ca pàr che altri no podarès vej che chel intènt;

LA DIVINA COMÈDIA

By di Dante Alighieri

Tradusiòn furlana di Ermes Culòs

2006

DANTE’S COMEDY IN FRIULIAN

Translator’s note

(Ermes Culòs, Ashcroft, June [2006])Preàmbul

PURGATORI

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèšin

Cjànt Dodicèšin

Cjànt Tredicèšin

Cjànt Cuatordicèšin

Cjànt Cuindicèšin

Cjànt Sedicèšin

Cjànt Dišisietèšin

Cjànt Dicjotèšin

Cjànt Dicjanovèšin

Cjànt Vincjèšin

Cjànt Vincjunèsin

Cjànt Vincjaduèšin

Cjànt Vincjatreèšin

Cjànt Vincjacuatrèšin

Cjànt Vincjasincuèšin

Cjànt Vincjasejèšin

Cjànt Vincjasietèšin

Cjànt Vincjotèšin

Cjànt Vincjanovèsin

Cjànt Trentèšin

Cjànt Trentunèšin

Cjànt Trentaduèšin

Cjànt Trentatreèšin

FOOTNOTES

DANTE’S COMEDY IN FRIULIAN

Translator’s note

Friulian is the language of my childhood, the language I spoke with my

parents and brothers and friends in my hometown in the northeastern

region of Italy known as Friuli. It is still my preferred language of

conversation with my brothers and Friulian-speaking with friends. What’s

Friulian? Maybe the best way to describe it is by imagining what England

was like, say, a hundred years or so after the Normans invaded it &

settled in for the long haul. In doing so they pretty much changed the

cultural and linguisticic landscape of England. In pre-Norman times, the

English were quite contènt to do their rough & tumble business in the

old “Saxon” language; but with the coming of the Normans, the old Saxon

was just not good enough for the conquering overlords. It needed

something more to enable them to take care of their educational,

religious, social and commercial needs. And so you had a situation where

the ruling classes spoke a sort of Frenchified Saxon (which was to

become the English of today), while the workers, the peasants—you know,

the lower sort—went on speaking Saxon. And so those rude folks kept on

raising and butchering pigs and cattle for their masters; but they never

ever served pig or cow steak for them. No—their masters insisted on

being treated with luscious chunks of pork or beef (boef). That, in more

ways than one, has been the case in Friuli. Italian has been—and

continues to be—the educational, commercial and administrative language

of the region, while Friulian has traditionally been the language spoken

by the common folk, mainly in the rural areas. Time was when speaking

Friulan in a public, “polite” setting, would give away your “peasant”

origin, and that wouldn’t do. But let’s not think that this sort of

linguistic snobbery is a peculiarity of Italian only. Every language has

its Professor Higgins & Eliza Doolittle. Friulian itself is not squeaky

clean when it comes to that. My Dante itself may, by some purists, be

seen as a Friulian aberration, since it does not conform to what is

generally regarded as the “classical” Friulian, the Friulian spoken in

such strongholds as Udine or San Daniele del Friuli.

My Friulian translation of Dante, then, is, in part at least, a reaction

to that sort of thing. Could Friulian—the lowly, peasant Friulian,

particularly the Friulian used in the fields and alleys and bars of

Pasolini’s Casarsa—cope with the supreme sophistication of Dante’s

language and concepts? The readers will, of course, judge for

themselves. Certainly they will get at least a sense of what would have

happened if Dante’s muse had been weaned on the banks of the Tagliamento

instead of the Arno.

(Ermes Culòs, Ashcroft, June 2006)Preàmbul Chista tradusiòn a è stada

fata par divièrsis rašòns. Ta li mès ùltimis vìšitis a San Zuan i’ai

notàt che i zòvins a no ùšin cuaši maj il furlàn cuant ca discòrin fra

di lòu. Cuaši sempri a si esprìmin in taliàn—encja cuant ca cjacarèjn

cuj so genitòus. Che chistu al sedi in ducju i sens un ben o un mal a è

roba discutìbil. A somèa, però, che sta ušansa daj zòvins a stà

segnalànt un mandi a la lenga furlàna. Cuant che scju zòvins a saràn

encja lòu pàris e màris, cuaši sensaltri a ghi parlaràn taliàn ai so

fioj, cul rišultàt che paj fioj di che generasiòn lì il furlàn al sarà

na curiošitàt e basta; sensaltri a nol sarà pì che lenga viva ca ušàvin

i so nònus. Cussì chista tradusiòn a è un me pìsul contribùt a la

prešervasiòn da la lenga daj nustri vècjus.

I me fioj, nasùs in Canada, a cognòsin amondi puc il furlàn. Una dì,

forsi, a saràn tentàs di parlà il furlàn si no altri par capì sè cal à

scrìt so pari. A pòl dasi encja che il me lavoru a ju incuriošarà a leši

Dante—ca no sarès tant na bruta roba.

A mi par di capì che La Divina Comèdia a è stada zà tradušuda in furlàn,

però in tal furlàn clásic, di Ùdin, di San Danèj. Da sé ch’i saj jò, li

òperis di Dante a no sòn maj stàdis tradušùdis (par complèt) tal furlàn

di San Zuan di Cjašarsa—cal sarès il me furlàn, la lenga daj me vècjus,

daj me fràdis, da li me memòris da frut. Par traduši Dante a no mi

ocorarès altra rašòn che chista.

Pasolini, in ta un daj so scrìs, al à sugerìt che par tant valòu

culturàl cal vèdi, il furlàn al resta pur sempri la lenga dal contadìn;

a me mòut di capìlu, na lenga che, encja se coma spièli a fà ben jodi se

cal è un furlàn, a resta pur sempri na lenga semplicjòta, adatada a la

vita da paešùt, cu la so parlada daj cjamps, da li stàlis, da la plasa,

dal bar, da la marìnda e sèna, da li nòsis, daj funeraj, e daj odòus e

rumòus da li sèris di estàt. Una lenga, duncja, sensa nisuna pretèša di

podej tirasi sù da la cjera e rivà a esprìmi valòus culturaj pì als e

astràs.

E che lì, che di jodi se Dante al varès podùt ušà il furlàn coma il so

“dolce stil novo” invensi dal toscàn—che lì a è stada na roba ca mi’a

incuriošìt tant e ca mi a pocàt un bièl puc a fà stu còmpit.Guida a la

pronuncja dai vocàbuj ušàs in ta chista tradusiòn

Vocàls:

Li vocals a vàn pronuncjàdis coma chès dal taliàn. Il acènt vièrt ( ` )

al è ušàt par indicà la sìlaba ca risèif ’l acènt naturàl da la peràula

o pur par indicà significàs diferèns da la peràula, coma par ešempli

“nòta” e “notà.” Par rašòns di semplicitàt a no sòn ušàs altri acèns

(coma chèl sieràt o chèl dopli). Coma tal cašu di “nòta” e “notà,” la

distinsiòn di significàt a è rinduda asaj ben dal acènt vièrt.

Consonàntis:

1. La i-lùngja ( j ) a è ušada par indicà il sun da la “j” in peràulis

coma “jò” e “cjàša.” 2. La “z” a è sempri dolsa, coma ta li peràulis

“zìn” e “zìmul.” 3. La “s” a è cuaši sempri dura, coma in ta li peràulis

“stala,” “strapàs” e “mestri.” Ogni tant a ritèn il sun dols, coma tal

taliàn; par ešempli “sdrondenà, “sbati,” e “slungjà.” Cuant che la “s”

in miès di dos vocàls a è dolsa, a vèn indicada cul sen diacrìtic “?”,

coma in ta scju ešèmplis chì: “cauša,” “mulišìn,” “Cjašarsa.” 4. La “c”

o la “g” seguida da la i-lùngja a ghi conferìs a la “c” o a la “g” il

sun mol coma ta li peràulis “dincj” e “grancj” o pùr “dongja” e

“stangja.” 5. La tradusiòn a no fà distinsiòn fra la “c” dura e la

“q.”Ešigènsis di rima:

La tradusiòn a mantèn il pì pusìbul la tersa rima dal originàl, encja se

ogni tant a rìmin doma li ùltimis dos lèteris di na riga (o adiritùra

l’ùltima e basta), càšus ca susèdin raramìnt in Dante.

La tradusiòn a si atèn pur a la endecasìlaba dal originàl. Purtròp,

rìghis di dèis o dòdis sìlabis, na volta chì, na volta lì, a sbrìsin jù.

