OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal deel ons 'n paar gevalle mee
hoe onverskillig 'n Boesmans die erns van die lewe kan opneem:
plesier is sy grootste ideaal.
Baie mense eet om te lewe; ander, weer, lewe om te eet en om die
plesier van die wêreld tot hoofdoel te stel. Dit lyk of die Boesman hom
beskou as net in die wêreld te gekom het om te eet en plesier te maak.
Sy grootste genot is dan maar eet en dans. Hy kan nie lekker dans as hy
honger het nie; en as hy sy bekoms aan 'n maal het, dan wil hy dans;
en dit doen hy so goed dat almal wat hom sien dans, moet verwonderd
staan. Dit het baiekeer gebeur dat as die baas van die plaas kuiergaste
van ver kry, dat hy sy Boesmans roep om tot vermaak van die kuiergaste
te kom dans--net soos die ou Farao's van Egipte gedoen het om hulle
dwergdansers tot vermaak van ander en hulleself te laat dans.
Sê die oubaas: "Toe, ou Hans, kom dans vir die kuiermense die
aasvoëldans,"--dan lyk 'n aasvoël 'n mooi bog om beter rond te spring
en met sy vlerke rond te klap as ou Hans Boesman dit kan doen. Dan
kom weer die bobiaandans, wanneer ou Hans Boesman se litte so los is
as dié van 'n lamlendige houtpop. Daarna moet hy die springbokdans
uitvoer, en dan by hierdie geleentheid wip Hans soos 'n gomlastiekbal
in die lug, skynbaar sonder 'n been, arm of spier te beweeg--want
springbokke hou mos hulle bene en nek styf as hulle pronk.
En as 'n klugspeler en nabootser het 'n Boesman nog nie sy gelyke
gekry nie.
Hy is ook glad nie punteneurig omtrent die soort kos wat hy kry
nie. Dit kan maar goeie of slegte vleis wees, slange of skilpaaie,
veldvrugte of uintjies--alles is welkom, as dit maar net nie doodmaak
nie.
Maar dan gebeur dit met groot droogtes dat kos skaars word en hulle
hard moet stry om elkeen vir homself aan lewe te hou; dan maak hulle
wonderlike planne om kos in die hande te kry. Loop hul dan kos op
die lyf wat vir 'n week of meer kan dien, dan is daar geen voorsorg
om matig aan te gaan en 'n stukkie vir die dag van môre opsy te sit
nie. Nee, hulle eet gulsig tot hul nie meer kan nie, gaan slaap as dit
dag is, of dans as dit nag is. Is alles op, dan bly die gedagte oor:
"Ons het dit die dag of wat lekker en plesierig gehad."
As honger en droogte diere teister, dan gooi hul hulle kleintjies weg;
en wat doen die Boesmans?
Mevr. Jacob de Clercq vertel aan ons dat toe sy nog 'n kind was, kom
daar na haar vader, Gert van Niekerk, se plaas (waar nou Uitkyk-stasie,
Middelburg, Tvl., is) 'n ou Boesman en sy meid; hulle plaas 'n klein
meidjie wat nog nie kan loop nie, voor haar moeder en vader en soebat
om tog maar die meidjie vir 'n jong os te ruil, daar hulle baie honger
ly. Ou mnr. Van Niekerk en sy vrou wou so 'n jong kind nie ontvang nie;
dog die Boesmans bly aan soebat, hulle verlaat die werf stilletjies,
gaan 'n bees vat en gaan daarmee voort. Mnr. Van Niekerk het die kind
met 'n oorlamse Kaffer agternagestuur, maar hy kon die Boesmans nie
vind nie--so het mevr. Van Niekerk maar die meidjie grootgemaak. Sy
het haar ounooi getrou gedien en het tot haar oudag by die famielie
Van Niekerk gewoon, en het naderhand sleg van gesig geword.
Maar dit moet al baie droog wees as Boesmans nie meer iets te eet
in die veld kry nie. Laat ons weer hoor wat oom Jan Visser ons
vertel. Mnr. De Roubaix stuur die volgende mededeling aan ons:--
Oom Jan Visser vertel: "Ek was eenmaal as kind met my vader mee in die
Kalaharie-woestyn. Daar het ons eendag--kort voor sononder--'n klomp
Boesmans teen 'n duin sien koes en opstaan. Hulle was druk besig om
iets te soek en uit te grawe en steur hul nie aan ons nie. Rondelyf
weet dadelik te vertel dat die Boesmans honger het en dat hul besig
is om uintjies te grawe. Toe sien ons dat kort-kort een op sy hurke
gaan sit en druk besig met grawe is. Dit het waarlik gelyk nes 'n
klomp bobiane wat kos teen die rant soek.
