Wat wij in dit hoofdstuk gaan vertellen, waarde lezers, is niets meer
of min dan een afschrift uit het dagboek van Jan van Eck, dat is te
zeggen, wij hebben bijna precies overgenomen wat er in dat dagboek
geschreven staat, maar slechts hier en daar het Hollandsch in een meer
moderne vorm gegoten, omdat wij gelooven dat anders onze lezers moeite
zouden hebben, om de eenigszins verouderde taal van het dagboek te
verstaan.
Voor wij echter beginnen, moeten wij hier verder aanmerken, dat het
blijkt dat Jan van Eck zijn tijd eenige dage heeft doorgebracht met het
luisteren naar de zaak van de slaven, die in den hieronder beschreven
opstand hadden deel genomen, en dat hij daarop waarschijnlijk uit
aanteekeningen door hem gehouden over de getuigenissen in de zaak, een
verhaal heeft opgetrokken van het gebeurde, naar hij zelf zegt, om het
nageslacht te toonen, dat deze slaven opstand nooit zou hebben plaats
gevonden, als het niet was geweest, dat een Engelschman het denkbeeld
had geopperd, daar, (zooals Van Eck terecht aanmerkt) de slaven in de
kolonie in het algemeen zeer goed werden behandeld, en uit henzelven
nooit tot een opstand zouden zijn gekomen. Maar laten wij hem zelve
zijn storie vertellen.
Omtrent de maand Juli van het jaar 1808 woonde er te Kaapstad een
zekere Louis, een slaaf, origineel afkomstig van het eiland Mauritius
doch reeds een geruimen tijd hier. Hij was een slaaf van jufvrouw
Kirsten, eene vrouw die van haar man gescheiden leefde, en die geen
dienst hebbende voor Louis, dezen toeliet voor anderen te werken, op
voorwaarde dat hij een deel van zijne verdiensten wekelijks aan zijne
eigenares afstond, eene gewoonte die dikwijls in de Kaapstad gevolgd
wordt, en haren oorsprong heeft in het Romeinsche recht. Louis nu was
gehuwd, of leefde in alle geval met eene vrije vrouw, Anna genaamd, die
zelve vroeger slavin was geweest maar door haren eigenaar
geëmancipeerd, dat is vrij gemaakt, was. Het schijnt dat deze vrije
vrouw haren echtgenoot had gehuurd van diens meesteres, en haar
daarvoor een zekere vaste som per week betaalde, en het werk dat Louis
deed voor Anna, bestond in het drijven en zorgen voor een wagen en
paarden, die Anna uithuurde aan andere menschen voor het vervoeren van
goederen en dergelijke werken. Louis was wel een slaaf, maar hij
schijnt niet geheel gekleurd te zijn geweest; in waarheid was hij zoo
licht van kleur dat een gewoon mensch hem voor een blanke zou aanzien,
en waarschijnlijk was hij de onechte zoon van den een of andere blanke
van Mauritius. Om in de kosten van hun huishouden te voorzien had Anna
een paar kostgangers aangenomen, meest werklieden van den lageren
stand, en onder die kostgangers bevond zich een Ier, James Hooper
genaamd. Deze schijnt iemand geweest te zijn die veel gehoord en
gelezen had van den opstand in Ierland in 1798, schoon hij aan dien
opstand zelf geen deel heeft kunnen nemen, daar hij ten tijde dat dit
verhaal begint nog maar 26 jaar oud was. Hooper had menig gesprek met
Louis, en vervulde dezen met belachelijke denkbeelden van vrijheid, en
als vanzelf kwam men natuurlijk te spreken over den afhankelijken
toestand der slaven in de kolonie, en over de pogingen, die toen reeds
in Engeland door zekere personen werden aangewend tot vrijmaking der
slaven in het Britsche rijk. Men kan zich gemakkelijk voorstellen dat
deze gesprekken een geweldigen invloed hadden op het licht ontvlambare
gemoed van Louis.