A è da notà, però, che encja Dante ogni tant al uša cualchi sìlaba in pì

o in mancu.Riconosimìnt:

Ta la me tradusiòn a mi’a tant asistìt La Divina Commedia, Testo Critico

della Società Dantesca Italiana, riveduto, col commento Scartazziniano

rifatto da Giuseppe Vandelli. A mi’a pur judàt la version eletrònica

Mediasoft da La Divina Commedia. Par mancjànsa di un vocabolari dal

furlàn di San Zuan di Cjašarsa, i’ai ušàt il Vocabolario della Lingua

Friulana di Maria Tore Barbina, ca mi è stàt amondi ùtil, coma che ogni

tant a mi è stàt ùtil pur Il Nuovo Pirona. A standardišà la me

ortografìa a mi à pur judàt tant me fradi Tony. Edizione riveduta aprile

2019

PURGATORI

Cjànt Prin

Par zì’n tà miej àghis sù’a vàn li vèlis

uchì’n ta la navuta dal me inzèn,

che’n davòu’a lasa òndis tant crudèlis.

I vuej adès cjantà di chel secònt règn

indulà ca si purga’l spìrit umàn

e di zì sù’n tal cjèl al doventa dègn.

Ma uchì, santi Mùšis, dèimi na man:

vustri i soj; elevàit la me cansòn;

e Calliope a no mi scoltarà invàn,

ma ghi darà al me cjantà chel sun bon

che li puòri Chèchis, cuant ca lu vèvin sintùt,

a vèvin disperàt pròpit a colp dal perdòn.228

Com’d’un presiòus zefìr il colòu dolsùt229

ca s’jodeva in ta chel serèn aspièt

dal aria, pùr, visìn e lontàn, par dut,

ai me vuj a ghi veva di nòuf donàt dilèt

apena vegnùt fòu da l’aria muarta230

che urtàt a veva tant i vuj mes e’l pèt.

Il bièl planeta231 ch’a volej ben ni parta

dut al feva ridi là’n tal orient,

e’l velava i Pes ca ghi fèvin scorta.

A destra il me vuli voltàt si veva, lent,

vièrs ’l altri polo, ’ndà che cuatri stèlis

a èrin, jodùdis prin dom’da la prima zènt.232

Godi al pareva’l cjèl da li so flàmis:

oh vèdul mont lasù’n tal nort, puarèt tant

da no podej mirà sti ròbis bièlis!

Straviàt chì ch’i vevi i vuj par un istànt,

par dàighi al altri polo na ocjada,

indulà che zà sparìt al era’l cjàr grant,233

jodùt i vevi un vecju besòu, in banda,

dal aspièt degnu di vignì tant onoràt,

com’che tant rispièt il fì al pari a’i dà.

Na barba lungja d’un blanc misturàt

coma la so cjavielada al veva,

e chista e chè al veva’n tal pèt ’nsembràt.234

Da li cuatri lus sàntis al ornava

ogni raj la so muša di tal lustri

che’l soreli di vej’n front mi pareva.235

“Cuj sèišu vuàltris che par chel flun neri

i sèis scjampàs da la prešòn eterna?”

al veva tacàt, dut luminòus, stu pari.

“Cuj vi’aja guidàt, o fàt da lanterna,

in tal vignì fòu da la profonda nòt

che la val infernàl sempri a’mbruna?236

In ta la lès dal abìs a eše dut rot?

o cambiàdis sònu’n cjèl li règulis

che’n ta li me crètis, danàs, i vi jòt?”237

Il duca alòr mi veva tiràt pa li mànis,

e cun peràulis e cun mans e cun mòtus238

par rispièt mi veva fàt sbasà cjàf e gjàmbis.

E a luj ghi vevi dìt: “Besoj no sìn vegnùs:

dal cjèl vegnuda, na fèmina mi veva preàt

chistu d’judà ulà ca si pòl zì pierdùs.

Ma se’l to volej al è che pì miej spiegàt

i vèdin la nustra condisiòn vera,

alòr nol pòl il to dal me èsi negàt.239

Chistu nol à maj jodùt l’ùltima sera;240

ma vìnt vùt puc judiši, ’ghi è zùt visìn,

cussì visìn che cuaši lì al era.

Coma belzà dìt, mandàt i eri stàt tal so cjamìn

par salvalu241; e a no er’altra strada

che chè par indulà che nu zùs i sìn.

Jodi ghi’ai fàt duta la zent danada;

e adès i vorès mostràighi chej spìris

ca si pùrghin chì, in ta la to contrada.

Com’che chì i sìn rivàs a sòn ròbis lùngis;

ma jù a vèn dal’alt na virtùt che judàt mi à

fin chì, che chì luj a t’jòt e’l scolta sè ch’i ti dìs.242

I speri ca ti plaši che chì al è, ’ndà

che’n sercja al và di libertàt243 tant cjàra,

com’cal sà chèl che par ic la vita’l dà.244

Tu, po, no ti l’às cjatada amara

a Utica la muàrt, ’ndà ch’i ti’as lasàt

la vestàja245 che’l grant dì a sarà tant clara.

No vìn ’l etèrno decrèt par nuja violàt;

chè chistu’l vif, e Mìnos me nol lèa;

dal Limbo’i vèn, ’ndà che plens di cjastitàt

a sòn di Marsia i vuj ch’encjamò ti prèa,

o pet sant, che to pur adès ti la tègnis:

par amòu so, mòstrini buna plèa.

Làsini zì paj sièt ziròns ch’i ti règnis:

a ic di te il bièl fà ghi contaraj,

se d’èsi minsonàt la jù ti dègnis.”

“Di jodi Marsia vùt tant plašej i’ai

mentri ch’i’eri par di là,” alòr al veva dita;

“da me sè c’a volùt, a à vùt; un no, maj.

Adès che par di là dal mal flùn246 si cjàta,

mòvimi a no pòl ic pì, par che lès

che, dopo vegnùt jò fòu, a’è stada fata.

Ma se chè dal cjèl247 a ti mòuf e protès,

com’ch’i ti dìšis, n’ocòrin cumplimìns:

mi basta savej che ic chist’a vorès.248

Duncja, và, ma’ntòr di chistu—tèn in mins—

mètighi un vènc lìs249, e la muša làvighi

da la cragna ’ngrumada’n ta chej brus cjamìns;

ca no zàrès ben, cuj vuj velàs, zìghi

davànt—cu la vista nulada—dal prin

ministro250, sensa’l miej di tè mostràighi.

Atòr di st’išuluta, da l’aga visìn,

la jù ’ndulà che tant fuàrt a sbàt l’onda,

a si pòl cjatà vèncs tal pantàn mulišìn;

nisun’altra ramasa’n ta sta sponda,

s’a s’indurìs, par lunc a pòl vej vita,

se a li sbatùdis a no si seconda.251

Na volta prons252, no stèit tornà par chista;253

zèit cul soreli, cal è cuaši spuntàt;

lasù a è la riva pì lišeruta.”

Cussì al era sparìt, e jò sù’i eri levàt

sidinùt; e’i me pas si èrin ritiràs

lì dal me duca, e’i vuj a luj i vevi alsàt.

Luj cussì al veva tacàt: “Seguìs i me pas:

voltansi ’ndavòu, che di cà a s’inclina

sta planùra vièrs ’l orli dal mar, là a bàs.”

Il cricà dal dì al scorsava la matina

che ’ndavànt’a scjampava, cussì che da lontàn

jodùt i vevi ogn’onduta picinina.

Movùs si èrin par chel terèn dešèrt e plan

com’omp cal sèrcja di nòuf la so strada,

che fin ca no la jòt ghi par di zì invàn.

Cuant ch’i èrin rivàs ’ndà che la rušada

cul soreli a barufava, e in part,

pal frescùt, dur a tegneva la so sblancjada,

li do mans’n ta l’erbuta, i mi eri necuàrt,

cul so fà amondi dols al veva pojàt:

e alòr jò, rindùt cont da la so art,

plen di làgrimis la me muša ghi vevi mostràt:

e luj uchì ai vuj ghi veva di nòuf vièrt

chel colòu che ’l infièr al veva platàt.254

Di lì a’un puc rivàs i èrin tal post dešèrt

che maj jodùt al veva l’àghis sos navigàdis

da omp che di tornà’l fòs dopo stàt espèrt.255

Il vènc atòr mi veva metùt, com’d’altri volùt:256

Se maravèa! che chel ùmil àrbul

da luj sielzùt, ti feva rinasi dal dut,

apena che cun stu vènc ti fèvis un sìrcul.

