OPMERKINGS:--In die laaste gedeelte van hierdie Storie deel ons
mee informasie deur mnr. E. de Roubaix, Roggeland, Nieuwoudtville,
verskaf en wat hy van ou oom Jan Visser ingewin het--wat toe al
83 jaar oud was.
Die wapen waarop 'n Boesman staatmaak, is sy pyl en boog. Die boog
word van 'n taai, buigsame hout gemaak wat nie maklik breek as dit
gebuig word nie. Kareehout is daarvoor ook geskik. Die Boesman neem
'n lat van omtrent drie en 'n half of vier voet lank. Die stuk hout
moet sonder kwaste wees. Hy sny dan die lat effe spits--met verdrag--na
die punte toe, dog in die middel bly dit oor 'n duim dik. Na hy dit
mooi en glad afgewerk het, smeer hy dit met vet en hou dit oor die
vuur dat die vet kan intrek. Dit doen hy as die hout nog nat en klam
is. Op hierdie manier bly die boog se hout sterk en buigbaar. Die
boog word gedurig met vet ingesmeer, sodat die hout nie kan uitdor nie.
Hy neem van die senings van groot wild en draai daarvan--solank as
dit nat is--'n sterk snaar of string. Hy knoop die een ent aan die
een punt van die booghout, dan buig hy die hout in die fatsoen van
'n halfmaan en knoop die ander ent aan die ander punt van die booghout
vas, en dan is die boog klaar.
Die skag, of steel van die pyl, word van sterk fluitjiesriet gemaak;
want die pyl moet lig wees. Vir harpoene gebruik hy harde been
of geslypte vuursteen; maar ons het ook gesien dat hul glas van 'n
bottel of 'n stuk hoepel gebruik het--dis te sê, waar hul dit op die
lyf geloop het; want glas- en yster-smelt verstaan hulle nie. Daar is
soveel soorte harpoene dat ons nie algar kan beskryf nie. Een soort
het 'n lang punt agter, dit druk hul in die voorpunt van die pylsteel
en woel dit styf met nat sening van wild vas. Die ander--soos glas
en vuurklip--word met harde gom of soiets aan die voorpunt van die
pylsteel kunstig vasgeplak. Aan die agterkant van die pyl--om dit
reguit te laat trek--bind hul 'n veer met senings vas, sodat die
pyl daardeur 'n swawelstert kry. Dan is daar pyle met gif agter die
harpoen en pyle sonder gif; en dié het meestal 'n skerp beenpunt.
Nou ontbreek die gif nog.
Soos ons gesien het, het die Boesman oor 'n baie groot oppervlakte
gewoon. Bossies en bome wat op een plek groei, is glad nie te vinde op
'n ander plek nie. Dus, die gif wat op een plek te kry is, is nie op
'n ander plek verkrygbaar nie. So spreek dit vanself dat die gif wat
b.v. aan die Sambesie verkrygbaar is, glad nie langs Grootrivier te
kry is nie. Daarom is die Boesman se gif vir pyle van verskillende
soorte vergif saamgestel. In al die verskillende samestellings lyk
dit of die melkboom of noorsdoringsoorte die vernaamste rol speel.
Daar is 'n gifbos wat die plantkundiges die Acocanthera venenata
noem. Mnr. Smith vertel ons dat die Boesmans die hout van hierdie bos
neem, dit stukkend stamp, in 'n kleipot plaas om met water gekook
te word. Solank dit kook, moet 'n deksel op die pot bly, want die
wasem is baie nadelig. Maar tog word die inhoud van die pot af en
toe omgeroer. As dit goed gekook is, dan word die water afgegooi en
gekook tot net 'n klewerige vloeistof oorbly. Dan stap die Boesman
daarmee na 'n soort melkboom, tap die vars melk in die pot en meng
die boel deurmekaar. As dit afgekoel is, dan is dit 'n taai, bruin
mengsel wat die kleur van bywerk het.
Oom Jan Visser, van Boesmanland, vertel weer hoe 'n ou Boesman,
Rondelyf, wat jare agtereen by sy vader gewoon het, gif vir sy pyle
bewerk het. Ons gee dit weer in dieselfde woorde soos mnr. E. de
Roubaix dit uit die mond van die ou oom gehoor het:--
"Rondelyf het ook gif vir sy harpoene gemaak; en die gif was
sterk--want ek het met my eie oë gesien dat 'n springbok, net deur
die dikvleis van die linkerbout geskiet, tog doodval; en dit sou nie
gebeur het nie as 'n koeël daardeur gegaan het. Hierdie gif het hy
eenvoudig gekook van die gifbos se melk.
"Die gifbos groei maar op 'n paar plekke, nl. soos kort bokant
Upington. Maar aan die suidelike kant van Grootrivier is 'n plekkie
tussen Vaalkoppies en Matjiesrivier waar die gifbos aangetref word;
die naam van die plek is Gifkloof, alwaar dit tot vervuiling groei. Die
gifbos het geen blare nie, net vierkantige arms, wat van vyf tot ag
voet hoog word. Die arms is vol kort, skerp dorinkies en is daarby
vol senings net soos die blaaie van turksvye.
"Ek het ook gesien dat ander Boesmans hulle harpoene met die melk
van hierdie gifbos smeer.
"Die oumense was erg bang vir die gifbos--daarom het hul die kinders
ten strengste verbied om nie in die nabyheid van die gifbos te
kom nie."
Oom Karel van der Merwe, wat baie met Boesmans omgegaan het en dus
hulle goed ken, het ons lankal vertel dat Boesmans ook die gif van
seker soort slange--nie alle soorte nie--gebruik om hulle pyle mee te
vergif. By soiets is daar altyd 'n seker mate van geheim by sonder om
eens van al die bygelofies daarby te praat. By voorbeeld, die slang
moet só gelyk het, só gelê het en nie dit of dat gedoen het nie. Ook
sou al die fluitjiesriet wat só of só gegroei het, nie geskik wees
nie. Verder moet die veer aan die agterpunt van die pyl van dié of
dié voël geneem word en dan moet die veer op verskeie maniere behandel
en gedokter word. Dis nou eintlik soos die ou gryskop-spreekwoord sê:
'n Goeie geloof maak salig; want die Boesman glo sterk in towery.
As die wildding dood is, dan is die eerste wat 'n Boesman doen as hy
daarby kom, om die stuk vleis rondom die harpoen uit te sny en dit weg
te gooi as ongeskik om te eet. Witmense wat van die vleis geëet het
wat met gifpyle geskiet is, verklaar dat die vleis 'n lawwe smaak het.
Wat die slanggif betref wat die Boesmans vir hulle pyle gebruik, is dit
wel giftig as dit in die bloed van 'n wildding of mens kom; maar hulle
verstaan die kuns om dit skadeloos te maak as dit in die maag kom.
Dit is ook 'n bekende feit dat 'n hond wat deur 'n giftige slang
gebyt is, as hy met teëgifmiddels deurgehaal word, en as hy later
gebyt word, nie aan die gevolge doodgaan nie. By ons op die plaas
was verskeie sulke honde wat niks oorkom nie as 'n slang hulle byt.