Het duurde dan ook niet lang of de man van Mauritius begon met Hooper
de mogelijkheid te bespreken van het aan den gang zetten van een
slavenopstand, en Hooper was geenszins ongewillig om op dit plan in te
gaan. Een weinig nadenken bracht hen spoedig tot de overtuiging dat het
gekheid zou zijn om zoo iets te beginnen in de Kaapstad, waar er
toenmaals niet minder dan 5000 soldaten in garnizoen lagen, en waar
bovendien er groot gevaar bestond voor het uitlekken hunner plannen.
Louis had echter een goede kennis, een zekere Abraham, slaaf van den
heer Jan Wagenaar, die uitmuntend bekend was met het Zwartland, waar
hij vroeger gewoond had. Deze Abraham werd nu in het geheim genomen, en
men kwam ten laatste tot een besluit, namelijk dat Hooper en Abraham
een reis zouden ondernemen naar het Zwartland, en zich vergewissen van
de gevoelens onder de slaven der boeren aldaar, en Abraham daar dan
voornamelijk zou spreken met eenige slaven die hij er kende. Dit plan
werd op de volgende slimme wijze ten uitvoer gebracht. In het begin van
de maand October gingen Hooper en Abraham op reis naar de plaats van
den heer Pieter Louw in Zwartland, waar familie van Abraham woonde.
Hooper gaf voor een Engelsche heer te zijn die voor zijn pleizier een
reisje in die streken deed, en door zijn bediende Abraham, die tevens
als tolk diende, vergezeld was. Abraham was met den heer Louw bekend en
Hooper werd dan ook met alle gastvrijheid door den niets vermoedenden
boer ontvangen en uitmuntend behandeld. Men bleef een paar dagen op de
plaats, en Abraham besteedde zijn tijd nuttig en kwam tot de
overtuiging dat er alle kans was dat hun plan zou slagen, en zij een
aantal aanhangers zouden krijgen als de zaak maar één keer aan den gang
was gezet.
Toen deze twee lieden te Kaapstad terugkwamen, hadden zij weer een
gesprek met Louis, en besloten toen om nog een vierde deelgenoot in het
komplot te nemen, namelijk een tweeden Ier, zekeren Michael Kelly, een
matroos, of liever gezegd gewezen matroos van een Engelsch schip, die
eenig begrip had van militaire zaken. De vier vrienden begonnen thans
hunne maatregelen te nemen, en zij lieten geen tijd verloopen om hun
plan ten uitvoer te brengen. Op den 24sten October reeds, vroeg in den
morgen ging James Hooper naar een zekeren Hendrik Matfeld, een half
gekleurden maar vrijen man, die in het bezit was van een wagen en acht
paarden, waarmede hij gewoon was menschen te brengen naar Paarl,
Simonsstad, en dergelijke naburige plaatsen. Hooper zeide hem dat hij
een baantje voor hem had daar er een Engelsche officier was, die naar
eenige plaatsen in Zwartland wilde gaan. en voor dat doel een wagen
verlangde. Hooper en Matfeld waren het spoedig eens over den prijs, en
er werd bepaald dat den volgenden morgen vroeg, hij zou komen aan het
huis van Louis, waar hij zijn passagiers zou ontvangen.