"Toe dit begin skemer word, het die Boesmans teen die duine gaan
rus. Rondelyf vra toe somar verlof om daarheen te gaan, daar hy vermoed
dat die hele nag fees sou gevier word. Hy was reg; want so was dit
ook. Die Boesmans het hulle ramkies meegebring en het daarop die hele
nag gespeel. Die gedans was net lewendig en geesdriftig. Ons kon die
musiek duidelik hoor, en daar is een riel wat hul toe gespeel het,
wat ek self op Rondelyf se ramkie kon speel. Die naam van die riel is
Die Bontperd. Dit het net twee of drie draaitjies en gaan min of meer
so: Hor-tiek-tiek, hor-tek-tek, hor-tak!--dit word oor en oor herhaal.
Toe Rondelyf terugkom, vertel hy dat van hierdie Boesmans het die
poliesie van Upington en Kenhardt vroeër gaan haal en met die grootste
gesoebat op Upington gekry. Daar is hul toe gehuur geword om êrens
anderkant Kenhardt aan 'n dam te gaan werk. Maar voor hulle die
werkplek bereik het, het die laaste een weggeloop en die Kalaharie
ingevlug.
"Toe ek 'n kind was, het Rondelyf vir my meer as een ramkie gemaak. Hy
het gewoonlik die hoepel van 'n vat geneem en rond gebuig dat dit
so groot as 'n hoed se bol is. Aan die hoepel bind hy 'n stok wat
as nek van die ramkie dien; bo-aan maak hy drie gaatjies waarin die
pennetjies moet kom wat die snare moet aandraai. Hy neem dan 'n nat
haarafgemaakte vel van 'n lam en trek dit oor die rondgebuigde hoepel
en oor die stok so ver dit aan die hoepel vas is. Dan maak hy die drie
snare aan die onderpunt van die stok vas, trek dié oor die romp van
die ramkie en bind dit een vir een aan sy pennetjie vas. Dan maak hy
'n kam en plaas dit op die romp van die ramkie; dan lyk die affêre nes
'n drie-snarige ghitaar.
Nou is ou Rondelyf my musiekonderwyser--ja, wat vang kinders nie aan
nie! Ek het geleer om Die Bontperd te speel, dan dans ou Rondelyf
voor my en skoffel dat die stof so trek."
Tot so ver die verhaal van oom Jan.
'n Boesman sal hom die hele dag vreeslik vermoei om in die aand--al
was dit maar vir 'n oomblikkie--'n plesier-plek by te kom. Ons weet van
'n geval waar 'n smous 'n mak springbok wat met die vee meeloop, geruil
het. Die springbok kry dit in sy kop om terug te hol om sy pleegmoeder,
die bokooi, te gaan opsoek. 'n Boesman bied sy dienste aan om die jong
springbokkie vir 'n sopie brandewyn te gaan haal. Die smous beloof hom
dit, en kort na sonop spring die Boesman weg en kom moeg die aand na
sononder met die bokkie op sy skouer terug. Toe iemand hom vra of hy
sy lyf dan oor 'n sopie so moet pla, antwoord hy: "Baas, 'n dag se
swaarkry is niks, as ek net in die aand effe my lyf kan plesierig
maak." Die smous het egter 'n span roltabak by die sopie gevoeg;
en meer voldaan en opgeruimd--toe die sopie begin te trek--het ons
'n skepsel nie gesien nie. Met so 'n beloning sal hy nooit staak nie.
Oom Piet Smit het 'n Boesman en sy seun gehad wat snags na die skape
in die bosveld moes kyk. Hulle weet as hul durf die veewerf in die nag
verlaat, dan kry hul die volgende dag 'n afgedankste afranseling. Maar
daarom gee hul nie as hul net in die nag die bierpotte van die Kaffers
wat op 'n afstand woon, kan bykom. Hul steel enigiets om vir bier te
gaan verruil.
Jagters in die Kalaharie kry baie dienste uit die swerwende Boesmans
net deur hul met 'n stukkie tabak te vergoed. Doen hul dit nie, dan
moet hul van dors omkom. Dis wonderlik dat die wildste Boesman van
tabak gehoor het en baie uit sy pad sal gaan om dit in hande te kry.