Cjànt Secònt

Al era zà’l soreli al orišònt rivàt,

chèl che cul sercli meridiàn al cujèrs

Gjerušalèm cul so punt pì elevàt;

e la nòt, che plan a plan ghi zeva vièrs,

fòu a vegneva dal Gange cu li Balànsis257

che di man ghi còlin cuant ca si fà tars;

cussì che li mosèlis, blàncis e ròsis,

lì che jò’i eri da la clar’Aurora

pa la bièl’etàt a doventàvin zàlis.258

E’n ta stu mar lì i èrin nu, a chist’ora,

coma zent ca pensa al so cjaminà,

cul cuàrp fer, ma cul spirt ca si mòuf bunora.

E jòt tu, coma che prest di matìna

Marte un puc fuscàt a si jòt rosùt,

la jù amònt da l’estensiòn marina,

jodùt i vevi, e d’jodi pur lu speravi dut,259

un lumìn che tant svèlt’l vegneva pal mar

che nencja svualànt al varès podùt.

Dopo vejghi straviàt al mestri’l vuli par vej pì clar

il pensej sul lustri ch’jodùt i vevi,

alòr pì’l luševa260, com’na flama dal fogolàr.

Da ogni banda che vuardànt lu stevi,

un sàju sè di blanc, e a luj di sot,

un’altri plan plan vignì fòu i’jodevi.

Encjamò nol veva’l me mestri fàt mòt

fin che’i blancs puc distàns a parèvin àlis:

vìnt il timonej ben cognosùt, i cròt,

al veva sigàt: “Sù, i vuej che’i zenoj ti càlis:

èco ’l ànzul di Diu: unìs li mans:

da chì’n sù ti’n jodaràs di sti ròbis.

Jòt ben ca nol vòu ušà strumìns umàns,

cussì ca nol uša nè rèmos nè vèl

ma l’àlis sos par zì’n ta poscj’ tant lontàns.

Jòt com’che drètis li tèn vièrs il cjèl,

e’l mòuf l’aria cun sti etèrnis plùmis

ca no cambièjn com’cal fà’l mortàl pel.”

E pì visìn cal vegneva vièrs nuàltris,

st’usièl divìn cussì clar al luševa

che’l vuli nol rivava a vuardalu fìs,

ma jù sbasàt lu vevi; e èco a riva

cal riva cu’ na navuta lišera

che l’aga cuaši cuaši a no tocjava.

A popa’l celestiàl pilota261 al era,

che beàt al pareva ’ntòr vej scrìt;

e pì di sent spìris cun luj a'n d’era.

‘In exito Israel de Aegìt’262

ducju’ insièmit a cjantàvin cu’ na vòus

cun chèl che’n ta chel salm a vèn dopo scrìt.

Dopo vèighi fàt il sen da la santa cròus,

dùcjus in ta la spiàgja si èrin butàs:

luj al era zùt, com’tal vignì, svèlt e silensiòus.

Chel scjàp di spirs, puarès, ulì restàs,

tòntos, atorotòr par dut a vuardàvin,

com’un che sercjà’l vòu dut sè ca è’n taj plàs.

Par ogni banda, dal dì a saetàvin

i ràis dal soreli, che cu li so saètis

dal miès dal cjèl’l cjavròn263 via a scorsàvin,

cuant che cun muša alsada sti ànimis

ni vèvin domandàt, “Mostràini

coma zì’n ta la montagna, s'i savèis.”

E Virgìlio al veva rispundùt, “Vuardàini,

di stu post nuàltris i no vìn pràtica;

coma vuàltris, pelegrìns i sìn, crodèini.

Un puc prin di vuàltris i sìn rivàs cà

par n’altri tròj, tant dur e dirocàt

c’adès ni sarà fàsil zì sù par cà.”

I spirs che necuàrs si’èrin, dut un tràt,

che dal me tirà flat i’eri’ncjamò vif,

palidùs si èrin fàs, ognidùn maraveàt.

E coma’l mesagèr cal parta ’l ulìf

zent al clama par sinti ròbis nòvis,

e tal pocà ognidùn si mostra ben atìf,

cussì davànt di me si èrin metùdis

che ànimis furtunàdis a fisami tant,

par puc dismintiànt di zì a fasi bièlis.

Una in d'avevi joduda vignì ’ndavànt

par imbrasami cun grant sen di afièt

ca mi veva sùbit movùt a fà altritànt.

Oh òmbris vuèitis fòu che in tal aspièt!

tre vòltis a imbrasala i vevi provàt,

ma’nvàn; vuèitis a tornàvin li mans al pèt!

Maravèa’n muša i vevi da vej mostràt,

pars’che ic suridìnt ’ndavòu si veva movùt;

e jò, par stàighi visìn, pì dongja mi eri fàt.

Cun tant riguàrt ch’i smetès a veva ’nsistùt:

capìt cuj ca era, i la vevi preàda tant

di cjacarami par qualchi minùt.

A veva dìt: “Com’che ben ti vevi volùt e tant

tal cuàrp mortàl, pur ben ti vuej sleàda:

chì i smèt; ma tu parsè vatu’ndavànt?”264

“Caro’l me Casela, par tornà’n strada

’ndà ch’adès i soj265, stu viàs i ti mi jòdis fà,”

ghi vevi dìt, “ma la to ora parsè tant rinviàda?”266

E luj: “Cun nisùn i’ai vùt di barufà,

ma chel stes267 cal cjoj chèl e cuant ca ghi plàs,

’ndavòu mi’a lasàt pì vòltis, cun biel fà,

che’l volej divìn e’l so d’un stamp a sòn fàs:

ver al è che par tre mèis al à partàt

chej ca’an volùt entrà, in santa pàs.268

Alora jò, ch’i eri vièrs il mar voltàt,

’ndà che l’aga dal Tèvar a s’insala,

cun gran bontàt da luj cjòlt sù i eri stàt.

Vièrs che fòs ’l veva luj adès ’ndresàt l’ala;

e a è chì che sempri al vèn cjòlt sù

chèl che jù vièrs’l Acherònt nol cala.”269

E jò, “Se lès nova ’no ti’a robàt sù

nè memoria nè’l ušu dal to bièl cjànt

che li me vòis na volta’l cuietava jù,

di consolà ti displašarèsia tant

il me spìrit che cu la me persona

plen di afàn al è stàt vegnìnt in davànt!”

“Amor che ne la mente mi ragiona,”

al veva tacàt cun vòus tant biel’e dolsa

che dentri ’ncjamò i la sìnt che ben mi suna.

Jò e’l me mestri e la zent che fìsa

ghi steva ’ntòr, a parèvin dùcjus tant contèns,

com’che altri no fòs ca tocjàs la mins stesa.270

Nuàltris i èrin dùcjus fìs e atèns

al so cjantà; ma èco’l vecju onèst271

cal vegneva sigànt: “Spirs, parsè cussì tant lens?

No stèit èsi negligèns; sèit zent di sest,

zèit zvèls tal mont a cjòivi la scusa272

ca v’impedìs di vej Diu manifèst.”

Coma che blava e altra siminsa

a becotejn i colòmps’n ta la verdura,

cujès, tegnìnt la plumarola lìsa,

s’alc a càpita ca ghi fedi poura,

dut ta’un colp, èco, a smètin di mangjà,

chè altri a’an cal scuèit pì’ncjamò la so cura;

cussì jodùt i vevi che frescja marmaja

lasà la cansòn e zì vièrs la riva

coma zent che, puc savìnt sè fà, a si sparpàja:

e coma lòu encja nu svels via di lì si zeva.

Cjànt Ters

Mentri ch’ognùn di scju spirs al scjampava,

e a si spierdeva in ta sta cjampagna,

ma vièrs’l mont ’ndà che’l just al spùns273 al zeva,

jò di strìnzimi al mestri i vevi vùt bišugna:

e sensa di luj ’ndà i sarèšiu zùt?

coma’i varèsiu scalàt sta montagna?

A mi par che luj rimuàrs al vès sintùt:

O cosiènsa dignitoša e clara,

se amàr ca ti’è il fal pì pisulùt!

Cuant che’i so piè lasàt a vèvin la primura

che il decoru al fà sempri calà,

la me mins ch’era prin plena di poura,

si veva calmàt e, com’usièl cal taca a svualà,

il me vuli’n alt al era zùt’n ta chel mont

che sù’n tal cjèl pì alt d’àltris jodi si fà.

Davòu’l sflameàva’l soreli, rotònt,

ma rot al era davànt da la me figura

che ai so ràis gh’impedìva di zì’n front.