Intusschen hadden Louis en Hooper zich twee uniformen aangeschaft, een
met gouden, en een met zilveren epauletten, en ook een groote en een
kleine sabel verkregen, en toen den volgenden morgen, de wagen van
Hendrik Matfeld op de bepaalde plaats aankwam, klommen Hooper en Louis,
beiden in uniform aangekleed in het voertuig, en vertrok men in de
richting van Zwartland. Bij Zoutrivier ontmoette men als bij toeval
Kelly en Abraham, die ook daarop in den wagen klommen, alsmede ook een
zekere Adonis, een slaaf, die eenige tijd geleden van zijn baas gedrost
was, maar aan Abraham bekend was. Adonis deelde men daarop het plan
mede, en hij betoonde zich geheel gewillig om er deel aan te nemen. Men
reed nu door, maar langs den weg werd er verscheidene malen
stilgehouden, en teutte men zoo, dat de drijver van den wagen, zekere
David, eenigszins gemelijk te kennen gaf, dat als men op die wijze
voortging, men nooit dien avond weer in de Kaap zou zijn. Louis zeide
dat David zeker zijn baas verkeerd had verstaan, want de wagen was voor
vijf dagen gehuurd, en Hooper had daarvoor niet minder dan 100
rijksdaalders aan Matfeld betaald, wat later bleek een brutale leugen
te zijn. Maar daar zoowel Hooper als Kelly beweerden tegenwoordig te
zijn geweest, toen dit accoord gesloten was, kwam David werkelijk tot
de gedachte dat hij zijn baas verkeerd verstaan had, en reed hij door
naar de plaats Brakkefontein, waar men in het veld uitspande. De
volgenden dag werd de reis voortgezet, en tegen den middag bereikten
zij de plaats van Pieter Louw, waar Hooper en Louis uit het rijtuig
klommen, en naar het huis gingen om te vragen of de heer Louw thuis
was. De afspraak die de schelmen hadden gemaakt, was, dat zoo Louw
werkelijk thuis was, zij een gesprek met hem zouden aanknoopen, maar op
een gegeven teeken allen hem zouden aanvallen en hem binden. Het
ongeluk wilde echter dat Louw niet thuis was, waarop Hooper aan
jufvrouw Louw Louis voorstelde als een Spaanschen zeekapitein, die geen
Hollandsch of Engelsch verstond, en zich zelve uitgaf als een zijner
officieren. De goede jufvrouw Louw geloofde dit verhaal en ontving hare
gasten op de gewone vriendelijke Afrikaansche manier. Zij verzorgde
hunne paarden, en gaf de personen dien avond een uitmuntende slaapplek.
Terwijl zij op de plaats waren, gingen Louis en Abraham stilletjes naar
de slaven, en hadden een gesprek met zekeren Japhta, een slaaf van
Louw, die reeds vroeger door Abraham in het geheim was ingewijd, en met
wien men nu verdere maatregelen besprak.
De twee blanken schijnen echter of door vrees te zijn bekropen, of het
gevaarlijke hunner positie te hebben ingezien. In alle geval blijken
zij niet den moed te hebben gehad om het plan door te zetten, en den
volgenden morgen vroeg, toen Louis en Abraham nog sliepen, vertrokken
zij heimelijk van de plaats, maar niet zonder eerst Louis van zijn
uniform, zijn sabels en epauletten te hebben ontroofd. Daar deze twee
blanken niet meer in het verhaal zullen voorkomen, zal ik maar dadelijk
hier melden, dat deze één dag bij elkander bleven, maar eenige wagens
ziende aankomen verborgen zij zich, en dat wel zoo goed, dat zij later
elkander niet konden vinden, en dus ieder huns weegs gingen. Hooper
ging in de richting van Saldanha baai, en werd daar door eenige
dragonders die er gestationeerd waren, gevangen genomen en later naar
Kaapstad vervoerd. Kelly kwam kort daarop ook te Saldanha baai aan, en
onderging hetzelfde lot.
