond--groei.
Die vreemdes voel hul nou in 'n spookland, waar dinge van een fatsoen
in 'n ander oorgaan. Hulle raak toe raad-op en maak toe reeds plan
om weer na hulle eie land terug te keer.