Jò’i mi eri voltàt in banda par poura

di èsi stàt bandonàt, cuant ch'i vevi jodùt

besòu davànt di me la cjera scura;274

E’l me cunfuàrt: “Parsè difìditu di dut?”

voltàt vièrs me a dìšmi al veva tacàt:

“di crodi che cun te’i soj ti varès podùt.

A è zà sera là cal è soteràt

il me cuàrp cul cual i fevi ombrena:

Napoli a lu’a, da Brindisi partàt.

S’adès davànt di me nuja si ombrena ,

nosta maraveàti pì che daj cjèlos

’ndà che sens’intrìc raj’n t’altri raj al mena.275

A sufrì turmìns cjàls, o chej daj gèlos,

cuàrps coma il me la virtùt a dispòn,

ma’a no vòu ch’i savèdin li vìis sos.276

Mat al è chèl cal cròt che la nustra rašòn

a rivi a capì l’infinita via

d’un’unitàt in tre—e capì benòn.277

Contentàisi, umana zent, dal quia;278

che s'i vèsis pudùt jodi pròpit dut,

parsè a varèsia parturìt Maria?279

E la voja’i jodarèsis, sensa frut,

di chej ca varèsin’l dešideri calmàt

che’n eterno’nvènsi a ghi era dàt par lut:

d’Aristòtil e Platòn i dìs, in fàt,

e d’àltris pur”; e chì al veva sbasàt la front,

e nuja pì ’l veva dìt, restànt turbàt.

Rivàs i èrin intànt al piè dal mont:

uchì la parèit a zeva sù cussì dreta

che di scalala no vèvin nencja fàt cont.

Tra Lericj’ e Turbia280, la pì dešerta

e salvàdia riva a è na scjala

ben còmuda in paragòn di chista.

“Cuj sàja ’dès pa’ndà che’l rìpid al cala,”

al veva dìt il me mestri, fermànt il pas,

“di mòut cal posi zì sù chel sens’ala?”281

E mentri che luj, penseròus, cul cjàf bas,

pa’ndà zì al era cal meditava,

e’i me vuj atòr dal mur a èrin voltàs,

da sinistra jodùt i vevi zent ca vegneva,

spirs che vièrs nu i piè a movèvin,

ma planìn, che cuaši fer ognùn’l pareva.

“Mestri,” i vevi dìt, “lasa che’i to vuj si àlsin:

chì ca sòn chej che consej a ni daràn

s'i no ti lu cjàtis in te medèšin.”

Alòr’n alt al veva vuardàt, e sens' afàn

al veva dìt: “Zìn par là, ca vègnin a plèn;

il to sperà, fiòl me, a nol è invàn.”

Chel grup di lòu al era ’ncjamò lontàn,

dopo che nu i vèvin fàt un miàr di pàs,

sì e nò com’un clap tiràt da na man,

cuant che di front ’la rocja’si èrin pojàs

dal grant rivòn, e lì a èrin stàs fers e stres

coma se plèns di dùbis a fòsin stàs.282

“O bunànimis, o spirs belzà elès,”

Virgìlio al veva scuminsiàt, “par che pas

che, i cròt, ognùn di vuàltris al vorès,

dišèini’ndà che cjatà i podìn un pàs

ca ni permeti di zì sempri pì’n sù;

che chèl che pì ’l sà pì ’l pièrdi timp ghi displàs.”

Com’agnèlis che pì no sòn sieràdis sù,

fòu, besòlis o’n grups, a vègnin plan plan,

e àltris’n davòu a rèstin cul vuli’n jù;

e com’ca fà la prima li àltris a fàn,

e ghi vàn dongja se ic a si ferma,

cujètis, sensa un bè, e’l parsè ’nol sàn;

cussì jodùt i vevi jò vignì la prima

ànima di che mandria furtunada,

timiduta, ma dal mòvisi calma.

Cuant che i prins jodùt a vèvin dividuda

la lus in cjera a la me destra,

e l’ombrena fin a la ròcja zuda,

spostàs si èrin di lì che l’ombrena a era,

e’i altri spirs che’n davòu a vegnèvin,

puc savìnt, il stes a vèvin fàt, vuardànt in cjera.

“Jò’i vuej che dùcjus chì a savèdin

che chistu chì ’l è cuàrp umàn ch’i jodèis;

i ràis dal soreli a è par chèl che jù no rìvin.283

N’ocòrin maravèis, ma da crodi i vèis

ca no è sensa virtùt che dal cjèl a vèn

che stu chì’l provi a scalà sti parèis.”

Cussì’l mestri; e lòu, vìnt capìt dut ben,

“Tornàit in davòu,” a vèvin dìt; “zèini’n davànt,”

cu la schena da li mans fašìnt pur sen.

E un di lòu al veva tacàt: “Tu là ’ndavànt,

cuj ch’i ti sòs no’l saj, ma vuàrdimi’n muša:

mi’àtu maj jodùt prin di chistu istànt?”

Vièrs luj voltàt, ghi vevi dàt n’ocjada fisa:

biòndu al era e di gentìl aspièt

ma na sèa’l veva da’un colp diviša.284

Cuant ch’i ghi vevi fàt sen di no, a stu puarèt,285

di vèjlu maj jodùt, “Jòt chì,” al veva dìt,

e na plàja ’mi veva mostràt in tal so pet.

Suridìnt al veva dopo dìt: “Jò’i soj Manfrèit,

nevòut da la imperatrìs Costansa;

ti prej che, cuant ch’i ti sòs di chì partìt,286

i ti zèdis da me fìa, mari—pensa—

dal onòu di Sicilia e Aragona,

e dìšghi che dal sperà’i no soj sensa.287

Dopo che ferìt i eri stàt di persona

da doj colps mortaj, i mi eri bandonàt

planzìnt a chèl che volentej al perdona.

Orìbil al er’ognùn daj me pecjàs stàt;

ma bras tant grancj a à la ’nfinida bontàt,

ca risèif di nòuf chèl che da ic si veva voltàt.

Se il pastòu di Cošensa, che cjasàt

mi veva seguìnt di Papa Clement ’l òrdin,

e mi vès in Diu bon ben oservàt,288

i vuès dal me cuàrp ’ncjamò a sarèsin

visìn di Benevìnt, in cjàf dal so punt,

protešùs daj claps ca lu soteràvin.289

Adès ju bagna la plòja e ju mòuf il vint

dal di fòu dal cunfin, cuaši lunc il Vert,

’ndà che sensa lus i'u veva partàs avànt.290

Un cussì maladèt pròpit dut nol pièrt,

ca nol posi tornà al etèrno amòu,

mentri ch’al sperà ’ghi resta un puc di vert.291

Ver’al è che un che fòu di gràsia’l mòu

da la Santa Glìšia, s’a la fin ’si pentìs,

al è costrèt a stà di stà riva al di fòu292

trenta vòltis pì dal timp sensa gràsis,

prin da pentisi, sè pì che’l decrèt

scurtàt a nol vegni da buni prejèris.293

Jòt tu se contènt ti pòs fami e cujèt,

dišìnghi a la me puora Costansa

com’ch’i ti mi’as jodùt e di stu divièt;294

che chì par gràsia daj vifs tant si’avànsa.

Cjànt Cuàrt

Cuant che par dilèt o encja par dolòr

che na virtùt nustra a comprènt,

l’ànima cussì ben a ic si fà intòr,

ca pàr che altri no podarès vej che chel intènt;

e chistu al è cuntra chel sbàliu cal cròt

che’n nu n’ànima a à su n’altra’l comànt.295

A susèit che cuant che alc si sìnt o jòt

che fuàrt al tegni l’ànima ’ndafarada,

il timp al scòr e’l omp nol fà nisùn mot;

chè su na roba a’è la so mins pojada

mentri che altri a à la so mins intera:

l’una’è libera e l’altra leàda.296

Di chist i vevi jò vùt esperiensa vera

cuant ch'i vevi sintùt chel spìrit e amiràt;

che ben sincuanta gràdos zùt sù al era

il soreli, e jò i no lu vevi notàt,

cuant che rivàs i èrin ’ndà che ducju chej spìris

ni vèvin sigàt, “Chì ’l è chèl ch’i vèis domandàt.”297

Bus pì larcs al stropa spes ta li vìs

cun menàdis e ramàsis spinòšis

il contadìn cuant che l’ùa a si scurìs,

di chel trojùt par indulà che partìs

i’èrin, nuàltris doj, cun me davòu, besoj,

cuant che chej spirs da nu a èrin sparìs.