Wat de anderen betreft, zoo was Abraham dien morgen het eerste op de
been, en na Louis te hebben gewekt, hielden zij een korte
beraadslaging, waarin zij tot het besluit kwamen, om niettegenstaande
het verraad hunner blanke deelgenooten, toch met hun plan voort te
gaan. Met dat doel verzamelde Abraham eenige der slaven van den heer
Louw, liet de wagen waarmee ze gekomen waren weder inspannen, en
vertrok daarop van de plaats. Louis begon nu dadelijk een anderen toon
aan te slaan, en gelastte het nog op de plaats zijnde volk om de wagen
van Louw intespannen, met de paarden die in den stal stonden, en hoewel
jufvrouw Louw, die thans onraad bemerkte, zich ten sterkste hiertegen
verzette, gaf het volk aan de bevelen van Louis gehoor, en daarop
vertrok men, versterkt door tien der slaven van Louw, naar de plaats
van den heer Willem Basson, die niet ver daar van daan lag. De heer
Basson was ook niet te huis, en de oproerlingen door deze omstandigheid
aangemoedigd, draalden nu niet om in hun ware gedaante voor den dag te
komen. Den jongeren broeder van Basson werd door hen gegrepen en
vastgebonden, en daarop lieten zij ook hier de wagen van den eigenaar
inspannen. Niet tevreden met deze geweldenarijen, braken zij een aantal
der kamers van het huis open, haalden alle wapenen, en schiettuig er
uit, en trachtte ook de vrouw van den heer Basson, en eene andere vrouw
op de plaats wonende te vangen en te binden, zeggende dat zij bevelen
hadden van den Gouverneur, en van den Fiskaal om alle blanken in het
district gevangen te nemen en naar Kaapstad te brengen. Het gelukte
echter aan de twee vrouwen om te ontsnappen. Daar de opstandelingen
blijkbaar geen tijd wilden vermorsen met het zoeken naar de vrouwen,
deden zij geen moeite daartoe, maar namen een aantal paarden van de
plaats met zich, en begaven zich toen op weg naar de woning van Pieter
Basson, die slechts een kleinen afstand van daar woonde; de gevangene
broeder van Willem Basson namen zij gebonden, en in den wagen geworpen,
met zich mede. Op den weg naar de plaats van Pieter Basson, ontmoetten
ze dezen laatsten met zijn wagen, en verplichtten hem door hem met den
dood te bedreigen, om zich aan hen overtegeven, waarop zij ook hem
bonden, op zijn eigen wagen laadden, en dien ook medevoerden. Het
bezoek op zijne plaats werd echter niet nagelaten, en zij maakten daar
een kwantiteit geweren, kruit en hagel buit.
De onverlaten gingen nu naar de plaats van den heer Johannes Louw, en
nauwelijks waren zij daar aangekomen, of zij overrompelden den
eigenaar, bonden hem vast, en wierpen hem in een der wagens; en daarop
braken zij in het huis, en stalen al het geld dat er te vinden was, dat
echter niet meer was dan omtrent 150 rijksdaalders; een aanzienlijke
hoeveelheid ammunitie en kleederen viel ook in hunne handen. De meeste
slaven van Louw sloten zich bij de opstandelingen aan, en dat wel omdat
zij waarlijk geloofden dat Louis door de regeering was gezonden om de
blanken gevangen te nemen en naar de Kaap te vervoeren. De thans meer
dan vijftig man sterke macht trok nu naar de plaats van den heer Pieter
van der Westhuizen. Hier gedroegen de kleurlingen zich zoo erg
mogelijk, want niet alleen dat zij Van der Westhuizen bonden, maar zij
mishandelden ook zijne vrouw op schandelijke wijze, en gingen zich te
buiten aan den drank die zij in de kelders vonden.
Na nog twee plaatsen te hebben bezocht, waar zij heel wat versterking
ontvingen, werd de bende door hun aanvoerder Louis verdeeld in twee
gedeelten, één waarvan onder zijne aanvoering bleef, en de andere onder
het gezamentlijk bevel van twee slaven Adonis en Jonas werd gesteld,
waarop elke bende toen zijns weegs ging, nadat men afgesproken had, dat
men elkander weder op een zekere plek zou ontmoeten, om vereenigd
daarvandaan naar Kaapstad op te trekken, dat men dan hoopte te
overvallen en te veroveren.
