[1] Voorkomende in den Muzen Almanak van 1821, pag. 149.
[2] Namelijk van Jan VIII die regeerde, toen Heelu schreef; want
Aernout, broeder van Jan VII, was geen klerk.
[3] De zin is: »die liever zich (genoten) vereenigd hadden, dan den
Heer van Heusden te vangen.
[4] Die van Heusden namelijk.
[5] De Baly van Utrecht werd opgericht in 1231, tijdens Bisschop
Otto den Derde; de eerste Landkommandeur aldaar was Antonie van
Ledersake, een Edelman van Prinshagen, daarom verkeerdelijk ook wel
Ant. v. Prinshagen genoemd.
[6] Dat het Duitsche Huis ook eene kommandery te Oudewater zou bezeten
hebben, berust op eene valsche opvatting van Van Rijn, in zijn aant. op
Van Heussen (Kerkel. Outh. II, 87). De door hem aangevoerde brief
»beroerende de Heeren van S. Catharynen, en de electie van den Balier"
behoort by de Ridders van Sint-Jan te huis. Deze bezaten reeds in 1250
de Balie van Sinte Catheryne te Utrecht, waardoor de Landkommandeur
den naam van Baljuw van Sint Catheryne droeg.
[7] De Poolsche kronijken maken van dezen Grootmeester een gruwzaam
en half waanzinnig tyran; de Pruissische daarentegen heeten hem een
voortreffelijk regent.
[8] Deze Kapel was beroemd om het bezit van een stuk des kruises, door
een Ridder van het Duitsche Huis, by zijne terugkomst uit Palestina
aldaar geschonken. De offergaven der bedevaartgangers, die weldra in
groot aantal derwaart trokken, hadden de Kapel zeer verrijkt, zoodat
de eerste pastoor der parochiekerk, Joan Attendoren, priester der
Duitsche Orde, zich reeds in staat zag gesteld, om het oude gebouw te
doen vervangen door een geheel nieuw, dat omstreeks 1450 werd ingewijd.
[9] De gantsche Priory bestond slechts uit een kloosterwoning met een
klein kerkgebouw, maar was evenwel door het provinciaal Kapittel der
orde in 1643 als een volkomen klooster erkend.
[10] By den vrede van Weenen, 1809, was de Orde reeds vormelijk
opgeheven, en werden hare goederen geschonken aan de verschillende
Vorsten, binnen wier grenzen zy gelegen waren.
[11] Zijn gebeente, in 1580 in zijn graf gevonden, toonde een man
van buitengewone grootte aan.
[12] In 1288 heeft hy, die wèl gekozen was en bestuurd heeft, maar
nooit van 's Pausen wegen bevestigd is, afstand gedaan, tegen een
jaargeld van 1000 pond Hollandsch, d. i. het pond tegen 75 cts. Een
pond goed geld stond met onzen gulden gelijk.
[13] Zie Dl. I. blz. 11-17. Magneelen zijn muurbrekers; echter geene
soort van ram, maar van blyde.
[14] Behalven Gijsbrecht en Arent van Aemstel, welke laatste Heer van
IJsselsteyn was, wordt hierby ook nog Willem van Aemstel, Proost van
St. Jan, genoemd.
[15] De geschiedenis der Montfoortsche Burchtgraven, zoo als wy die tot
hiertoe bezitten, de een door den ander nageschreven, is vol verwarring
en tegenstrijdigheden, waarvan de ontleding hier niet aan de plaats
is. Ik hoop er later, afzonderlijk, uitvoeriger op te rug te komen,
en geef hier voorloopig slechts de slotsom mijner vergelijking van
de verschillende opgaven.
[16] Sweder van Montfoort liet twee zonen na, Henric en Willem. De
laatste had drie kinderen: een zoon, Henric de Rover, en twee dochters,
waarvan de eene in het geslacht van Haestrecht, de andere in dat van
Winssen huwde.
