OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal slaan ons ag op die gedrag van die
Boesman as vader of moeder, as kind en as persoon in sy samelewing.
Die Boesman is in geheel nie onverskillig omtrent sy huisgesin
nie. Sou dit anders gewees het en as hy sy famielie verwaarloos het,
hoe kan hy nog as wilde mens in die onbarmhartige woesterny sy bestaan
handhaaf? Die vader is die jagter en verdediger, die moeder die
versorgster van veldkos, Boesman-rys en van haar kinders. So gevoel
die kinders hul veilig onder die beskerming van hulle ouers--al groei
hulle op omsingel deur en onder verskeurende ongediertes.
Een dag leef hul in oordaad, dae daarna vergaan hul onder die gevreet
van ondraaglike honger en dors. Hulle ken net 'n dag van vandag en
bekommer hul glad nie oor die dag van môre deur voedsel en deksel
daarvoor opsy te sit nie. Hulle reken: Besit ek vandag iets, dan sal
ek dit môre ook wel weer hê; en kry ek dit nie, dan moet ek sonder
murmureer daaroor doodtevrede wees--en hy is ook tevrede!
Skiet die vader 'n stuk grootwild, en hy en sy gesin kan dit nie
meteens vervoer nie, dan bly die gesin daar en gaan aan braai, hul eet
tot hulle middellyf op 'n ongelooflike wyse uitswel; dan begin hul te
dans, of gaan slaap, om die braaiery oor 'n ruk weer te hervat en eet
dan weer tot die kos hul in die keel sit. So hou hul aan tot alles op
is. Raak hulle water intussen op, dan drink hul van die maagsoppe van
die wild waarvan hulle braai. Die vleis moet al baie sleg geword het
eer 'n Boesman dit as ongeskik vir voedsel verklaar. Hul bly daar,
slaap daar en vertrek eers na daar niks meer te aas is nie. Intussen
maak die wolf in die nag ook daar sy verskyning. Kry die vader 'n
kans vir 'n skot, dan waag hy dit. Is dit 'n raak skot, dan is daar
meer kos vir die volgende dag.
Maar so rojaal gaan dit nie aldag nie. Dit gebeur dae agtereen dat
hy niks te skiet kry nie. Namate die honger hom laat gevoel, na dié
mate gord hy sy lende nouer en nouer met sy hongerband, of gordband,
aan. Sy oë sink dan nog dieper in sy kop, hy lyk vaal en uitgeput. Nou
eet hy net wat voorkom, om sy kragte weer te herstel. Ons kan begryp
hoe die jong kindertjies om kos huil as daar nie is nie.
Net so is dit met water gesteld. Op jag gebeur dit dat hul baie lank
geen water kry nie. En kom hul dan by water, dan is dit 'n kleinigheid
vir 'n volwasse Boesman om die helfte van 'n groot emmer water uit te
drink, en 'n klein kindjie sal 'n paar bottel water soos niks uitdrink
nie. Hulle wag 'n rukkie en drink weer 'n goeie hoeveelheid water.
As 'n man wild na huis bring, dan word die afgekoude bene 'n entjie
van die deur van sy hut op 'n hopie gegooi. So het elke man in die
kraaltjie sy eie beenhopie. Die afgeëte bene, so lank geëet word,
word in die hol bak van die borsbeen van 'n volstruis geplaas. Is
daardie beenskottel vol bene, dan word dit na die beenhopie gedra en
daar neergegooi. Dit word by ieder geleentheid gedoen.
Maar het net een man van daardie kraaltjie 'n groot stuk wild geskiet
en hy deel daarvan aan sy ander kraalmaats uit, dan kry die skut die
nekstuk, en hulle gee die boonste dik murgbene aan die kinders van die
man wat die wild geskiet het, en die ander afgekoude bene gooi hul ook
op die beenhopie van die man wat die wildstuk geskiet het. Op hierdie
manier kan elke man die bene van die wild wat hy geskiet het, wys.
Die boonste bladbeen van 'n springbok word nie op die beenhopie gegooi
nie, uit vrees dat die honde dit mag opkou; daarom word dit tussen
die latte van die hut weggesteek--en wel in die hut van die man wat
die bok geskiet het.
As 'n Boesman 'n ongeluk kry en nie verder kan loop nie, dan gooi hy
stof in die lug om te laat sien waar hy is en dat hy nog leef. Oor
'n ruk hervat hy die opgooi van stof weer; en so hou hy aan tot hul
hom gewaar, of tot hy nie meer kan nie. Word een vermis, dan is die
uitkyk na stof die eerste ding.
As Boesmans enige tyd op 'n plek gewoon het en trek dan weg om wild
of water skaars geword het, of om een of ander rede, dan trek hul
bossies uit, plant dié met wortels na bo en pak dit met grond vas, en
wel in 'n lyn wat aantoon in watter rigting hulle getrek het. By die
ou kraaltjie trek hul diep grippies met hulle voete om die aandag te
vestig in watter koers die bossies geplant is. Die eerste omgekeerde
bossie word naby die ou plek geplant, die twede 'n bietjie verder,
die derde nog verder, en so voort; by ieder van sulke bossies word
'n streep getrek. Dit is om hulle vrinde wat na hulle kom soek, in
geleentheid te stel om hulle nuwe verblyfplek uit te vind en sodoende
ook by hulle aan te sluit.