Fin sù a Sanleo o jù par chel scoj

di Nol o sù a Bismantov’e Cacum298

si pòl zì cuj piè, ma àlis a vòlin’n ta stu troj;299

cun l’àlis, i dìs, slancjàdis e cul plum300

tant bramòus, davòu di chèl che fin chì condòt301

mi veva e mi deva di sperà un barlùm.

Sù i zèvin dentri di chel rivòn rot,

tegnìnt i flancs pocàs cuntra la parèit,

ušànt piè e mans’n ta li ròcis di sot.

Dopo che’i nustri flancs tocjàt a vèvin il vuèit302

insima dal muròn dret, tal mancu ’nclinàt,

“Mestri me, se strada i cjapànu?” i vevi dìt.

E luj: “Si và’n sù da lì ch’i ti’as sostàt:

tenti visìn; pur pì’n sù i zìn ta stu mont,

fin che cualchidùn cal sà i varìn scuntràt.”

Par jodi fin’n sù, masa alt al era’l mont,

e’l zì’n sù al era cussì tant inclinàt

ca someàva d’èsi’n miès d’un cuadrant.303

Strac i’eri cuant che jò cussì i vevi tacàt:

“O bon pari, vòltiti, e chì mira

cuant che, pal pas to, indavòu i ’soj restàt.”304

“Fiòl me,” al veva dìt, “fin chì li gjàmbis tira,”

e mostràt mi veva un puc pì’n sù un pajòu picinìn

che da che banda lì dut intòr al zira.

Li so peràulis, che sempri un bon sburt a dèvin,

sfuarsàt mi vèvin di zighi a gjat davòu

fin che’l troj livèl i me piè cjatàt a vèvin.

Lì i si èrin sintàs in ta stu pajòu,

e par là ch’i èrin vegnùs, dal oriènt voltàs,

che’l vuardà tant ben mi feva al còu.305

Prin di dut i vuj i vevi puntàt vièrs il bas;

dopo, voltàs vièrs ’l est, mi maraveàvi

che da sinistra i vegnèvin luminàs.306

Il poet si’a ben necuàrt ch’jò i stevi

mirànt il cjàr da la lus coma un balùc

che tra nu e l’acuilòn i jodevi.

Alòr luj a mi: “Se Castor e Poluc

dal gran spièli compagnìa ’tegnèsin,

che lus al parta, sù e jù307, in ta ogni lòuc,

un puc rosùt il Zodiac ’jodarèsin

encjamò visìn da li Òrsis rotà

se fòu al vegnès dal so vecju cjamìn.

Èco, a’è cussì: s’i ti lu vùs pensà,

tenti ben atènt; imagina Siòn

che cun stu crèt in ta la cjera al stà,308

sì che ducju doj a àn un ùnic orišòn

e divièrs emisfèrs; ’ndà che la strada

tant mal manovrada ’era stada da Fetòn,

t’jodaràs com’che da chistu a sarès ušada

par zì da chì a Gjerušalèm stesa,

se il to intelèt ben ghi stà a bada.309

“Mestri me, maj prin,”ghi vevi dìt sensa pàuša,

“d’jodi no’ai podùt sè ch’jòt clar adès,

là ’ndulà che d’inzèn i parevi sensa,

che’l miès sìrcul che pì alt di ducj’ al stà

ca si clama Ecuatòu’n ta na cert’art,

e che sempri tra’unvièr e soreli al resta,310

pa la rašòn ch’i ti’as dìt, ma da sta part

vièrs’l setentriòn al và, cuant che’i Ebrèos

a lu jodèvin là che il cjàlt al è pì fuàrt311,

ma tant contènt i sarès se bon i fòs

di savej cuant’n sù ch’i zìn; che’n sù’l và’l mont

cussì alt che’l me vuli zì tant alt nol pòs.”

E luj a mi: “Cussì a’è cun stu mont:

che al inìsi, a bas, al è sempri dur;

ma pì’n sù che l’omp al và, pì al vèn tegnùt cont.312

E cuant che’l zì ti vèn pì dols e sigùr,

cussì che’l zì’n sù ti cjataràs amondi lišej,

com’che seguìnt la curìnt a và na nàf pur,

alora ti saràs al fin di stu troj:

uchì di ripošà ’l afàn al speta.

Basta; di chistu amondi sigùr i soj.”

La so vòus si’er’apena fata cujèta

che n’altra i vèvin sintùt, ca veva à dìt: “Encja prin

di rivà ti’as di stu post na voja mata!”

Al sinti sta vòus sùbit ziràs si vèvin,

e a man sanca jodùt i vèvin un pieròn,

che di chèl nè luj nè jò prin necuàrs si’èrin.

Là’i èrin zùs, ’ndà che zent i vèvin jodùt benòn

ta l’ombrena davòu dal clap sintada

e ognùn al someàva un grant poltròn.

E un, strac, tal miès di che zent sdrajada,

sintàt al era, cuj bras atòr daj zenoj

e cu la muša’n taj so bras sbasada.

“O bon’l me siòr,”ghi vevi dìt, “jòitu ch’i soj

ch’jòt chèl ca si mostra cussì tant svojàt

che luj e’un mus fràdis a sarèsin ducju doj?”

Alora voltàt si veva vièrs me e vuardàt,

movìnt la muša un puc sù pa la cuèsa,

e dìt al veva: “Và sù tu, che àris ti ti sòs dàt!”

I lu vevi alora cognosùt, e la straca stesa

che’l flat mi feva tirà ’pen’apena

no mi veva'mpedìt di zì da luj, chist si sà;

na volta lì, al vev' alsàt il cjàf apena,

dišìnt: “Àtu jodùt com’che’l Fetòn

da la spala sinistra’l cjàr al mena?”

Il diši striminzìt e’l fà da poltròn

cal veva a mi vèvin fàt un puc ridusà.

Dopo i vevi tacàt: “Bielaga, ti sòs benòn

e’i soj contènt; ma dišmi cualchicjusa:

parsè pròpit chì? Spètitu na scorta?

O àtu encja chì la to vecja ušansa?313

E luj: “O frari, zì pì’n sù no’mpuarta,

chè a pajà’l figo no mi lasarès

’l ànzul di Diu sintàt ta la puarta.

A ocòr prin che’l cjèl mi fedi zirà adès

fòu di chè, a a lunc, com’ch’i’ai fàt in vita,

’ndà che dom’in fin i’ai tiràt suspìrs dres,314

se pì che na bun’orasiòn no vegnès dita

par me da’un gran bon còu che’in gràsia al è:

n’altra puc a val, se’l cjèl nencja a la scolta.”315

E il poeta, belzà davànt di me,

al diševa: “Zìn via; che zà da’un toc

alt al è’l soreli, e là da la riva al è

belzà cal cujèrs la nòt cul so piè’l Maròc.

Cjànt Cuìnt

Jò i eri belzà da che òmbris partìt

e davòu ghi zevi a li tràcis dal me duca

cuant che dongja di me, alsànt il so dèit,

un al veva sigàt: “Jòt, a nol pàr luši ucà

il raj a sinistra di chèl par di sot316

e coma vìf a somèa cal sedi cà!”

Vièrs il sun di sta vòus i me vuj i vevi mòt

e jodùt i vevi ca ocjàvin cun maravèa

me, doma me, e’l lumìn cal era rot.

“Parsè’l zìria’l to spirt coma na fuèa,”317

al veva dìt il mestri, “che’l zì ti ralèntis?

Se cèntria sè che sta zent a cjacarèa?”

Vèn cun me, e ca pàrlin pur scju spìris:

stà ben fer com’na tor ca no ghi cola

maj la pica, nencja’n ta grandi bufèris;

chè sempri ’l omp cal à'un pensej ca ghi svuala

sovr’altri pensej da sè’l lontana’l sèn

pars’che’l podej di un chèl dal altri’l mola.”

Se podèviu jò diši sino “I vèn”?

Cussì i vevi dìt, di che tinta tant cujerzùt

che a vòltis a rìnt ’l omp di perdòn dèn.318

E intànt a travièrs la riva i vévin jodùt

un puc davànt di nu zent ca vegneva

cjantànt, vers a vers, il Miserere, dut.319

Cuant ca si èrin necuàrs ca nol lasava

il me cuàrp trapasà i ràis dal soreli,

a colp il sàlm in un lunc Oh si mutava;320

e doj di lòu, coma mesagèrs di lì,

vièrs di nu corìnt ni vèvin domandàt:

“Parsè i sèišu chì? Alsàit il veli.321

E’l me mestri: “A chej che chì vi’an mandàt

i podèis ben tornà par ripuartàighi

che’l cuàrp di stu chì di cjàr vera al è fàt.