[17] Ook moeten »alle de gene die binnen Montfoort beseten hebben
geweest, die uten gesticht ende twaelf jaren out zijn, bloets
hoefts uitcomen, ende vallen den Bisscop te voeten, ende bidden hem
vergiffenis."
[18] Dat zijn speerruiters, die gewoonlijk gevolgd werden van nog
twee gewapenden te voet.
[19] 9000 Gulden volgends onze tegenwoordige munt.
[20] Burchtgraaf Johan was bovendien zeer bevriend met den Utrechtschen
Burchtgraaf Reynout van Brederode en diens broeder Gijsbrecht, die
David tot vijanden rekende.--Zie Dl. I, blz. 69-71.
[21] Gemeenlijk ook stalbroeders, en rijzigers, genaamd.
[22] Het aantal dooden en gevangenen te zamen wordt door sommigen
zelfs tot op 1500 overdreven.
[23] Zie van hem Dl. I, blz. 42-44.
[24] Waarschijnlijk 30 November.
[25] En daarby te gelijk, als men weet, ook Engeland, Keulen en
Munster.
[26] In de ruime beteekenis van Nederlander.
[27] Zie Dl. I. blz. 49-80.
[28] Zal het misschien een Heer van IJsselborch zijn geweest?
[29] Zie Blz. 61-63.
[30] Maarschalk, niet in de beteekenis van Veldheer, maar van Rechter,
gelijk staande met Baljuw in Holland.
[31] Met uitzondering van 't reigerbosch in »Aemstellelant," en
de manschap der beleende goederen in 't algemeen, die de Graaf aan
zich behield.
[32] De andere Nederlandsche Heeren waren die van Voorn, van der
Lecke (Aelbrecht en Pieter) van Arckel, van Merode, Otto van Cuyk,
Daniël van Goor, Robbrecht van Appeltern, Warnaer van Merode, Peter
van Diest en Walram van Luxemborch.
[33] Heer Gijsbrecht had in 't geheel zeven kinderen, vijf zoons en
twee dochters gehad. Twee dier zonen, de genoemde Herbarn, en Jan,
Domproost te Utrecht, waren hem in den dood voorgegaan.
[34] Zy wordt ook Elisabeth, en zelfs Jenne genoemd.
[35] d. i. Aangehuwde bloedverwant; toen gold het b. v. evenzeer voor
schoonzoon als thands alleen voor schoonbroeder.
[36] Van Catharyne van IJsselsteyn, die mede in dezen tijd leefde,
is het onzeker of zy eene dochter of wel eene zuster van Heer Aernout
geweest zij.--Gwyda is, Dl. I. blz. 35, ten onrechte, in navolging
van anderen, Erfzuster geschreven.
[37] Dl. I. blz. 38.
[38] Gorcum behoorde aan den Grave van Charlois, Karel den Stoute, en
lag op Hollandsch grondgebied, dat door Otho van Weeren geschonden was.
[39] Zie Dl. I, blz. 41.
[40] Blz. 29, enz.
[41] Zie Prof. van Lenneps boeiende Verhandeling over het belangrijke
van Hollands grond en oudheden voor gevoel en verbeelding.
[42] Hertog Arnold.
[43] Haasloop Werner.
[44] Henrick Bentynck overleed in 1530.--Margareta was Prioresse
van het klooster te Sutphen.--Fenne werd Non in het klooster te
Ysendoorn.--Adolf volgde zijn vader op.--Jan werd Proost van Arnhem,
en Deken van Deventer.--Anna huwde met Heer Seger van Arnhem; en
Aleyde met Filips van Varick. Karel overleed in 1536 ongehuwd.
[45] Filips van Lalaing, Grave van Hoogstraten, 's Keizers Stadhouder
over Gelderland, en na hem zijne opvolgers ook onder het bestuur
der Staten, hebben er tytel en voordeelen van genoten, tot op de
omwenteling van 1795.