Ik kan niet hier al de plekken opnoemen die door deze woestelingen
werden bezocht; genoeg zij te zeggen dat zij op niet minder dan 34
plaatsen in het tegenwoordige Koeberg en zuidelijk gedeelte van
Zwartland geweld pleegden, altijd dezelfde storie herhalende, namelijk
dat zij handelden op last van den Gouverneur en den Fiskaal, waardoor
zij niet weinige aanhangers kregen, die anders zeker zouden geaarzeld
hebben om tegen hunne meesters op te staan. Bloed werd er gelukkig in
dezen opstand niet vergoten; de weerspannige slaven bepaalden zich tot
het knevelen hunner heeren in de meeste gevallen, het stelen van
goederen, voornamelijk van ammunitie, geweren, kleederen en
dergelijken, en het wegvoeren van paarden en wagens. Het gebeurde met
jufvrouw Van der Westhuizen was een der ergste daden, maar dat was ook
inderdaad erg genoeg; daarnaast kwam het gebeurde op Drooge vallei, de
plaats van den heer Adriaan Louw, een ouden man van over zeventig jaar,
die in het algemeen zeer goed voor zijne slaven was geweest, hetgeen
echter niet belette dat men hem allergruwelijkst mishandelde door hem
bij de haren rond te slepen, met de kolf van een geweer te slaan, en
hem meer dood dan levend te laten liggen op de plaats van den heer
Hendrik van Niekerk.
Ten laatste kwamen de twee troepen bij elkander in de buurt van
Blauwberg vallei, en hierop brachten zij een bezoek aan nog eenige
plaatsen, totdat zij bij die van Hendrik Prehn waren gekomen. Tegen
dezen tijd hadden de boeren echter kennis gekregen van hetgeen aan den
gang was, en bij den heer Prehn waren de opstandelingen aan het
verkeerde kantoor, want toen zij daar hunne gewone streken wilden
uithalen, werden zij door Prehn met een schot hagel begroet, die wel
niemand hunner wondde, maar hun toch zoodanig den schrik op het lijf
joeg, dat zij haastiglijk het hazenpad kozen, zonder in staat te zijn
geweest om eenig kwaad te doen.
De tijding van hetgeen er in Zwartland gebeurde had tegen dezen tijd de
Kaapstad bereikt, en de Gouverneur nam dadelijk stappen om aan dit
grapje een einde te maken. Eenige sterke detachementen infanterie en
kavalerie trokken dadelijk de Kaapstad uit in de richting van
Zwartland, en ontmoetten tot hunne niet geringe verbazing de slaven
wier getal toen bijna 350 bedroeg, even aan den anderen kant van
Zoutrivier, zijnde de opstandelingen werkelijk op weg om naar de
Kaapstad te rukken, met het heilig voornemen deze stad te veroveren.
Men kan zich echter begrijpen dat de slaven niet weinig verbaasd waren,
toen zij zich tegenover de troepen bevonden. Hun moed, zoowel als die
van hunne aanvoerders zonk hen in de schoenen, en zonder slag of stoot
gaven zij zich gevangen. Louis en vier anderen ontsnapten echter, doch
werden reeds den volgenden dag achterhaald, en naar de gevangenis
vervoerd.
De Fiskaal ging nu een onderzoek in de zaak instellen, en dit nam hem
natuurlijk vrij wat tijd, aangezien het aantal getuigen zeer groot was,
en het van belang was, om uittevinden wie de hoofdmannen van de
beweging waren geweest en wie er een werkdadig aandeel hadden genomen.