Se par jodi l’ombra so a sòn fers chì,

com’ca pàr, alora a sàn zà asaj:

ch’onòu ghi fèdin, che a lòu al pòl ben zìghi.”322

Vapòus impijàs cussì svels i no’ai maj

jodùt rompi’l serèn da la prima nòt,

nè’l nul d’avòst cuant che’l dì al cala ormaj,323

che di tornà chej premuròus fàt a vèvin mòt;

rivàs là, cuj àltris vièrs nu ognùn si veva voltàt,

com’un flun che fòu dal’àrzin al vèn a diròt.

“Na sgaravana di lòu chì si vèvin aviàt

par preàti,” al veva dìt il poeta:

“ma và pur, e zìnt tèn ognùn ben scoltàt.”

“O ànima ch’i ti vàs par stà contenta324

cuj piè, mans e cjàf da la to nàsita,”

a vegnèvin implorànt, “il pas ralenta.

Àtu maj jodùt nisùn di nu’n vita

che di luj di là nòvis ti pòsis contà?

Stà fer chì; daj, slungja la to vìšita!325

Muàrt par fuarsa ognùn di nu chì al stà

e fin a l’ùltima ora pecjadòu:

uchì la lus dal cjèl ni’a fàt voltà,

cussì che, pentìs e dut perdonànt, fòu

di vita i sìn vegnùs, cun Diu in pas,

che’l dešideri d’jòdilu tant ni’è’n tal còu.”

E jò: “par cuant ch’i vi tegni oservàs,

i no cognòs nisùn; ma s'i sèis contèns

che alc i fedi, spirs che ben nasùs i sèis stàs,326

dišèit pur, e jò lu faraj pal ben imèns

che davòu daj piè di una tal guida

da mont a mont in sercja a vàn i me sens.”

E un di lòu tacàt: “Ognùn si fida

dal to bon udisi sensa zuralu,

se al to volej fàt no ghi vèn sfida.327

E jò, ch’i soj chì’n front a domandalu,

i ti prej che se maj chel post t’jodaràs

fra Romagna e chèl di Carli d’Angjolu,328

che’n tal preà cortèis par me’i ti saràs

a Fan329, di mòut che ben par me a prearàn,

che al pì prest i me pecjàs ’saràn purgàs.

Ferìt a muàrt i eri stàt, là’n tal Padovàn;

il sanc i vevi pierdùt, ca mi veva ospitàt;

tal grin d’Antenori mi era stàt fàt stu dàn,

ulà che sigùr i crodevi d’èsi stàt:

chel d’Èste al era’n colpa, ca mi odiàva

tant pì di chèl ca si varès spetàt.330

Ma se jò’i fòs scjampàt par là ca si zeva

vièrs Mira, da Oriac, là ca mi vèvin cjapàt,

ulà ’ncjamò i sarès, ulà ca si rispirava.331

Ta la palùt i vevi corùt dut infangàt,

e da li èrbis intorgolàt jù’i eri zùt

e’n cjera li me vènis a vèvin un lac formàt.”

Alòr n’altri: “Se’l to dešideri, dut,

ti otèns ca ti tira lasù’n tal mont,

par pietàt fà ch’encja’l me’l vèdi frùt!332

Da Montefeltro i’eri e’i soj Boncont:

nè Gjovàna333 nè altri di me si cura;

par chèl jò cun chìscjus basa i tèn la front!”

E jò: “Ma se mal o brut’aventùra

a ti aja tiràt tant fòu dal Campaldìn334

che maj savùt si à da la to sepultura?”

“Oh,” rispundùt al veva luj, “jù dal Cašentìn

si pasa n’aga ca si clama l’Archiàn,

che’nsima ’l Ermo335 al nàs tal Apenìn.

Là ’ndulà che’l so nòn al doventa van,336

rivàt i eri jò cun’un bus ta la gola,

che a piè i scjampavi e'i’nsanganavi'l plan.

Chì i vevi pierdùt la vista e la peràula,

ca finiva cul nòn di Maria; e chì

i eri colàt, lasànt la me cjàr besola.

Se ca’è ver i dìs; il stes ai vifs dìsghi:

il ànzul dal Alt cjòlt mi veva, e chèl dal infièr

al sigava: “Parsè mi cjòitu stu chì?

Cun te ti pàrtis ’l etèrno di stu cuàrp fer337

che par na lagrimuta mi’è stàt robàt;

ma altri i faraj cul toc che chì ’l è fer!”

Ben ti sàs com’ che’n ta l’aria’l vèn adunàt

chel ùmit vapòu che aga’l doventa

cuant che’n sù’l và’ndà che dal frèit’l vèn cambiàt.

Alòr chel mal volej che malìsia tanta

al à’n tal cjàf, movùt al veva'l fun e’l vint

par naturàl virtùt so, tant puc santa.338

Cussì la val, cul dì cal zeva finìnt,

da Pratomàn al grant zòuc si veva cujerzùt

di caligu, cul nul ’mparzora bulìnt,

chè l’aria plena a plovi si veva metùt:

l’aga a colava e’n taj fosaj a zeva;

bèvila nol podeva’l terèn dal dut;

e com’che’n taj rìvuj pì grancj’ jù a vegneva,

a coreva vièrs’l flun real339, ràpida,

cun fracàs; fermala nisùn al podeva.

Al sbocà dal grant flun la me cjàr frèjda

scuntrad'a la veva l’Archiàn furiòus e butada

tal Arno e la cròus tal pet disfada

che fàt i vevi a lota finida:

pal font e rìvis mi menava l’onda

fin che cujèrt mi veva cu la so preda.”340

“Sìnt, cuant ch’i ti saràs tal mont tornàt, ’ndà

che la straca dal viàs ti sarà zuda via,”

la ters’ànima a veva dìt dopo la seconda,

“recuàrditi di me ch’i soj la Pia:

Siena fàt mi veva, e disfàt la Marèma:341

ben lu sà chèl che anelada342 pri’a

mi veva e spošada cu la so gjema.

Cjànt Sest

Cuant ca si finìs il zòuc da la zara,343

chèl cal pièrt al resta doloràt,

rišujànt i colps344, e dulìnt al impara:

duta la zent a và cul pì furtunàt

che’n davànt al và, e un davòu ghi vèn,

cun n’altri cal vòu che alc ghi vegni dàt:

parànt via, chistu e chèl al scolta ben,

chèl che la so man al tòcja, pì nol sburta;

cussì si para da chej ca ghi fàn sen.345

Jò pur da ducju chej spirs i stevi in vuàita,

la muša vièrs lòu cà e là voltànt,

e alc prometìnt i la fevi curta.

Chì ’l Aretìn a si veva fàt ’ndavànt

che dal crudèl Ghin dal Tac vùt al veva la muàrt,

e ’l altri che a’nnegasi ’l era zùt scjampànt.346

Cun mans spuàrtis chì’l preàva pur, in part,

Federico Novèl e chèl di Piša

cal veva fàt someà’l bon Marzuc fuàrt.347

Jodùt i vevi'l Cont Ors e chel spirt di cjàša

so gjavàt fòu348 par fastidi o invìdia,

secònt luj, no par colpa so o cauša;

e chì’l sufrìs, chistu Pièr da la Brocja,

mentri ca’è ’ncjamò cà chè daj Brabàns,349

che però a pòl èsi ’ncjamò pì sporcja.

Na volta restàt lìbar da ducju cuans

chej spirs che preàt a vèvin che àltris a preàsin

di mòut che lòu a podèsin prest doventà sans.

Tacàt alòr i vevi, “A pàr ca mi nèghin,

O lus me, certi peràulis dal to test350

che decrès dal cjèl il preà a plèjn;

e dom’di chistu a prèjn chej di stu post:

invàn al eše alòr dut chèl ch’ognùn’l spera,

o no mi eše’l to diši ben manifèst?”

E luj “La me peràula a è clara;

e a no è inùtil la so speransa,

se ben la zent a lès la me scritura;

che’l tant alt judìsi a no si sbasa

cuant ch’un fòuc d’amòu al fà’n ta un istànt

chèl cal sodisfa chèl che chì s’incjaša;351

E là ch’jò’i stevi stu punt considerànt,

il preà ’nol comedava il difièt,

pars’che a Diu’no ghi si fev’avànt.352

Ma s’encjamò dùbis ti’as o alt suspièt,

no fermati, che ic ben a ti lu dìs

cu la lus ca è fra il ver e ’l intelèt:

no saj s'i t’intìns; i dìs di Beatrìs:

ti la jodaràs la sù, insima’l crèt,

lasù di stu mont, suridìnt e felìs.”