[46] En niet, zoo als men, zelfs by Gelderschen, geschreven vindt,
in den voorgevel.
[47] Zie blz. 141.
[48] De zoon en opvolger des konings van Pruissen, Frederik de
Derde, heeft in 't jaar 1754, alles wat zijn vader by dit verdrag
in de Provincie Holland toebedeeld was (zijnde de Heerlijkheden der
Hooge- en Lage Zwaluwe met Klein-Waspik en Twintighoeven, en de
Heerlijkheden Naaltwijk, Hoenderland, Wateringen, Oranje-polder,
's Gravesande en Zand-ambacht, het Huis in den Hage, genaamd het
Oude-Hof, en het Huis te Hondsholredijk), ten behoeve van den zoon
en opvolger des Prinsen van Oranje, Prins Willem den Vijfde, voor f
700,000 verkocht.--Wagenaar.
[49] Engelen.
[50] In een der torens kan men, langs een verborgen ladder, die, meen
ik, door het wegnemen van een gedeelte van den vloer zichtbaar wordt,
naar beneden dalen. In de dikke muren vindt men geheime bergplaatsen
voor goederen.--Schotel.
[51] Gelegen op den rechter Maas-oever, tusschen Gennep en Mook.
[52] Zijn zoon, Guyart van Hoemen, Burchtgraaf van Odenkercke,
verdroeg zich met Anthony van Borgondiën, Ruwaard van Brabant, over
de schade die zijn vader in den Gelderschen oorlog geleden had, ten
opzichte van een mansleen van 200 oude schilden 's jaars, die hy als
Heer van Ammersode van den Hertog plach te honden.--v. Spaen.
[53] »Also als ons dat van onsen seligen alderen ende vervaeren
anverstorven ende angekomen is," zegt de Hertog in den brief van
erfwissel (Nyhoff III, 268). Ik geloof niet, dat deze uitdrukking
voor iets anders dan een gewoon formulier op te vatten is.
[54] Zie Dl. I, bl. 67.
[55] Zie hiervan bl. 127.
[56] Volgends de huwelijksvoorwaarden van den 13 Juni 1534 kwam hy
weder in 't bezit der Hooge Heerlijkheid [van Weerdenburch], en werd
daarmede beleend. Maar na den dood van Hertog Karel, ontstond deswegens
verschil tusschen de stad Bommel en den Heer van Weerdenburch; en de
Landschap vonnisde den 29 Juni 1538, dat in Tielreweerd niet meer dan
twee banken moesten zijn; dat dus de bank van Weerdenburch afgeschaft
zou worden, maar dat de Heer behouden zal de visscherije, de breuken,
en alle oude gerechtigheden.--v. Spaen.
[57] Naar deze acte zou de brand in de maand April 1590 hebben
plaats gehad.
[58] Joris van Arckel liet drie kinderen na: behalven Otto nog twee
dochters: Anna en Catharyne; de eerste huwde met een Nederlandsch
krijgsman, Walraven, Baron van Gent, Heer van Dieden en Oyen; de
tweede met René van Renesse, Heer van Raucourt, Wasnes, Brumorher,
Hern en Schalckhoven.
[59] Cosmo degli Affaytadi, Baron van Ghistelles in Vlaanderen,
gesproten uit een aanzienlijk geslacht in 't Hertogdom Milaan. Hy
was, naar alle vermoeden, een zoon van Carlo d' Affaytadi, een
Milaneesch Edelman, die in 1545 te Antwerpen woonde, en door koop
de Baronny Ghistelles verkreeg, die door Koning Karel den Tweede
tot een Graafschap verheven werd, 21 Januari 1676, ten behoeve van
Jean François d' Affaytadi, Baron van Ghistelles, Heer van Hilst,
Lavenacker en Braduc, misschien een kleinzoon van Cosmo.--Te Water.