OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal maak ons kennis met 'n gevaarlike
vyand, wat geen genade vra nòg genade verleen nie.
Een van die oorsake dat die Boesman-nasies so uitgedun is, is omdat
hy die lewe van sy vyande nie spaar nie; hyself, as hy in die hande
van sy teëparty val, smeek ook nie om genade nie en verwag om maar
die dood te sterwe.
Wat hom so 'n gevaarlike teëstander maak, is sy gevaarlike gifpyle:
'n skrapie aan die liggaam deur een daarvan veroorsaak, beteken
gewisse dood, tensy 'n teëmiddel vir die gif by die hand is. Dan
kom nog daarby dat 'n Boesman nooit sy teëstander op die oop vlakte
uit die vry vuis ontmoet nie, en dat hy so kan wegkruip en hom so
kan versteek dat hy totaal onsigbaar is vanwaar die gifpyle sy boog
verlaat, en misskiet is amper onmoontlik vir hom. Want hy waag nooit
'n skot nie of hy moet seker wees dat dit raak sal wees.
Ook 'n Boesman sal nooit weerstand bied as hy nie tevore 'n veilige
plek vir hom uitgekies het nie. Daarvoor sorg hy altoos. Reeds ver het
sy skerp oog sy teëparty sien nader; en as daardie een sy aanval begin,
dan het die Boesman lankal sy posiesie ingeneem. Nou kan iemand hom
voorstel watter kanse daar bestaan om Boesmans in berg- of rantveld op
die lyf te loop; want hy kan wegkruip beter as enige dier dit kan doen.
Ofskoon die Boesman die witman met jagplanne ver uitstof, is die
witman tog sy moses om krygsplanne te maak--dis te sê, as die Boesman
nie meer agteruit of vooruit kan nie. Maar solank dit nog nie die
geval is nie, dan is dit makliker om 'n voël in die lug te vang as
'n Boesman in die berge of tussen skurwe rantjies.
Die eerste wat die teëstander aan dink, is om hom teen die gifpyle te
beskerm. Hiervoor word verskeie planne by die hand geneem. Een is om
harde, rou beesvelle vir skilde te gebruik: stokke word aan die vel
gebind om dit stewig te maak en daarmee te dra. In die vel word smal
skietgate gesny--net dat die tromp van die roer daardeur kan en dat bo
nog 'n smal skrefie is om deur te loer om korrel te hou. Selfs hierdie
skietgat is gevaarlik. 'n Ander persoon of ander persone as die skut is
die skilddraer om die skild versigtig voorwaarts te dra. Dan, 'n vel
moet dik en sterk wees as hy bestand is teen die skerppuntbeenpyle:
so 'n pyl kan 'n dun vel gemaklik deurboor, en die Boesman weet waar
te mik, daar die een wat hom bespied, noodwendig voor die skietgat
moet staan om te loer. In sulke gevalle word dubbele velle gebruik.
Het die skuts geen velle meegebring nie, dan word groot bosse latte of
gras styf vasgebind, en die skut rol dit voor hom uit; maar dit is maar
'n gevaarlike onderneming; want die skut moet sy kop oor die bondel en
daarlangs uitsteek om korrel te vat, en dan het die Boesman al lankal
sy korrel geneem. Om te beproef of dit gewaag is om die kop agter die
bondel uit te steek, probeer die skut eers om sy hoed op 'n stokkie uit
te lig; sodra die hoed sigbaar word, vlie daar pyle deur; dit herhaal
hy om die Boesmans hulle pyle te laat vermors. Dog as die Boesmans
sien dat die hoed steeds sy verskyning maak, weet hulle somar dat dit
'n foppery is; want sy skerp oog het die pyl deur die hoed sien gaan
en sy fyn gehoor het die pyl hoor klap. So spaar hy verder sy pyle,
en al hou hy net een pyl oor, dan nog is hy net so gevaarlik asof hy
met 'n koker vol pyle sit. En glo daardie een pyl gaan hy nie somar
vermors nie: hy hou dit as dit 'n kwessie van lewe of dood word.
Soms gebruik die geweerskuts 'n ander krygslis deur 'n klomp beeste
tussen hul en die Boesmans vas te keer. Op hierdie manier kan hul
vir hulle agter die beeste wegsteek en rondskuif, sodat dit vir die
Boesmans moeilik word om presies te weet agter watter beeste die
geweerskuts is. Op so 'n wyse kry die aanvallers beter kanse om op
die plekke te skiet vanwaar die pyle kom. As die son laag sit, kan
'n mens die pyle teen die son verby sien trek, dog as die son hoog
in die lug is, dan is soiets haas onmoontlik; dus is die kuns ook om
uit te vind van watter plekke die pyle kom.
Dit gebeur soms dat Boesmans hulle veediefstalle op die oop veld
voortsit, en dat hul op die kaal vlakte ingehaal word. In sulke
gevalle het hul hulle agtervolgers ver sien aankom en maak dan gate
in die grond om 'n verdedigende houding aan te neem. En daar is hul
net so gevaarlik om uit te haal as in die kliprantjies. Want solank
hulle agtervolgers nie onder pylskot is nie, sal die Boesmans geen
geleentheid aanbied om een roerskot op hulle af te vuur nie. En kom
die agtervolgers onder pylskot, dan weet ons wat dit beteken.
Met Kaffers is die geval anders. Hulle kry orders om die verskansings
van die Boesmans lewendig of gewond te bestorm. Wie val, val--maar
vir die Boesmans moet hul gaan doodsteek. Kafferhoofde gee geen rep
om omtrent die lewe van hulle krygsvolk nie; so het by voorbeeld die
Soeloekoning Tjaka orders aan sy krygsvolk gegee om ongewapend 'n leeu
te gaan vang en dit lewendig by hom in die kraal te bring. Hoeveel
Kaffers so 'n leeu eers doodbyt voor hul hom in hande het, is hom
onverskillig. Dog hul moet hom lewendig bring.
Wat die Hottentotte betref, is hul amper net so gevaarlik om teen
te veg--dus is dit te begryp dat die twee partye--Boesmans teen
Hottentotte--taamlik onder mekaar gemaai het. Hierdie voordeel het
die Hottentotte aan hulle kant: hulle is beter georganiseer en kan
dus met groter mag gesamentlik optree.