E jò: “Messèr, fami zì sù svelt e dret,

che zà’i no mi stràchi pì coma prima;

zà’i ti jòs se ombrena cal fà il crèt.”

“I paràn via provànt a zì’nsima,

e vuej,” al veva dìt, “i farìn sè ch’i podìn;

ma la roba na forma a à che di ic no ti’as adès stima.

Ma davànt di èsi lasù, t’jodaràs prin

chèl ca si plata davòu da la culina,

cussì che’i so ràis da tè ròs no vègnin.353

Ma jòitu là che ànima sidina354

che vièrs di nu besoluta a vuarda?

Chè a n’insegnarà la via pì visina.”

A ic i èrin zùs: o ànima lombarda,

com’ch’i ti stèvis lì, supiarba e spresànt,

cun tanta dignitàt tal vuli, vuarda!

Ic no ni zeva nuja domandànt,

ma zì ni lasava e oservava dut

com’un leòn cuant ca si stà ripošànt.

Par preàla, Virgìlio visìn ghi era zùt,

volìnt da ic savej la via pì dreta;

chè a la so domanda ’no veva rispundùt,

ma dal nustri paìs e da la vita

domandàt ni veva; e’l bon duce al veva tacàt:

“Mantova

,” ma doma chist al veva dita

che chèl vièrs di luj a colp avànt si veva fàt,

dišìnt: “O Mantovàn, jò’i soj Sordèl

dal to paìs,” e ’l un al veva ’l altri ’mbrasàt.

Ahi serva Italia, di dolòu ostèl,

naf sensa timonej in ta na gran tampièsta,

siora no di provincja ma di bordèl!

Che bun’ànima ’era stada oh cussì svelta

al sinti’l sun tant dols da la so cjera

di fàighi chì al so paešàn fiesta;

e adès da tè no sòn sensa guera

i vifs, che ’l un ’l altri si stàn rošeànt

par chèl che’un mur o un fosàl al siera.

Puor’ Italia, vuàrditi atòr e’ndavànt,

vuarda i to mars, e vuarda pur’l to sèn;

par poscj’ ca gòdin pas ti vuardaràs dibànt.

Se àja zovàt ca ti scurtàs il fren

il Justiniàn se la sela ’è vuèjta?

Sensa chèl355 i no varèsin di vergogna’l plen.

Ah zent ch’i ti dovarès èsi devota

e lasà ca si sinti Sešar’n sela,

se ben ti capìs sè che’l Signòu al nota,356

ma jòt com’che la bèstia si ribela

pars’che daj spiròns a no vèn corešuda357

e la rèdina no ti sàs ušala.358

O Berto todèsc359, no l’àtu joduda

sta puor’Italia doventada salvàdia?

No postu tu domà sta bèstia cruda?

Ca coli pur dal’ alt la vera gjustìsia

sul to sanc360, e ca sedi nova e clara,

cussì che’l sucesòu to gòdila 'l pòdia!

Tant tu che to pari i vèis fàt gara

par dàighi profìt a chej todèscs di distrès,

curànt puc dal ort e dal impèr la cjera.361

Vèn a jodi i Montècs e i Capulès,

Monàldos e Filipèscs, omp sensa cura:

chej mal ridušùs e chìscjus pur, puarès.

Vèn, crudèl, vèn, e jòt se vita dura

ca’an i to siòrs, e cura i so malàns;

e t’jodaràs Santaflou362, com’ca è scura!

Vèn pur a jodi la to Roma ca plans,

puora vedula363, e di nòt a clama:

“Sešar, parsè sinu cussì tant distàns?”

Vèn a jodi cuant che la zent si ama!

E se nisùn ti mòuf a vej di nu pietàt,

vergògniti almancu da la to fama.

E s’a mi permèt, Gjove, la to divinitàt,

tu che par nu ti sòs stàt crucifìs,

al eše’l to vuli just a àltris voltàt?364

O eše preparasiòn che dal abìs

dal to savej ti fàs par fani dal ben,

encja se’l coma nisùn di nu’l capìs?

In ta ogni sitàt d’Italia a è dut plen

di tiràns, e un Marcèl al doventa

ogni vilàn ch’a fà da partišàn al vèn.

O Firense, ti pòs ben stà contenta

di chista digresiòn ca no ti tocja365,

par gràsia da la to zent, ca no stenta.366

Tàncjus’an gjustisia’n còu, ma sta frècja

tars a vèn fòu par no rivà sensa pensej al arc;

ma’l to pòpul a l’à doma in bocja.367

Tàncjus a rifiùtin il comùn incàrc368

ma’l to pòpul al è pront a rispundi,

di volontàt so, e’l siga: “Dèimi’l carc!”

Contenta ti sòs, ch’i ti’as di se godi:

tu siora, tu’n pàs, e tu cun judiši!369

Se jò’i dìs il just, ’l efièt si pòs ben jodi.

Atene e Lacedemona370, che cussì

civìlis a èrin che fàt a vèvin l’antìchi lègis,

al bon vivi li dos fàt a vèvin sen di sì;

mentri tu ti zèvis tant pa li sutìlis371

ta li to dispošisiòns ch’a miès novembri

no si’a’ncjamò sè ch’in otobri ti fìlis.

Cuanti di che vòltis in ta st’ùltin cuadri,372

lès, moneda, ufìsi e costùm

mutàt i ti às e rinovàt menbri!373

E se ben ti ti recuàrdis e ti jòs un barlùm,

in te t’jodaràs na puora malada

ca no cjatà pì ripošu nencja’n tal plum,

e puc ghi zova ogni so zirada.374

Cjànt Siètim

Dopo che sti bieli fièstis a ni veva fàt

cun pì e pì gust tre o cuatri vòltis,

“Cuj sèìšu,” al veva dìt Sordèl, ’ndavòu tiràt.

“Prin che’n ta stu mont a fòsin vegnùdis

l’ànimis dègnis da zì sù da Diu,

soteràt i eri stàt par mans Otaviànis.375

Jò’i soj Virgìlio e se colpa i vèviu

altri che’l cjèl i’ai pierdùt par no vej vùt fede?”

cussì chej doj; e jo lì a scoltàju.

Com’chèl che’n front di sè al jòt ch’an d’è

roba ca lu fà plen di maravèis,

che crodi al stenta, e’l dìs: ‘A è

a no è.’

Cussì’l pareva luj; e dopo jù li sèis,

e cul fà ùmil al era tornàt vièrs di luj

e’ntòr di nòuf ghi veva butàt i bras intèis.376

“O Gloria dal Latìn,” al veva dìt, “par cuj

sè ca pòs la nustra lenga al à mostràt,

o eterno valòu di ’ndà ch’i’ai prin vièrt i vuj,

cual mèrit o gràsia ti àja chì menàt?

S’jò’i soj di sinti li to peràulis degnu’n dut,

dìšmi’n ta cual clàustri dal infièr ch’i ti sòs stàt.”377

“No par fà ma par no vej fàt no’ai podùt

jodi ’l alt soreli che tu ti dešìderis

e che purtròp i’ai masa tars cognosùt.

Al è un post378 la jù no brut par martìris

ma doma pal scur, ’ndà che i lamìns

a somèjn suspìrs e no sigà di malòris.

Lì i’eri jò cun chej ’nocèns di ninìns

ch’èrin stàs muardùs daj dincj’ da la muàrt prin

che’l prin pecjàt’l vès molàt i so rimpìns;379

Chì i soj cun chej che vistìs no si’èrin

cu li tre virtùs sàntis, e sensa vìsi

li àltris380 cognosùt e seguìt a vèvin.

Ma se tu ti sàs e pòs, un indìsi

dani che pì svels a ni fedi rivà

’ndà che’l purgatori ver al à’l inìsi.”

Al veva dìt: “I saj ben par’ndà ca si và,

e lècit mi’è di zì’n sù e zirà atòr;

fin ch’i pòs i pòl guidati, s’a ti và.

Ma jòt coma cal cala’l dì cà atòr

e di zì lasù di nòt a no si pòs;381

alòr vuardàn di un bièl post chì atòr.

Un puc’n là’n d’è ànimis ch’i no ti jòs:

s'i ti vòus i pòl menati là di lòu;

gust d’jòdilis a varàn i sintimìns tòs.”

“Ma coma?” al veva dìt Virgìlio, “s’un al vòu

zì sù di nòt, al vegnaràja ’mpedìt

d’àltris, o nol podaràja da besòu?”