Omtrent hulle drinkwater is hul baie geheimsinnig. Hulle grawe 'n diep
gat waar water is; dan steek hul 'n uitgeholde riet in die gat regop
in, vul die gat met klippe op en bo-oor word grond gegooi, sodat net
die bopunt van die riet kort bokant die grond uitsteek. Deur hierdie
riet word die water opgesuig en gedrink. Wil hul water meeneem, dan
suig hul water met hul mond op en ledig dit in 'n leë volstruiseierdop
of in 'n leë springbokpens. Dus, as iemand water van 'n Boesman kry
om te drink, moet hy nie altyd vra: "Hoe het jy die water geskep?" nie.
Om die drinkplek nog meer geheim te hou, trap hul nie 'n voetpad
daarheen nie; maar die een met die kleinste voet loop voor, en dié
met die grootste spoor loop agter. Algar trap in dieselfde spore,
sodat 'n mens nooit seker kan wees hoeveel Boesmans daar geloop het
nie. Ook word op hierdie manier nie 'n voetpad veroorsaak nie. Die
volgende dag neem hul weer 'n ander koers.
As iemand hom vra om vir hom water te gaan haal--vir 'n stukkie tabak
of vuurhoutjies is hy altyd gewillig--, dan stap hy nie direk in die
rigting van die water nie, maar slaan soms net die teenoorgestelde
rigting in, loop dan tot hy uit die gesig is en loop dan met 'n ompad
na die water toe. Met sy terugkoms doen hy net dieselfde, om nie
te laat uitvind waar hy die water gekry het nie. Om vir hom te vra
om die waterfontein of watergat te gaan wys, is net so goed as om
'n gierigaard te vra waar hy sy geld bêre. Dit doen hy om jagters
uit sy jagveld weg te hou.
Sommige reisigers en jagters het putte in die dor streke gegrawe;
maar sodra hul daar wegtrek, stop die Boesmans daardie drinkplekke
met klippe weer toe en maak die holte weer effen met die oppervlakte
van die grond--so gelyk asof daar nooit 'n put gewees het nie.
Boesmans noem die regterarm die manlike en die linkerarm die
vroulike. So word in sommige gevalle die eerste lid van die regterhand
se pinkie van 'n jongetjie afgesny en die linkerhand se pinkie van
'n meidjie. Dog met die deurboor van die ore geld hierdie reël nie
juis altyd nie; want gaatjies word in albei ore gesteek. Dan gebeur
dit ook dat 'n mooi meidjie--'n lelike na hulle beskouing nie--'n
gat deur haar neus kry; want dit sou haar met 'n ringetjie daardeur
nog mooier laat lyk.
Boesmans hou baie van musiek en dans. Die ramkie, gorra en 'n heel
eenvoudige soort viool word vir musiek-maak gebruik. Die meide slag
die vel van springbokore af en neem die binneste sagte, wit, beenagtige
gedeelte. Dit vul hul met sand en laat dit so droog word. Daarop neem
hul die gedroogde oor, gooi daarin harde saadjies, naai dit toe en
snoer die hele spul in. As dit geskud word, maak dit 'n geraas nes 'n
droë blaas met klippies daarin. Die snoere word onder om die enkels
van die mans vasgebind, sodat dit 'n geritsel kan maak as hulle hul
voete teen die grond stamp.
Ook maak die meide 'n tamboer van 'n pot en afgehaarde
springbokvel. Hulle bombardeer onder handgeklap daarop om die tyd en
dansmaat aan te gee--vernaamlik as heuning oorvloedig is, of wanneer
'n uitstekend goeie jag gemaak is.
Om die vuur is drie kringe:--In die binneste brand die vuur, en daar
word gebraai en geëet; in die twede kring word gedans en musiek gemaak;
en die derde kring is die buitewêreld. Die feestelikheid word nooit
die hele nag onderbreek nie: eet en dans, musiek-maak en sing hou nie
op nie. Maar as die son hulle vang, dan voel hul poot-uit. Maar moenie
praat hoe vuil en met stof hulle bedek is nie. By hierdie tyd het hul
al die water droog gedrink en hulle woel die kinders uit om water te
gaan haal. As die kinders terug is, en die ouers genoeg gedrink het,
gooi hul hulle plat en slaap die hele dag deur. As daar nog iets
oorgebly het om verder fees op te vier, dan word dieselfde ding van
die vorige nag herhaal. Uit dit alles kan ons sien hoe gemaklik en
plesierig die Boesman die wereld opneem: daar is geen bekommernis
oor die dag van môre en die toekoms nie.
Hoeveel 'n Boesman kan opeet, is ons bang om te vertel; want ons is
seker die lesers sal ons nie glo nie. Ons sal maar sy geliefkoosde
uitdrukking vir baie gebruik: nie min nie. Op die plaas Lemoenkop,
langs Sakrivier, Calviniase distrik, het ons gesien dat 'n Boesman
met sy huisgesin opgeëet het van voor sononder tot 'n ruk na sonop
'n springbok en 'n skaap wat hy as veewagter van sy baas, mnr. David
Straus, ontvang het. Daardie ou Boesman se kraaltjie was maar 'n kort
entjie van ons wa af, sodat nuuskierigheid ons af en toe daarheen
gedrywe het. Ons kon toe ons eie oë haas nie glo nie.
Hulle maak net goeie velbreiers uit, en sommige kan net mooi velkarosse
maak; vir gare gebruik hul die senings van diere.
Hulle het ook die gewoonte om hulle lyf soms met vet en rooi klei--as
hul dit kan bekom--te smeer. In die spoelings van waterlope word
'n blink, metaalagtige sand aangetref; dit, met vet vermeng, smeer
hul op hulle hare om dit in die son te laat glinster.