Het bleek spoedig dat een groot deel der slaven werkelijk door de
praatjes van Louis en anderen waren misleid, en inderdaad geloofden dat
met het gevangen nemen van hunne meesters zij de bevelen van de
autoriteiten uitvoerden. Tweehonderd en vier en veertig slaven werden
dus niet verder gestraft dan met een geweldige schrobbeering van den
Fiskaal, en daarop ontslagen, met eene waarschuwing er bij dat als zij
weer zoo lichtgeloovig waren, zij er zeker niet zoo gemakkelijk zouden
afkomen, en daarop werden zij aan hunne vorige meesters overhandigd,
die hen waarschijnlijk privaat hun gedrag op wat meer gevoelige wijze
onder het oog brachten. Een en vijftig der oproerlingen echter werden
door den Fiskaal in staat van beschuldiging gesteld, en voor het Hooge
Gerechtshof gebracht, dat op den 7den December 1808 vonnis gaf. Louis,
Hooper, Kelly, Abraham, Adonis, en nog elf anderen werden door het hof
ter dood veroordeeld, een groot aantal der gevangenen tot vele jaren
gevangenis straf gedoemd, terwijl weer anderen gevonnisd werden tot het
bijwonen der executie der ter dood veroordeelden, daarna te worden
gegeeseld en ten slotte aan hunne meesters te worden overhandigd. De
Gouverneur, die deze vonnissen moest bekrachtigen, wijzigde eenige er
van, met gevolg dat Louis, Hooper, Abraham, Cupido en Jephta werden
gehangen, en de meesten der anderen tot dwangarbeid werden veroordeeld.
Het vonnis over Kelly, en Adonis werd, voor zekere mij onbekende
redenen geschorst, tot dat men advies omtrent hen had gekregen uit
Engeland, en terwijl ik dit schrijf zitten zij in de gevangenis hun lot
aftewachten.
Het is voor mij een merkwaardig feit, dat in het geheele tijdperk der
Hollandsche regeering aan de Kaap, er nooit een opstand onder de slaven
was, en dat niettegenstaande er toch heel wat schorremorrie in het land
kwam in den vorm van ontslagen soldaten en matrozen, vele waarvan zeer
nauw met de kleurlingen verbonden waren, daar dat soort van volk zich
niet ontzag om op hunne manier slaven meiden te trouwen. De slaven
werden over het algemeen vrij goed door hunne meesters aan de Kaap
behandeld, en hoewel ik wel bekend ben met bijna deze geheele
volkplanting, herinner ik mij slechts zeer weinig gevallen van meesters
die hunne slaven mishandelden, en zulke daden vonden dan ook algemeen
afkeuring bij de bevolking. Natuurlijk liep men niet om elk
bagatelletje naar den Landdrost, schoon dit een voorschrift van de
regeering was; in de meeste gevallen gaf de baas, als zijn slaaf het
verbruid had, hem zelf een degelijke loesching, en dit deed hun goed,
maar daarmee was de zaak dan ook gewoonlijk afgeloopen. Maar nu wij nog
maar een paar jaar onder Engelsch bestuur zijn, hebben wij reeds een
opstand der slaven, en uit de zaak blijkt maar al te duidelijk, dat het
denkbeeld er van ontstaan is bij een Engelschman, schoon hij, zoowel
als de andere blanke, insgelijks een Engelschman, geen moed hadden om
het plan ten uitvoer te brengen. De zaak op zich zelve is al leelijk
genoeg, maar ik vrees dat ze nog andere leelijkere gevolgen zal hebben,
want het zou mij volstrekt niet verwonderen, of men zal het voorbeeld
van den heer Barrow volgen, en beweren, dat de opstand veroorzaakt
werd, door het feit, dat de boeren hunne slaven zoo wreed behandelden,
want sedert de heer Barrow zijn boek heeft doen verschijnen, is het in
Engeland de gewoonte geworden om den Afrikaanschen Boer als een laag,
wreed beest aantezien, wiens grootste plezier het is om menschen en
dieren te mishandelen. Men leze maar eens de mooie verhalen, die
gemelde heer doet omtrent de wijze waarop de boeren hunne ossen
behandelen. ’t Is een diep treurig ding dat de Afrikaner aldus miskend
en belasterd wordt bij het volk dat de heerschappij over hem voert, en
men weet waarlijk niet waar deze veldtocht van leugens zal eindigen, en
welke ongelukkige gevolgen zij voor dit land kunnen meeslepen.