E’l bon Sordèl ’n cjera ’l veva rusàt’l dèit,

dišìnt, “Jòt, nencja sta pìsula riga

no ti pasarès dopo che’l soreli ’l è partìt:

e di altri ’mpedimìnt non d’è miga

che’l scur da la nòt par zì pì in sù:382

chèl amondi a la voja gh’intrìga.

Cun chel lì si podarès ben tornà in jù,

al piè dal mont, timp pierdìnt zìnt ’torotòr

mentri che’l orišònt il dì al tèn sièràt sù.”383

Uchì, un puc maraveàt, il me siòr

al veva dìt: “Pàrtini pur là ch’i ti ni’as contàt

ch’encja spetànt si pòl vej plašej, alòr.

Da lì i si vèvin da puc distansiàt

cuant ch’un intaji vevi notàt tal mont lì visìn,

com’che’n taj nustri mons daj buròns a vèn fàt.

“Ulà,” chel spirt al veva dìt, “zì i volìn,

’ndà che’l flanc dal mont al fà un grin;

e pròpit lì il nòuf dì i spetarìn.”

Ta’un troj d’un plan inclinàt i cjaminàvin,

che tal flanc da la val a ni menava

e là’n tal miès di sta conca i zèvin.

Blanc, ros, oru e arzènt si jodeva;

blu scur, tìntis di avòriu e len lustràt,

e smeràlt fresc intòr si godeva;

da l’erba e daj flòus dentri di chel prat

ducju chej àltris colòus sbladìs a èrin,

com’ che dal grant il pìsul al è superàt.

Erba e flòus no doma coloràs a vegnèvin

da la natura, ma di mil odòus

a’n feva un besòu, che tant lu gustàvin.

‘Salve regina’ in tal vert e’n taj flòus

ànimis sintàdis cjantà i vevi jodùt

che dal di fòu no si sinteva la vòus.

“Prin che’l soreli’l zedi a’nnidasi dal dut,”

al veva dìt il mantovàn, che chì ni veva partàt,

“fra chìscjus no vorèis ch’jò vi guidàs dal dut.

Di stu scjalìn pì ben il aspièt e ’l àt

di ognidùn i cognosarèis vuàltris

cuant che lòu la jù i varèis višitàt.

Mòtus al fà chèl sintàt pì alt daj àltris

di no vej fàt sè che fà’l varès dovùt,

e cul rest nol cjantava cansòns sàcris.384

Rodolf imperatòu al era, che podùt

sanà’l varès che plàis d’un’Italia muarta,

che n’altri385 par risanà al à fàt di dut.

’L altri ca pàr che cunfuàrt ghi parta386

al regnava’n taj poscj ’ndà che l’aga a nàs

che Molda’n Elba e Elba’n mar a parta:387

Otacheri al era che coma frut in bras

al era miej di Vincislàu, chel barbùt

di so fi, di vìsis plen, ròbis da mas.

E chèl cal stà cjacarànt—i dìs di Našùt—

cun chel là che di bonari al à’l aspièt388

scjampànt e sfigurànt ’l gìlio, a murì ’l è zùt.

Vuardàit là coma ca si bàt il pet!

Dèit n’ocjada encja al altri, cal à fàt

da la so man, cun tant di suspìrs, un lièt.

Pari e misièr a sòn dal fransèis malàt:389

la vita so a sàn ca è sporcja e visiàda;

par chèl ch’ognùn si sìnt tant disturbàt.

Chèl cussì ben tresàt e ca si’ncuarda,

cjantànt, cun chèl cal à’l našòn cussì grant,

d’ogni virtùt’l veva plena la cuarda390

e se dopo di luj re’l fòs stàt pì avànt

chel zòvin che davòu di luj al era sintàt,

alòr da vas a vas391 a sarès zùt ben dut cuant;

chist diši no si pòs daj fràdis dal fantàt;

Jacu e Federìc: ognùn al era re,

ma nisùn al era coma'l pari dotàt.392

Ca rispùnti di nòuf amondi rara a è

la probitàt umana, e cussì’l vòu

chèl ca la dà393, che da luj da ’nvocà a è.

Encja al Našòn il me pensej’l và, e nol mòu

cun chel altri, Pieri, che cun luj’l cjànta,

che Pulia e Provensa zà a sìntin dolòu.394

Tant mancu di so siminsa a vàl stà planta,

Com’che pì di Beatrìs e Margh’rita

Costansa dal so omp ’ncjamò si vanta.395

Jodèit il re da la buna vita

sintàt là besòu, Rico d’Inghiltera:

a la so siminsa sì ca ghi và dreta.

Chèl che fra chìscjus ’si sbasa fin in cjera,

e’l vuarda’n sù, al è Gulielmo Marchèis,

che par chèl Alesandria e la so guera

planši a fàn Monferàt e’l Canavèis.

Cjànt Otàf

A era zà l’ora ca volta’l pensej

daj navigàns e gh’intenerìs il còu

tal dì che saludàt a àn i so amìs miej;

e che ogni nòuf pelegrìn di amòu

a spuns, se’l scjampanà al sìnt da lontàn,

ca pàr che’l dì al planzi cal è cal mòu;

cuant che jò a sinti i provavi invàn,

e a vuardà mi eri metùt un’alma

che’n piè di èsi scoltada sen a feva cu na man.

Chì rivada, alsàt a veva ogni palma,

e metùt si veva a fisà vièrs’ l Oriènte

com’par diš’ghi al Alt, ‘Altri no mi calma.’396

Cun granda devosiòn ‘Te lucis ante’

a veva suspiràt e cun tant dòlsis nòtis

che sùbit estašiàt mi veva stu ante.397

Li àltris pur, tant dòlsis e devòtis,

compagnada la vèvin cun suns tant biej,

e cuj vuj alsàs’n ta li ròdis pì àltis.398

’Ngusà chì, letòu, i vuj al ver a è miej,

che’l vel al è adès cussì tant sutìl,

che fàsil al è’l trapasà di alc cussì lišej.399

Jò'i vevi jodùt dut chel ešèrcit gentìl

sùbit dopo, sidinùt, vuardà in sù

coma cal stes spetànt, pàlit e ùmil;

e jodùt i vevi dal alt vignì fòu e’n jù

doj ànzui cun do spàdis infogàdis

ma cu li so pùntis rotondàdis sù.400

Vèrdis coma fueùtis apena vierzùdis

a vèvin li blùšis, che da vèrdis plùmis

davòu movùdis a èrin e svintulàdis.401

Un sùbit sù di nu al veva pojàt l’àlis

e’l altri’n tal altri orli ju ’l era zùt,

cussì che la zent’n tal miès t’jodèvis.

Il cjàf biòndu’n lòu i vevi ben jodùt;

ma’n ta la muša’l vuli si smariva

com’che un si cunfùnt ulà ca è tanta virtùt.

“Ognùn dal grin di Maria chì’l riva,”

al veva dìt Sordèl, “par proteši chista val

dal sarpìnt che fra puc uchì al riva.”

Alòr jò, plen di timòu d’jodi stu tal,

voltàt mi eri atòr e dongja tiràt

dal me duce, tremànt d’jodi ’l rivàl.

E Sordèl, “Stu avalamìnt ni’a partàt

tra sti grand’òmbris; a lòu ghi parlarìn:

a si la godaràn di vèivi scuntràt.”

Tre pas a mi vèvin partàt jù un puchitìn,

fin sot, e un i vevi jodùt ca mi mirava

com’che di cognòsimi’l vès vùt murbìn.402

Par adès l'aria belzà si 'nnerava

ma no gh'impediva a alc fra i so vuj e i mes

di sclarì sè che prin a platava.403

Vièrs me si veva fàt, e jò vièrs luj i vevi fàt’l stes:

Gjudice Nin gentìl, cuant ca mi veva plašùt

di jodi ch’i no ti èris cuj danàs stes!

Il bièl saludà i no lu vèvin sigùr tašùt;

domandàt al veva dopo: “Cuant sotu partìt

da l’àghis lontànis404 e’n ta stu mont vegnùt?”

“Oh, par dentri di chej poscj’ triscj’,” ghi vevi dìt,

“i soj vuej vegnùt, e’i soj’n prima vita,

prin che, cussì zìnt’ndavànt, da l’altra i vedi dirìt.”

E vìnt ben sintùt sè ch’i vevi dita,

luj e Sordèl un puc’ndavòu si èrin tiràs,

coma zent restada un tantìn ’nsiminida.